Η Θεονόη και το σχέδιο
Η προφήτισσα που ξέρει τα πάντα, και η απόφαση να βοηθήσει (731-1219).
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι λέει ο υπηρέτης για τους μάντεις και πώς αυτό σχολιάζει τον πόλεμο.
- Να περιγράφεις το δίλημμα της Θεονόης και τα επιχειρήματα της Ελένης και του Μενελάου.
- Να εξηγείς γιατί η Θεονόη αποφασίζει να βοηθήσει.
- Να ανασυνθέτεις το σχέδιο απόδρασης και να δείχνεις πώς λύνει κάθε πρόβλημα.
«Ο καλύτερος μάντης»
Πριν φύγει να ειδοποιήσει τους συντρόφους, ο γέρος υπηρέτης του Μενελάου λέει κάτι τολμηρό. Αφού ούτε ο Κάλχας, ο μάντης των Αχαιών, ούτε ο Έλενος, ο μάντης των Τρώων, είπαν ότι πολεμούσαν για ένα σύννεφο, τι αξία έχουν οι μάντεις;
«Είδα πόσο ασήμαντα είναι τα λόγια των μάντεων και πόσο γεμάτα ψέματα. […] Ο καλύτερος μάντης είναι η κρίση και η σωστή σκέψη.» (στ. 744-745, 757, μετάφραση δική μας)
γνώμη δʼ ἀρίστη μάντις ἥ τʼ εὐβουλία. (στ. 757)
Ο Χορός συμφωνεί, με μια διόρθωση: όποιος έχει φίλους τους θεούς έχει «την καλύτερη μαντική» (στ. 758-760). Ο Ευριπίδης βάζει στη σκηνή μια συζήτηση που γινόταν και στην Αθήνα της εποχής του. Ο Θουκυδίδης (8.1) γράφει ότι μετά την καταστροφή στη Σικελία οι Αθηναίοι θύμωσαν με τους χρησμολόγους και τους μάντεις που τους είχαν γεμίσει ελπίδες για νίκη.
Και αμέσως μετά, ειρωνικά, το έργο φέρνει στη σκηνή μια μάντισσα που δεν λέει ψέματα.
Το πρόβλημα
Η Ελένη εξηγεί στον Μενέλαο τον κίνδυνο: ο Θεοκλύμενος θα τον σκοτώσει. Ο Μενέλαος θέλει να πολεμήσει· η Ελένη του λέει ότι «χρειάζεται κάποιο τέχνασμα» (στ. 813). Υπάρχει όμως ένα εμπόδιο: η Θεονόη ξέρει τα πάντα, και θα πει στον αδελφό της ότι ο Μενέλαος είναι εδώ.
Η πόρτα ανοίγει και βγαίνει η Θεονόη, με υπηρέτριες που κρατούν δαυλούς και καθαρίζουν τον αέρα με θειάφι. Ξέρει ήδη ποιος είναι ο ξένος, και ξέρει κάτι ακόμα:
«Σήμερα θα γίνει φιλονικία και συνέλευση των θεών για σένα, μπροστά στον Δία. Η Ήρα, που πριν σε μισούσε, τώρα θέλει να σε σώσει […]· η Αφροδίτη θέλει να χαλάσει τον γυρισμό σου. Η απόφαση όμως είναι σε μένα.» (στ. 878-887, μετάφραση δική μας)
Η μοίρα του ζευγαριού δεν κρίνεται στον Όλυμπο αλλά στη συνείδηση μιας κοπέλας. Αν μιλήσει, ο Μενέλαος πεθαίνει· αν σωπάσει, προδίδει τον αδελφό της.
Δύο ικεσίες
Η Ελένη και ο Μενέλαος μιλούν ο καθένας με μια ρήση, σαν σε δίκη, με κριτή τη Θεονόη. Είναι δύο πολύ διαφορετικοί τρόποι να πείσεις:
| Η Ελένη (στ. 894-943) | Ο Μενέλαος (στ. 947-995) |
|---|---|
| Γονατίζει ικέτιδα. | Δηλώνει ότι δεν θα γονατίσει ούτε θα κλάψει: θα ντρόπιαζε την Τροία. |
| «Ο θεός μισεί τη βία» (στ. 903): ό,τι είναι ξένο δεν το αρπάζεις. | Καλεί τον νεκρό Πρωτέα και τον Άδη να τον βοηθήσουν. |
| Ο πατέρας της, ο δίκαιος Πρωτέας, θα της επέστρεφε τη γυναίκα στον άντρα της. | Απειλεί: αν δεν τον βοηθήσει, θα σκοτώσει την Ελένη και τον εαυτό του πάνω στον τάφο. |
| Είναι ντροπή μια μάντισσα να ξέρει τα θεία και να μην ξέρει το δίκαιο (στ. 922-923). | Ζητά δικαιοσύνη: «Πείσου στα λόγια μου, για να είσαι δίκαιη» (στ. 994-995). |
Η απόφαση της Θεονόης
Η Θεονόη αποφασίζει να σωπάσει. Τα λόγια της είναι από τα πιο όμορφα του έργου:
«Είμαι γεννημένη να σέβομαι τους θεούς, και το θέλω. […] Μέσα στη φύση μου υπάρχει ένας μεγάλος ναός της δικαιοσύνης.» (στ. 998, 1002-1003, μετάφραση δική μας)
Η Θεονόη ακολουθεί τη δικαιοσύνη και την ευσέβεια, όχι την υπακοή στον αδελφό. Και πιστεύει ότι έτσι τον ωφελεί: «Ευεργετώ τον αδελφό μου, κι ας μη φαίνεται, αν από ασεβή τον κάνω ευσεβή» (στ. 1020-1021). Θα κρατήσει το μυστικό, αλλά δεν θα βοηθήσει περισσότερο: «Εσείς βρείτε μόνοι σας δρόμο» (στ. 1022).
Το σχέδιο
Ο Μενέλαος προτείνει λύσεις ενός πολεμιστή: να κλέψουν άρμα, να σκοτώσει τον βασιλιά. Η Ελένη τις απορρίπτει μία μία. Και τότε:
«Άκου, μήπως και μια γυναίκα πει κάτι σοφό. Θέλεις να λένε πως πέθανες, χωρίς να έχεις πεθάνει;» (στ. 1049-1050, μετάφραση δική μας)
βούλῃ λέγεσθαι, μὴ θανών, λόγῳ θανεῖν;
Ο Μενέλαος απαντά ότι είναι «κακός οιωνός», αλλά αν κερδίσει κάτι, δέχεται. Το σχέδιο στήνεται βήμα βήμα, με στιχομυθία, και κάθε αντίρρηση του Μενελάου έχει απάντηση:
Παράδειγμα 1
Πώς απαντά η Ελένη στην αντίρρηση «κι αν ο βασιλιάς πει να θάψεις τον νεκρό στη στεριά;»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι λέει ο υπηρέτης για τους μάντεις και πώς αυτό σχολιάζει τον πόλεμο.
- Να περιγράφεις το δίλημμα της Θεονόης και τα επιχειρήματα της Ελένης και του Μενελάου.
- Να εξηγείς γιατί η Θεονόη αποφασίζει να βοηθήσει.
- Να ανασυνθέτεις το σχέδιο απόδρασης και να δείχνεις πώς λύνει κάθε πρόβλημα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.