Εμβόλια και αντιβιοτικά

Η αρρώστια που δεν υπάρχει πια

Η ευλογιά ήταν μια από τις πιο θανατηφόρες ασθένειες της ιστορίας. Σκότωνε περίπου έναν στους τρεις αρρώστους και άφηνε πολλούς από τους επιζώντες με σημάδια ή τυφλούς. Μόνο στον 20ό αιώνα υπολογίζεται ότι σκότωσε εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους.

Το 1796 ο Άγγλος γιατρός Έντουαρντ Τζένερ παρατήρησε ότι οι αρμέχτρες που είχαν κολλήσει από τις αγελάδες μια ήπια αρρώστια, τη δαμαλίτιδα, δεν έπαιρναν ευλογιά. Έβαλε υγρό από μια πληγή δαμαλίτιδας σε μια μικρή τομή στο χέρι ενός οκτάχρονου αγοριού. Όταν αργότερα το αγόρι εκτέθηκε στην ευλογιά, δεν αρρώστησε. (Ένα τέτοιο πείραμα σε παιδί δεν θα επιτρεπόταν σήμερα.)

Από τη λατινική λέξη vacca, αγελάδα, βγήκε η λέξη vaccine: το εμβόλιο.

Με παγκόσμιο πρόγραμμα εμβολιασμού, το τελευταίο φυσικό κρούσμα ευλογιάς καταγράφηκε το 1977, και το 1980 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ανακοίνωσε ότι η ασθένεια εξαλείφθηκε. Είναι η πρώτη ανθρώπινη ασθένεια που εξαφανίστηκε χάρη στον άνθρωπο.

Πώς δουλεύει ένα εμβόλιο

Θυμήσου από το προηγούμενο μάθημα: την πρώτη φορά που συναντάς ένα μικρόβιο, η ειδική άμυνα αργεί και αρρωσταίνεις· μετά μένουν κύτταρα μνήμης.

Το εμβόλιο σου δίνει τη μνήμη χωρίς την αρρώστια. Περιέχει τα αντιγόνα ενός μικροβίου σε μορφή που δεν μπορεί να σε αρρωστήσει. Το ανοσοποιητικό αντιδρά σαν να ήταν πραγματική λοίμωξη: φτιάχνει αντισώματα και κύτταρα μνήμης. Αν συναντήσεις αργότερα το πραγματικό μικρόβιο, η απάντηση είναι γρήγορη και δυνατή, και συνήθως δεν αρρωσταίνεις ή αρρωσταίνεις πολύ πιο ελαφριά.

Αυτή είναι ενεργητική ανοσία: τη χτίζει το ίδιο σου το σώμα.

Υπάρχουν διάφορα είδη εμβολίων:

Το mRNA ενός εμβολίου δεν μπαίνει στον πυρήνα και δεν αλλάζει το DNA σου· διασπάται μέσα σε λίγες μέρες.

Κάποια εμβόλια χρειάζονται αναμνηστική δόση μετά από χρόνια, για να «φρεσκάρεται» η μνήμη. Το εμβόλιο της γρίπης γίνεται κάθε χρόνο, γιατί ο ιός αλλάζει τα αντιγόνα του.

Είναι ασφαλή; Κάθε εμβόλιο δοκιμάζεται σε δεκάδες χιλιάδες εθελοντές πριν εγκριθεί, και παρακολουθείται και μετά. Οι συνηθισμένες παρενέργειες είναι ήπιες και περνούν σε μια-δυο μέρες: πόνος στο χέρι, λίγος πυρετός, κούραση. Σοβαρές αντιδράσεις συμβαίνουν πολύ σπάνια. Μελέτες σε εκατομμύρια παιδιά δεν βρήκαν καμία σχέση των εμβολίων με τον αυτισμό. Η επιστημονική κοινότητα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συμφωνούν ότι τα οφέλη των εγκεκριμένων εμβολίων ξεπερνούν πολύ τους κινδύνους.

Η συλλογική ανοσία

Κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να εμβολιαστούν: νεογέννητα που είναι ακόμα πολύ μικρά, άνθρωποι που κάνουν χημειοθεραπεία, άνθρωποι με σοβαρές αλλεργίες σε συστατικά ενός εμβολίου.

Αυτοί προστατεύονται από τους άλλους. Αν σχεδόν όλοι γύρω τους έχουν ανοσία, το μικρόβιο δεν βρίσκει δρόμο για να φτάσει ως αυτούς: κάθε άρρωστος συναντά κυρίως ανθρώπους που δεν κολλάνε, και η αλυσίδα σπάει. Αυτό λέγεται συλλογική ανοσία (ή «ανοσία της αγέλης»).

Όσο πιο μεταδοτική είναι μια ασθένεια, τόσο μεγαλύτερο ποσοστό χρειάζεται να έχει ανοσία. Για την ιλαρά, μια από τις πιο μεταδοτικές ασθένειες, χρειάζεται περίπου το $95\%$.

Δύο αιώνες εμβόλια και αντιβιοτικά

Πάτα ένα γεγονός για να διαβάσεις τι έγινε. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Τζένερ και δαμαλίτιδαΕμβόλιο λύσσαςΠενικιλίνηΠρώτοι ασθενείς με πενικιλίνηΕμβόλιο πολιομυελίτιδαςΤέλος της ευλογιάςΕμβόλια mRNA

Τζένερ και δαμαλίτιδα · 1796 μ.Χ.Το πρώτο εμβόλιο: υγρό από δαμαλίτιδα προστατεύει από την ευλογιά.

