Μετάβαση στο περιεχόμενο

Βακτήρια και ιοί

Ένα ζωντανό κύτταρο, και ένα πακέτο γονιδίων που δεν ζει μόνο του.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου, §4.2

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τη δομή ενός βακτηρίου και ενός ιού.
  2. Να εξηγείς γιατί το βακτήριο θεωρείται ζωντανό, ενώ ο ιός δεν ζει έξω από ένα κύτταρο.
  3. Να συγκρίνεις το μέγεθος και τον τρόπο πολλαπλασιασμού των δύο.

Ένα φίλτρο που δεν σταμάτησε τίποτα

Το 1892 ο Ρώσος βοτανολόγος Ντμίτρι Ιβανόφσκι μελετούσε μια αρρώστια των φύλλων του καπνού, που τα γέμιζε με ανοιχτά και σκούρα μπαλώματα. Έλιωσε άρρωστα φύλλα και πέρασε τον χυμό τους από ένα πορσελάνινο φίλτρο με πόρους τόσο μικρούς, που δεν περνούσε από αυτούς κανένα γνωστό βακτήριο.

Ο καθαρός χυμός που βγήκε από την άλλη μεριά αρρώσταινε κανονικά υγιή φυτά.

Ο ίδιος ο Ιβανόφσκι υπέθεσε ότι έφταιγε μια τοξίνη που περνούσε από το φίλτρο, ή ένα φίλτρο με ελάττωμα. Το 1898 ο Ολλανδός Μάρτινους Μπέιγερινκ επανέλαβε το πείραμα και έδειξε ότι ο παράγοντας πολλαπλασιάζεται μέσα στο φυτό, κάτι που μια τοξίνη δεν κάνει. Κάτι μολυσματικό ήταν μικρότερο από κάθε βακτήριο και δεν φαινόταν σε κανένα μικροσκόπιο της εποχής. Ο Μπέιγερινκ του έδωσε ένα όνομα που κράτησε: ιός. Τον ίδιο τον ιό του καπνού οι επιστήμονες τον είδαν για πρώτη φορά μόνο το 1939, με το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.

Μεγάλο φύλλο καπνού με κεντρικό νεύρο· η επιφάνειά του είναι γεμάτη ανοιχτοπράσινα και σκούρα πράσινα μπαλώματα, ανάμεσα στα νεύρα.
Φύλλο καπνού άρρωστο από τον ιό του μωσαϊκού του καπνού. Κοίτα τα ανοιχτά και σκούρα μπαλώματα: αυτή την αρρώστια μελετούσε ο Ιβανόφσκι, και από τα μπαλώματα, σαν ψηφιδωτό, πήρε ο ιός το όνομά του.Φωτογραφία: R.J. Reynolds Tobacco Company Slide Set, Bugwood.org · CC BY 3.0 us · Wikimedia Commons

Σε αυτή την ενότητα θα δεις γιατί τα βακτήρια και οι ιοί, που συχνά τα λέμε μαζί «μικρόβια», είναι στην πραγματικότητα δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα.

Το βακτήριο: ένα ολόκληρο κύτταρο

Ένα βακτήριο είναι ένας μονοκύτταρος οργανισμός. Είναι ένα κύτταρο, ολόκληρο και αυτόνομο: τρέφεται, παράγει ενέργεια, αναπτύσσεται και διαιρείται μόνο του.

Τι έχει:

  • Κυτταρική μεμβράνη, που ελέγχει τι μπαίνει και τι βγαίνει.
  • Κυτταρικό τοίχωμα έξω από τη μεμβράνη, που του δίνει σχήμα και αντοχή. Το τοίχωμα των βακτηρίων είναι φτιαγμένο από ουσίες που δεν υπάρχουν στα δικά σου κύτταρα — θα το ξαναβρείς όταν μιλήσουμε για τα αντιβιοτικά.
  • Κυτταρόπλασμα με ριβοσώματα, τα μικρά «εργοστάσια» που φτιάχνουν πρωτεΐνες.
  • Γενετικό υλικό (DNA), ένα μεγάλο κυκλικό μόριο που βρίσκεται ελεύθερο στο κυτταρόπλασμα. Συχνά υπάρχουν και μικρά δαχτυλίδια DNA, τα πλασμίδια.
  • Πολλά έχουν και μαστίγιο, μια ουρά για να κινούνται.

