Το ανοσοποιητικό σύστημα

Γιατί ανεμοβλογιά βγάζεις μόνο μία φορά

Αν έχεις περάσει ανεμοβλογιά, θυμάσαι τα σπυράκια και τη φαγούρα. Αυτό που ίσως δεν έχεις σκεφτεί είναι ότι σχεδόν σίγουρα δεν θα την ξαναβγάλεις ποτέ, όσες φορές κι αν βρεθείς δίπλα σε κάποιον που την έχει.

Ο ιός δεν άλλαξε. Άλλαξες εσύ. Κάπου μέσα στο σώμα σου υπάρχουν κύτταρα που θυμούνται αυτόν τον ιό, χρόνια μετά.

Αυτή η μνήμη είναι το πιο εντυπωσιακό κομμάτι ενός συστήματος που δουλεύει κάθε λεπτό, χωρίς να το καταλαβαίνεις: του ανοσοποιητικού συστήματος. Η δουλειά του είναι να ξεχωρίζει ό,τι ανήκει στο σώμα σου από ό,τι είναι ξένο, και να απομακρύνει το ξένο.

Η άμυνα οργανώνεται σε τρεις γραμμές.

Πρώτη γραμμή: οι φραγμοί

Ο καλύτερος τρόπος να νικήσεις ένα μικρόβιο είναι να μην το αφήσεις να μπει.

• Το δέρμα είναι ένα τείχος από στρώσεις νεκρών, σκληρών κυττάρων. Ο ιδρώτας και το σμήγμα το κάνουν ελαφρώς όξινο, κάτι που δεν αρέσει στα περισσότερα βακτήρια.
• Οι βλεννογόνοι, στη μύτη, στο στόμα, στους αεραγωγούς, βγάζουν βλέννα που παγιδεύει σκόνη και μικρόβια.
• Στην τραχεία και στους βρόγχους, μικροσκοπικές τρίχες, οι κροσσοί, σπρώχνουν συνεχώς τη βλέννα προς τα πάνω, για να την καταπιείς ή να τη βγάλεις με τον βήχα.
• Τα δάκρυα και το σάλιο περιέχουν ένα ένζυμο, τη λυσοζύμη, που καταστρέφει το τοίχωμα πολλών βακτηρίων.
• Το υδροχλωρικό οξύ του στομάχου σκοτώνει τα περισσότερα μικρόβια που καταπίνεις.
• Τα ωφέλιμα βακτήρια του δέρματος και του εντέρου πιάνουν τον χώρο και την τροφή, και δεν αφήνουν τα παθογόνα να εγκατασταθούν.

Αυτοί οι φραγμοί λέγονται μη ειδικοί: σταματούν οποιοδήποτε μικρόβιο, χωρίς να «ξέρουν» ποιο είναι.

Δεύτερη γραμμή: φλεγμονή και φαγοκύτταρα

Όταν ένα αγκάθι τρυπήσει το δέρμα, τα μικρόβια περνούν μέσα. Μέσα σε λίγες ώρες η περιοχή γίνεται κόκκινη, πρησμένη, ζεστή και πονάει. Αυτή είναι η φλεγμονή.

Δεν είναι βλάβη· είναι η άμυνα σε λειτουργία. Τα αιμοφόρα αγγεία της περιοχής διαστέλλονται, φέρνουν περισσότερο αίμα, και από τα τοιχώματά τους βγαίνουν λευκά αιμοσφαίρια.

Τα πρώτα που φτάνουν είναι τα φαγοκύτταρα. Περικυκλώνουν το μικρόβιο, το κλείνουν μέσα τους και το διασπούν με ένζυμα. Η διαδικασία λέγεται φαγοκυττάρωση. Το πύον που βλέπεις μερικές φορές σε μια πληγή είναι κυρίως νεκρά φαγοκύτταρα και νεκρά μικρόβια.

Ο πυρετός είναι επίσης μέρος της άμυνας: η λίγο υψηλότερη θερμοκρασία δυσκολεύει τον πολλαπλασιασμό κάποιων μικροβίων και επιταχύνει τα κύτταρα της άμυνας. Ένας πολύ υψηλός ή επίμονος πυρετός, όμως, είναι λόγος να σε δει γιατρός.

