Τα στάσιμα: ο Χορός και ο πόλεμος

Όταν η σκηνή αδειάζει

Η Ελένη μπήκε στο παλάτι να κόψει τα μαλλιά της και να φορέσει μαύρα, για το «πένθος». Ο Μενέλαος κάθεται κρυμμένος δίπλα στον τάφο. Στην ορχήστρα μένει μόνος ο Χορός και τραγουδά. Αυτό είναι το Α΄ στάσιμο (στ. 1107-1164 του αρχαίου κειμένου· 1220-1285 στο σχολικό βιβλίο).

Τα στάσιμα σταματούν για λίγο την πλοκή. Δίνουν χρόνο στους υποκριτές να αλλάξουν προσωπείο και ρούχα, αλλά κυρίως δίνουν στο κοινό χρόνο να σκεφτεί όσα είδε. Τραγουδιούνται σε ζευγάρια: στροφή και αντιστροφή, με ίδιο μέτρο και ίδια κίνηση του χορού.

Το Α΄ στάσιμο: ένα αηδόνι για την Τροία

Ο Χορός καλεί το αηδόνι, το πουλί που κατά τον μύθο θρηνεί αιώνια, να τον βοηθήσει να τραγουδήσει τους πόνους της Ελένης και των γυναικών της Τροίας. Και θυμάται, σε τέσσερις εικόνες:

1. τον Πάρη που έπλευσε στη Σπάρτη, σταλμένος από την Αφροδίτη·
2. τους Αχαιούς που πέθαναν από δόρατα και πέτρες, και τις γυναίκες τους που έκοψαν τα μαλλιά τους στο πένθος· τα σπίτια έμειναν χωρίς νύφες·
3. τον Ναύπλιο, που άναψε ψεύτικη φωτιά στα βράχια του Καφηρέα στην Εύβοια και έριξε εκεί τα ελληνικά πλοία που γύριζαν από την Τροία·
4. τον Μενέλαο, που έφερνε με τα πλοία του ένα «έπαθλο που δεν ήταν έπαθλο αλλά έριδα», «το ιερό είδωλο της Ήρας» (στ. 1134-1136).

«Τι είναι θεός;»

Στη δεύτερη στροφή ο Χορός σταματά να αφηγείται και ρωτά:

«Τι είναι θεός, ή τι δεν είναι θεός, ή τι είναι ανάμεσα; Ποιος θνητός λέει ότι έψαξε και βρήκε την πιο μακρινή άκρη, όταν βλέπει τα έργα των θεών να πηδούν εδώ κι εκεί και πάλι πίσω, με απρόσμενες και αντίθετες τύχες;» (στ. 1137-1143, μετάφραση δική μας)

Και καταλήγει: η Ελένη, κόρη του Δία, ακούστηκε σε όλη την Ελλάδα «προδότισσα, άπιστη, άδικη, άθεη». «Δεν ξέρω πια τι είναι σίγουρο για τους ανθρώπους· μόνο τον λόγο των θεών βρήκα αληθινό» (στ. 1147-1150). Ο Χορός ζει μέσα στο «είναι–φαίνεσθαι»: αν όλη η Ελλάδα έκανε λάθος για την Ελένη, σε τι μπορείς να εμπιστευτείς;

«Ανόητοι όσοι…»

Η τελευταία αντιστροφή είναι από τους πιο γνωστούς στίχους κατά του πολέμου στην αρχαία ποίηση:

«Ανόητοι όσοι αποκτάτε τη δόξα με τον πόλεμο και με τις λόγχες του δυνατού δόρατος, και ζητάτε άμυαλα να τελειώσετε έτσι τους πόνους των θνητών. Γιατί αν ο αγώνας του αίματος θα κρίνει, ποτέ η έριδα δεν θα λείψει από τις πόλεις των ανθρώπων. […] Και μπορούσε να λυθεί με λόγια η έριδα για σένα, Ελένη.» (στ. 1151-1160, μετάφραση δική μας)

ἄφρονες ὅσοι τὰς ἀρετὰς πολέμῳ / λόγχαισί τʼ ἀλκαίου δορὸς / κτᾶσθε (στ. 1151-1153)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Το Β΄ στάσιμο: η Μητέρα των θεών

Το Β΄ στάσιμο (στ. 1301-1368· 1425-1499 στο σχολικό βιβλίο) έρχεται μετά τη σκηνή όπου η Ελένη ξεγελά τον βασιλιά, και μοιάζει να μιλά για κάτι εντελώς άλλο. Ο Χορός διηγείται τον μύθο της Μητέρας των θεών, που εδώ ταυτίζεται με τη Δήμητρα:

• Η κόρη της (η Περσεφόνη, που δεν ονομάζεται) αρπάχτηκε. Η μητέρα την έψαχνε σε δάση, ποτάμια και θάλασσα, πάνω σε άρμα με θηρία.
• Από τη λύπη της σταμάτησε να βλασταίνει η γη: τα χωράφια έμειναν άκαρπα, τα κοπάδια πεινούσαν, οι άνθρωποι πέθαιναν, και οι θεοί έμειναν χωρίς θυσίες.
• Ο Δίας έστειλε τις Χάριτες και τις Μούσες να την παρηγορήσουν με χορούς. Η Αφροδίτη πήρε τύμπανο και αυλό, και η θεά γέλασε.
• Στο τέλος ο Χορός απευθύνεται σε κάποια «κόρη» (κατά πάσα πιθανότητα την Ελένη) που δεν τίμησε τις τελετές της θεάς και «καμάρωνε μόνο για την ομορφιά της».

Το κείμενο της τελευταίας αντιστροφής έχει φτάσει σε εμάς φθαρμένο, και οι φιλόλογοι διαφωνούν τι ακριβώς λέει και γιατί μπαίνει εδώ. Μια εξήγηση: όπως η Δήμητρα ξαναβρήκε την κόρη της, έτσι και η Ελένη, χαμένη τόσα χρόνια, θα γυρίσει. Μια άλλη: ο Ευριπίδης χαλαρώνει τον δεσμό των τραγουδιών με την πλοκή. Ο Αριστοτέλης στην Ποιητική (κεφ. 18) γράφει ότι ο Χορός πρέπει να είναι «ένας από τους υποκριτές», μέρος του όλου, «όχι όπως στον Ευριπίδη αλλά όπως στον Σοφοκλή».

Α΄ ή Β΄ στάσιμο;

Κάθε εικόνα ή ιδέα ανήκει σε ένα από τα δύο στάσιμα. Σε ποιο;

Σε ποιο στάσιμο;

Μια μητέρα ψάχνει την κόρη της που αρπάχτηκε

Α΄ στάσιμοΒ΄ στάσιμο

0 / 8