Τι δεν έχει: πυρήνα. Το DNA του δεν κλείνεται μέσα σε μεμβράνη. Γι' αυτό τα βακτήρια λέγονται προκαρυωτικοί οργανισμοί, ενώ τα φυτά, τα ζώα, οι μύκητες και εσύ είστε ευκαρυωτικοί: τα κύτταρά σας έχουν πραγματικό πυρήνα.

Τα περισσότερα βακτήρια έχουν μήκος περίπου 11 έως 55 μικρόμετρα (μm), δηλαδή χιλιοστά του χιλιοστού. Φαίνονται με το οπτικό μικροσκόπιο του σχολικού εργαστηρίου, με μεγάλη μεγέθυνση.

Πώς πολλαπλασιάζονται. Με διχοτόμηση: το βακτήριο αντιγράφει το DNA του, μεγαλώνει και χωρίζεται στα δύο. Σε ιδανικές συνθήκες κάποια βακτήρια, όπως η Escherichia coli του εντέρου, διχοτομούνται περίπου κάθε 2020 λεπτά.

Και μια σημαντική λεπτομέρεια: τα περισσότερα βακτήρια δεν μας βλάπτουν. Στο έντερό σου ζουν τρισεκατομμύρια, περίπου όσα και τα δικά σου κύτταρα, και σε βοηθούν να χωνεύεις και να παίρνεις βιταμίνες. Μόνο λίγα είδη είναι παθογόνα, δηλαδή προκαλούν ασθένειες.

Ο ιός: γονίδια σε ένα κουτί

Ένας ιός είναι πολύ πιο απλός. Αποτελείται από:

  • Γενετικό υλικό, DNA ή RNA: τα γονίδια ενός ιού είναι γραμμένα στο ένα από τα δύο, ποτέ και στα δύο.
  • Ένα πρωτεϊνικό περίβλημα, το καψίδιο, που το προστατεύει.
  • Σε κάποιους ιούς, όπως της γρίπης, ένα εξωτερικό έλυτρο από λιπίδια, κλεμμένο από τη μεμβράνη του κυττάρου που τους έφτιαξε.

Αυτό είναι όλο. Δεν έχει κυτταρόπλασμα, ούτε ριβοσώματα, ούτε δικό του μεταβολισμό. Δεν τρώει, δεν αναπνέει, δεν μεγαλώνει.

Οι περισσότεροι ιοί έχουν μέγεθος περίπου 2020 έως 300300 νανόμετρα (nm), δηλαδή εκατομμυριοστά του χιλιοστού. Είναι δεκάδες φορές μικρότεροι από ένα βακτήριο και φαίνονται μόνο με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.

Ασπρόμαυρη εικόνα ηλεκτρονικού μικροσκοπίου: πολλά ανοιχτόχρωμα στρογγυλά και φασολόσχημα σωματίδια, το ένα δίπλα στο άλλο, με σκούρο περίγραμμα γύρω τους.
Ιοί της γρίπης στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Κάθε στρογγυλό ή μακρουλό σωματίδιο είναι ένας ολόκληρος ιός: γενετικό υλικό κλεισμένο σε περίβλημα. Δεν έχουν το σχήμα ή τα μέρη ενός κυττάρου, και κανένα οπτικό μικροσκόπιο δεν θα σου τους έδειχνε.Φωτογραφία: CDC / Erskine Palmer · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Πώς πολλαπλασιάζονται. Μόνο μέσα σε ζωντανό κύτταρο, που λέγεται κύτταρο-ξενιστής:

  1. Ο ιός προσκολλάται σε ένα κύτταρο, σε συγκεκριμένα σημεία της μεμβράνης του.
  2. Το γενετικό του υλικό μπαίνει στο κύτταρο.
  3. Το κύτταρο, «ξεγελασμένο», χρησιμοποιεί τα δικά του ριβοσώματα και τα δικά του υλικά για να φτιάξει αντίγραφα του ιού.
  4. Τα νέα σωματίδια απελευθερώνονται, συχνά καταστρέφοντας το κύτταρο, και βρίσκουν νέα κύτταρα.

Υπάρχουν ιοί για κάθε ομάδα οργανισμών: για ζώα, για φυτά, ακόμα και για βακτήρια. Αυτοί οι τελευταίοι λέγονται βακτηριοφάγοι.