Τα αντιβιοτικά

Το 1928 ο Αλεξάντερ Φλέμινγκ γύρισε από διακοπές και βρήκε ένα τρυβλίο με βακτήρια μολυσμένο από μούχλα. Γύρω από τη μούχλα, τον μύκητα Penicillium, τα βακτήρια είχαν πεθάνει. Ο μύκητας έβγαζε μια ουσία που τα σκότωνε: την πενικιλίνη, το πρώτο αντιβιοτικό.

Τα αντιβιοτικά είναι φάρμακα που σκοτώνουν τα βακτήρια ή σταματούν τον πολλαπλασιασμό τους. Το μυστικό τους είναι ότι χτυπούν δομές που έχουν τα βακτήρια αλλά όχι τα δικά σου κύτταρα:

• Η πενικιλίνη εμποδίζει το βακτήριο να χτίσει το κυτταρικό του τοίχωμα. Τα κύτταρά σου δεν έχουν τέτοιο τοίχωμα.
• Άλλα αντιβιοτικά μπλοκάρουν τα ριβοσώματα των βακτηρίων, που διαφέρουν αρκετά από τα δικά σου.

Πριν από τα αντιβιοτικά, μια γρατζουνιά που μολυνόταν ή μια πνευμονία μπορούσαν εύκολα να αποβούν θανατηφόρες.

Γιατί δεν δρουν στους ιούς. Θυμήσου τι είναι ένας ιός: γενετικό υλικό σε καψίδιο. Δεν έχει τοίχωμα, δεν έχει ριβοσώματα, δεν έχει μεταβολισμό. Όλα όσα χτυπά ένα αντιβιοτικό απλώς δεν υπάρχουν στον ιό. Και ο ιός πολλαπλασιάζεται μέσα στα δικά σου κύτταρα, με τα δικά σου ριβοσώματα, που το αντιβιοτικό αφήνει ήσυχα.

Για κάποιους ιούς υπάρχουν ειδικά αντιικά φάρμακα, για παράδειγμα για τη γρίπη και για τον HIV. Είναι όμως εντελώς άλλη κατηγορία φαρμάκων.

Θα βοηθούσε ένα αντιβιοτικό;

Για κάθε ασθένεια, σκέψου αν την προκαλεί βακτήριο ή ιός. Τη διάγνωση στην πράξη την κάνει πάντα ο γιατρός.

Βακτήριο ή ιός;

Γρίπη

Βακτήριο: μπορεί να βοηθήσειΙός: δεν βοηθά

0 / 8

Η αντοχή στα αντιβιοτικά

Σε έναν πληθυσμό εκατομμυρίων βακτηρίων, τα άτομα δεν είναι όλα ίδια. Από τυχαίες αλλαγές στο DNA τους, λίγα μπορεί να είναι ανθεκτικά σε ένα αντιβιοτικό: για παράδειγμα, να έχουν ένα ένζυμο που το διασπά.

Όταν δώσεις το αντιβιοτικό, πεθαίνουν τα ευαίσθητα. Τα ανθεκτικά επιζούν και πολλαπλασιάζονται, και σε λίγο ο πληθυσμός αποτελείται κυρίως από ανθεκτικά. Το αντιβιοτικό δεν «έμαθε» στα βακτήρια να αντέχουν· ξεχώρισε όσα ήδη άντεχαν. Είναι φυσική επιλογή, που συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας μέσα σε λίγα χρόνια.

Τα βακτήρια μάλιστα μπορούν να ανταλλάσσουν γονίδια αντοχής, συχνά πάνω σε πλασμίδια, ακόμα και ανάμεσα σε διαφορετικά είδη.

Όσο πιο συχνά και πιο άσκοπα χρησιμοποιούνται τα αντιβιοτικά, τόσο πιο συχνά γίνεται αυτό το «ξεσκαρτάρισμα». Σήμερα υπάρχουν βακτήρια που αντέχουν σχεδόν σε όλα τα διαθέσιμα αντιβιοτικά. Υπολογίζεται ότι το 2019 οι λοιμώξεις από ανθεκτικά βακτήρια ευθύνονταν άμεσα για πάνω από ένα εκατομμύριο θανάτους παγκοσμίως. Η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά ανάμεσα στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη μεγαλύτερη κατανάλωση αντιβιοτικών.

Τι μπορείς να κάνεις εσύ:

• Αντιβιοτικό μόνο με συνταγή γιατρού, ποτέ «μήπως και».
• Το παίρνεις ακριβώς όπως το όρισε ο γιατρός: δόση, ώρες, μέρες.
• Ποτέ δεν παίρνεις αντιβιοτικό που περίσσεψε από παλιά, ούτε δίνεις το δικό σου σε άλλον.
• Δεν πιέζεις τον γιατρό για αντιβιοτικό όταν σου λέει ότι η λοίμωξη είναι ιογενής.
• Προλαμβάνεις: πλύσιμο χεριών και εμβόλια σημαίνουν λιγότερες λοιμώξεις, άρα λιγότερα αντιβιοτικά.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση