Η έξοδος και ο από μηχανής θεός

Πριν από το πλοίο

Πριν από την έξοδο υπάρχουν δύο ακόμα κομμάτια (στ. 1369-1511 του αρχαίου κειμένου· 1500-1652 στο σχολικό βιβλίο):

• Στο Δ΄ επεισόδιο ο Μενέλαος βγαίνει από το παλάτι λουσμένος, με καινούργια ρούχα και οπλισμένος με τα όπλα της «ταφής». Η Ελένη συνεχίζει τους δίσημους λόγους: «Η σημερινή μέρα θα σου δείξει την ευγνωμοσύνη μου» (στ. 1420), λέει στον βασιλιά, και εκείνος την πιστεύει. Ο βασιλιάς διατάζει να ετοιμαστεί ο γάμος του.
• Στο Γ΄ στάσιμο ο Χορός τραγουδά για το φοινικικό πλοίο που θα φύγει με τα δελφίνια να χορεύουν γύρω του, και παρακαλεί τους Διόσκουρους, τους αδελφούς της Ελένης, να τη βοηθήσουν και να διώξουν από πάνω της την κακή φήμη, αφού «δεν πήγε ποτέ στους πύργους της Τροίας» (στ. 1506-1511).

Η αγγελική ρήση

Η φυγή δεν γίνεται στη σκηνή. Μας την αφηγείται ένας αγγελιοφόρος, ένας από τους ναύτες του βασιλιά που γλίτωσε. Η μεγάλη αυτή διήγηση λέγεται αγγελική ρήση (στ. 1512-1618). Οι τραγωδίες έδειχναν σπάνια βία και μάχες στη σκηνή· τις διηγούνταν.

Ο αγγελιοφόρος λέει, με σειρά και ζωντάνια:

• Καθέλκυσαν ένα καινούργιο σιδωνιακό πλοίο με πενήντα κουπιά.
• Στην ακτή εμφανίστηκαν Έλληνες ναυαγοί, οι σύντροφοι του Μενελάου, και ανέβηκαν «για να τιμήσουν τον νεκρό». Οι Αιγύπτιοι υποψιάστηκαν, αλλά σώπασαν, γιατί ο βασιλιάς είχε διατάξει να υπακούν στον ξένο.
• Ο ταύρος δεν ήθελε να ανέβει· ο Μενέλαος φώναξε τους Έλληνες να τον σηκώσουν στους ώμους.
• Στο ανοιχτό πέλαγος ο Μενέλαος έσφαξε τον ταύρο, και δεν προσευχήθηκε για κανέναν νεκρό: ζήτησε από τον Ποσειδώνα να φτάσει σώος στο Ναύπλιο με τη γυναίκα του.
• Ακολούθησε μάχη πάνω στο πλοίο. Η Ελένη φώναζε από την πρύμνη:

«Πού είναι η δόξα της Τροίας; Δείξτε τη στους βαρβάρους!» (στ. 1603-1604, μετάφραση δική μας)

Ο αγγελιοφόρος κλείνει με ένα πικρό συμπέρασμα:

«Τίποτα δεν είναι πιο χρήσιμο στους ανθρώπους από μια φρόνιμη δυσπιστία.» (στ. 1617-1618, μετάφραση δική μας)

Ο θυμός του βασιλιά

Ο Θεοκλύμενος καταλαβαίνει ότι τον ξεγέλασαν «γυναικείες τέχνες». Δεν μπορεί να προλάβει το πλοίο, και στρέφει τον θυμό του στην αδελφή του: η Θεονόη ήξερε και δεν του το είπε. Ορμά να τη σκοτώσει. Ένας υπηρέτης του φράζει τον δρόμο, και αρπάζεται από τα ρούχα του:

ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: Να σκοτώσω την πιο κακή αδελφή —

ΥΠΗΡΕΤΗΣ: Την πιο ευσεβή, θες να πεις.

ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: — που με πρόδωσε.

ΥΠΗΡΕΤΗΣ: Ωραία προδοσία: να κάνει το δίκαιο.

(στ. 1632-1633, μετάφραση δική μας)

Ο υπηρέτης είναι έτοιμος να πεθάνει για την κυρία του: «για τους γενναίους δούλους είναι η πιο ένδοξη τιμή να πεθάνουν για τους αφέντες τους» (στ. 1640-1641).