Και η δεύτερη γραμμή είναι μη ειδική: τα φαγοκύτταρα τρώνε ό,τι αναγνωρίζουν ως ξένο.

Τρίτη γραμμή: η ειδική άμυνα

Αν το μικρόβιο ξεφύγει και από εδώ, αναλαμβάνουν τα λεμφοκύτταρα, ένα άλλο είδος λευκών αιμοσφαιρίων. Φτιάχνονται στον μυελό των οστών και συγκεντρώνονται στους λεμφαδένες. Γι' αυτό, όταν έχεις λοίμωξη, οι λεμφαδένες στον λαιμό σου μπορεί να πρηστούν και να πονάνε: εκεί γίνεται η μάχη.

Η τρίτη γραμμή είναι ειδική: στοχεύει ένα συγκεκριμένο μικρόβιο.

Τι αναγνωρίζει. Στην επιφάνεια κάθε μικροβίου υπάρχουν μόρια, συνήθως πρωτεΐνες, που το σώμα αναγνωρίζει ως ξένα. Αυτά λέγονται αντιγόνα. Κάθε μικρόβιο έχει τα δικά του, σαν ταυτότητα.

Τα Β-λεμφοκύτταρα φτιάχνουν αντισώματα: πρωτεΐνες σε σχήμα Y, που στις άκρες τους έχουν μια θέση ταιριαστή με ένα μόνο αντιγόνο, όπως ένα κλειδί ταιριάζει σε μία κλειδαριά. Τα αντισώματα κολλάνε πάνω στο μικρόβιο και:

• εξουδετερώνουν ιούς και τοξίνες, ώστε να μην μπορούν να δράσουν,
• συγκολλούν τα μικρόβια σε σβώλους,
• τα σημαδεύουν, ώστε να τα βρίσκουν και να τα τρώνε πιο εύκολα τα φαγοκύτταρα.

Τα Τ-λεμφοκύτταρα είναι δύο βασικά είδη:

• Τα βοηθητικά Τ συντονίζουν όλη την ειδική άμυνα· ενεργοποιούν τα Β-λεμφοκύτταρα και τα άλλα Τ.
• Τα κυτταροτοξικά Τ αναγνωρίζουν κύτταρα του ίδιου του σώματος που έχουν μολυνθεί από ιό και τα καταστρέφουν, μαζί με τους ιούς που κρύβονται μέσα τους. Εκεί τα αντισώματα δεν φτάνουν.

Όλη αυτή η προετοιμασία θέλει χρόνο: την πρώτη φορά που συναντάς ένα μικρόβιο, η ειδική άμυνα χρειάζεται περίπου μία έως δύο εβδομάδες για να φτάσει στο μέγιστο. Γι' αυτό την πρώτη φορά αρρωσταίνεις.

Ποια άμυνα αναλαμβάνει;

Διάλεξε μια κατάσταση και μετά μια άμυνα. Σε κάποιες καταστάσεις δουλεύουν περισσότερες από μία.

Η κατάσταση

Σκόνη και βακτήρια μπαίνουν με την ανάσα στην τραχεία.Ένα αγκάθι τρυπάει το δάχτυλο· γύρω γίνεται κόκκινο, πρησμένο και ζεστό.Βακτήρια κυκλοφορούν στο αίμα· πρέπει να εξουδετερωθούν οι τοξίνες τους και να κολλήσουν σε σβώλους.Ένας ιός έχει μπει μέσα σε κύτταρα του λαιμού και πολλαπλασιάζεται εκεί.Ο ιός της ανεμοβλογιάς ξαναμπαίνει στο σώμα, δέκα χρόνια μετά την ασθένεια.

Η άμυνα

Δέρμα, βλέννα, κροσσοίΦλεγμονή και φαγοκύτταραΑντισώματαΚυτταροτοξικά Τ-λεμφοκύτταραΚύτταρα μνήμης

ΑναλαμβάνειΣωστά. Η βλέννα τα παγιδεύει και οι κροσσοί τα σπρώχνουν προς τα πάνω. Πρώτη γραμμή.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση