Το τέχνασμα

Ο βασιλιάς γυρίζει από το κυνήγι

Επιτέλους εμφανίζεται ο Θεοκλύμενος, με υπηρέτες που κουβαλούν σκυλιά και δίχτυα. Χαιρετά τον τάφο του πατέρα του, και μαθαίνει ότι ένας Έλληνας βρίσκεται στη χώρα. Ετοιμάζεται να τον κυνηγήσει, και τότε βλέπει την Ελένη: μαύρα ρούχα, κομμένα μαλλιά, μάγουλα βρεγμένα με δάκρυα. Αρχίζει το Γ΄ επεισόδιο (στ. 1165-1300 του αρχαίου κειμένου· 1286-1424 στο σχολικό βιβλίο).

Η Ελένη παίζει τον ρόλο της χήρας. Τον αποκαλεί για πρώτη φορά «αφέντη» (στ. 1193) και του λέει την «είδηση»:

ΕΛΕΝΗ: Ο Μενέλαος — αλίμονο, πώς να το πω; — μου πέθανε.

ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: Δεν χαίρομαι με τα λόγια σου· όμως με βολεύουν.

(στ. 1196-1197, μετάφραση δική μας)

Δίσημοι λόγοι

Ο Θεοκλύμενος ρωτά ποιος έφερε την είδηση, και η Ελένη δείχνει τον «ναυαγό» που κάθεται στον τάφο: είναι ο ίδιος ο Μενέλαος. Από εδώ και πέρα σχεδόν κάθε στίχος της Ελένης έχει δύο νοήματα: ένα για τον βασιλιά, κι ένα άλλο, αληθινό, για τον Μενέλαο και το κοινό. Αυτά λέγονται δίσημοι λόγοι.

ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: Και πώς αυτός δεν χάθηκε, αφού ήταν στο ίδιο πλοίο;

ΕΛΕΝΗ: Κάποτε οι χειρότεροι είναι πιο τυχεροί από τους καλούς.

(στ. 1212-1213, μετάφραση δική μας)

Ο βασιλιάς ακούει μια γενική σοφία για την τύχη. Το κοινό ακούει την Ελένη να πειράζει τον άντρα της που κάθεται δίπλα. Λίγο αργότερα, όταν ο βασιλιάς λέει ότι έκοψε τα μαλλιά της για τον νεκρό, η Ελένη απαντά:

«Μου είναι αγαπημένος, όποιος κι αν είναι — εδώ που βρίσκεται.» (στ. 1225, μετάφραση δική μας)

φίλος γάρ ἐστιν, ὅς ποτʼ ἐστίν, ἐνθάδʼ ὤν.

Για τον Θεοκλύμενο: «όπου κι αν βρίσκεται τώρα ο νεκρός». Για εμάς: ο Μενέλαος είναι κυριολεκτικά εδώ.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Το επινοημένο έθιμο

Ύστερα η Ελένη ζητά χάρη: να θάψει τον άντρα της. «Πώς θάβεις κάποιον που λείπει; Θα θάψεις μια σκιά;» απορεί ο βασιλιάς. Και η Ελένη εφαρμόζει το σχέδιο:

ΕΛΕΝΗ: Δεν θάβουμε έτσι τους ναυτικούς που χάθηκαν.

ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: Πώς τότε; Είμαι πίσω στα έθιμα των Ελλήνων.

ΕΛΕΝΗ: Ό,τι χρειάζονται οι νεκροί, το βγάζουμε στο πέλαγος.

(στ. 1245-1247, μετάφραση δική μας)

Ο βασιλιάς στρέφεται στον ξένο, που ξέρει «καλύτερα», και ο Μενέλαος ζητά όσα χρειάζεται για τη φυγή, με τη μορφή ταφικών δώρων:

Ο Θεοκλύμενος τα δίνει όλα, και μάλιστα υπόσχεται στον «ξένο» ρούχα και τροφή για τον γυρισμό του. Και ενώ η Ελένη ετοιμάζεται να «παραδοθεί» στον γάμο, του λέει κάτι που είναι αλήθεια μόνο με τον δικό της τρόπο:

«Ο άντρας μου ποτέ δεν θα έχει παράπονο από μένα· κι εσύ, αφού θα είσαι κοντά, θα το μάθεις.» (στ. 1294-1295, μετάφραση δική μας)

Ψέμα ή διπλό νόημα;

Κάποια λόγια στη σκηνή είναι καθαρό ψέμα. Άλλα είναι αλήθεια, αλλά με δεύτερο νόημα που ο βασιλιάς δεν το πιάνει. Ξεχώρισέ τα.

Τι είναι;

«Πνίγηκε στα βράχια της Λιβύης»

Καθαρό ψέμαΑλήθεια με διπλό νόημα

0 / 7