Βάλ' τα δίπλα δίπλα

ΒακτήριοΙός
Είναι κύτταρο;Ναι, μονοκύτταροΌχι
Γενετικό υλικόDNADNA ή RNA
Ριβοσώματα, μεταβολισμόςΝαιΌχι
Μέγεθοςπερίπου 11–55 μmπερίπου 2020–300300 nm
Μικροσκόπιοοπτικόηλεκτρονικό
Πολλαπλασιασμόςδιχοτόμηση, μόνο τουμόνο μέσα σε κύτταρο-ξενιστή
Παραδείγματα ασθενειώνφυματίωση, σαλμονέλωση, τέτανοςγρίπη, ιλαρά, ανεμοβλογιά, COVID-19

Βακτήριο, ιός, ή και τα δύο;

Κάθε πρόταση περιγράφει ένα γνώρισμα. Πάτα την ομάδα που του ταιριάζει.

Σε ποιον ταιριάζει;

Φαίνεται με το οπτικό μικροσκόπιο του σχολείου

0 από 9

Γιατί μας αφορούν

Και τα δύο μπορούν να προκαλέσουν ασθένειες, αλλά με διαφορετικό τρόπο:

  • Ένα παθογόνο βακτήριο πολλαπλασιάζεται στους ιστούς σου, παίρνει θρεπτικά συστατικά και συχνά βγάζει τοξίνες, ουσίες που βλάπτουν τα κύτταρα. Η τοξίνη του τετάνου, για παράδειγμα, επηρεάζει τα νεύρα και προκαλεί σπασμούς.
  • Ένας ιός μπαίνει στα ίδια σου τα κύτταρα και τα καταστρέφει ή τα αναγκάζει να δουλεύουν για εκείνον. Ο ιός της γρίπης, για παράδειγμα, μολύνει τα κύτταρα που στρώνουν τον αναπνευστικό σωλήνα.

Και τα δύο όμως έχουν και την άλλη πλευρά. Τα βακτήρια φτιάχνουν το γιαούρτι και το τυρί, αποικοδομούν τα νεκρά φύλλα και δεσμεύουν άζωτο για τα φυτά. Οι βακτηριοφάγοι μελετώνται ως θεραπεία για λοιμώξεις από βακτήρια που δεν υποχωρούν με φάρμακα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα βακτήριο πέφτει σε ένα κομμάτι κρέας έξω από το ψυγείο και διχοτομείται κάθε 20 λεπτά. Πόσα βακτήρια θα υπάρχουν μετά από 2 ώρες;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Δοκίμασε τον ίδιο υπολογισμό για περισσότερες ώρες, και μετά για το ψυγείο: μάκρυνε τον χρόνο διχοτόμησης και μέτρα πόσες διχοτομήσεις χωράνε στις ίδιες ώρες.

Διχοτόμηση: 2ⁿ

Κάθε διχοτόμηση διπλασιάζει τον πληθυσμό. Μεγάλωσε τον συνολικό χρόνο και, όταν οι πρώτες στήλες χαθούν, πάτα «Λογαριθμική κλίμακα». Οι 5 ώρες του ψυγείου είναι ενδεικτικές· στο κρύο κάθε είδος βακτηρίου αργεί διαφορετικά.

Διχοτομήσεις (n)15300 : 20 = 15

Βακτήρια (2ⁿ)32.7681 × 2¹⁵ = 32.768

Πολλαπλασιαστής
× 2

Παράδειγμα 2

Ένα βακτήριο έχει μήκος 2 μm και ένας ιός διάμετρο 100 nm. Πόσες φορές μεγαλύτερο είναι το βακτήριο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ένας ιός τοποθετείται σε ένα δοχείο με θρεπτικό ζωμό, όπου τα βακτήρια πολλαπλασιάζονται άνετα. Τι θα συμβεί στον αριθμό των ιών;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τι λείπει από ένα βακτήριο, ενώ υπάρχει στα κύτταρα του σώματός σου;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Πώς λέγεται το περίβλημα από πρωτεΐνες που προστατεύει το γενετικό υλικό ενός ιού;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τη δομή ενός βακτηρίου και ενός ιού.
  • Να εξηγείς γιατί το βακτήριο θεωρείται ζωντανό, ενώ ο ιός δεν ζει έξω από ένα κύτταρο.
  • Να συγκρίνεις το μέγεθος και τον τρόπο πολλαπλασιασμού των δύο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;