Ο από μηχανής θεός

Τη στιγμή που ο βασιλιάς σηκώνει το σπαθί, εμφανίζονται ψηλά, πάνω από τη σκηνή, οι Διόσκουροι, Κάστορας και Πολυδεύκης, οι αδελφοί της Ελένης. Στο θέατρο τέτοιες εμφανίσεις γίνονταν με τη μηχανή, έναν ξύλινο γερανό που σήκωνε τον υποκριτή στον αέρα. Από εκεί βγαίνει η φράση «από μηχανής θεός».

«Σταμάτα την οργή που σε παρασέρνει άδικα, Θεοκλύμενε.» (στ. 1642-1643, μετάφραση δική μας)

Οι Διόσκουροι λένε:

1. Η Θεονόη δεν τον αδίκησε: τίμησε τους θεούς και τη δίκαιη θέληση του πατέρα τους. Η Ελένη έπρεπε να μείνει στο σπίτι του μόνο ως την πτώση της Τροίας· τώρα πρέπει να γυρίσει στον άντρα της.
2. Η Ελένη θα έχει καλό άνεμο, και οι δύο αδελφοί θα συνοδεύσουν το πλοίο ως την πατρίδα.
3. Όταν πεθάνει, η Ελένη θα γίνει θεά και θα τιμάται μαζί τους. Το νησί όπου την ακούμπησε ο Ερμής, απέναντι από την Αττική, θα λέγεται Ελένη· είναι το νησί που οι αρχαίοι συγγραφείς (Στράβων, Παυσανίας) ονομάζουν Ελένη και ταυτίζουμε με τη σημερινή Μακρόνησο.
4. Ο Μενέλαος θα ζήσει στα νησιά των Μακάρων.

Ο Θεοκλύμενος υπακούει αμέσως. Παραιτείται από την Ελένη και επαινεί την αδελφή του και την Ελένη για το «ευγενικό τους μυαλό» (στ. 1680-1687).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Από τον Δ΄ επεισόδιο ως το τέλος

Βάλε με τη σειρά τα γεγονότα του τέλους του έργου. Αν κάνεις λάθος, πάτα το γεγονός ξανά για να το βγάλεις.

Πάτα τα γεγονότα με τη σειρά

Ο Μενέλαος βγαίνει οπλισμένος από το παλάτιΟ αγγελιοφόρος διηγείται τη μάχη στο πλοίοΕμφανίζονται οι ΔιόσκουροιΟ Χορός τραγουδά για το φοινικικό πλοίο και τα δελφίνιαΈνας υπηρέτης του φράζει τον δρόμοΟ Θεοκλύμενος δέχεται και επαινεί την αδελφή τουΟ Θεοκλύμενος ορμά να σκοτώσει τη ΘεονόηΟ Χορός κλείνει: «πολλές οι μορφές του θείου»

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
6. 6
7. 7
8. 8

ΈλεγχοςΑπό την αρχή

Τα τελευταία λόγια

Ο Χορός βγαίνει από την ορχήστρα τραγουδώντας το εξόδιο άσμα:

«Πολλές είναι οι μορφές του θείου, και πολλά οι θεοί τα φέρνουν απρόσμενα· όσα περιμέναμε δεν έγιναν, και για όσα δεν περιμέναμε ο θεός βρήκε δρόμο. Έτσι τελείωσε κι αυτή η ιστορία.» (στ. 1688-1692, μετάφραση δική μας)

καὶ τὰ δοκηθέντʼ οὐκ ἐτελέσθη, / τῶν δʼ ἀδοκήτων πόρον ηὗρε θεός.

Πρόσεξε πάλι το ρήμα δοκῶ: τα «δοκηθέντα» (όσα νομίσαμε) και τα «ἀδόκητα» (όσα δεν φανταζόμασταν). Το έργο που άρχισε με «νομίζει πως με έχει — κούφια ιδέα» (στ. 35-36) τελειώνει με την ίδια ιδέα: ό,τι νομίζουν οι άνθρωποι σπάνια είναι αυτό που γίνεται.