Οι Προσωκρατικοί

Από τον μύθο στον λόγο

Για τον Ησίοδο, ο κόσμος είχε αρχή μια γενεαλογία θεών: από το Χάος γεννήθηκε η Γη, από τη Γη ο Ουρανός, και ούτω καθεξής. Τον 6ο αιώνα π.Χ., στη Μίλητο της Ιωνίας, μερικοί άνθρωποι έκαναν την ίδια ερώτηση με άλλον τρόπο: από τι είναι φτιαγμένα όλα; Και ζήτησαν την απάντηση μέσα στη φύση, σε κάτι που μπορείς να το δεις και να το συζητήσεις, όχι σε θεούς που ερωτεύονται και μαλώνουν.

Αυτό το «υλικό» από το οποίο ξεκινούν όλα το έλεγαν αρχή. Και όποιος έδινε μια απάντηση έπρεπε να την υποστηρίξει με επιχειρήματα, γιατί ο επόμενος μπορούσε να διαφωνήσει. Αυτή η αλλαγή, από το «έτσι λέει ο μύθος» στο «έτσι δείχνει η σκέψη», λέγεται συχνά πέρασμα από τον μύθο στον λόγο. Η λέξη φιλοσοφία (φίλος + σοφία) σημαίνει ακριβώς αυτό: αγάπη για τη γνώση, όχι κατοχή της.

Οι πρώτες απαντήσεις

Τους πρώτους φιλοσόφους τούς λέμε Προσωκρατικούς, επειδή η σκέψη τους ανήκει πριν από τη στροφή που έφερε ο Σωκράτης. Από τα βιβλία τους δεν σώθηκε κανένα ολόκληρο. Έχουμε μόνο αποσπάσματα, φράσεις που παρέθεσαν μεταγενέστεροι συγγραφείς, και τις συγκεντρώνουμε με την αρίθμηση των Diels–Kranz (DK), από την έκδοση που πρωτοτύπωσε ο Hermann Diels το 1903.

Ο Θαλής έμεινε στη μνήμη και ως αστρονόμος: ο Ηρόδοτος (1.74) γράφει ότι είχε προβλέψει τη χρονιά μιας ολικής έκλειψης ηλίου, που οι αστρονόμοι σήμερα τη χρονολογούν στο 585 π.Χ.

Ο Ξενοφάνης παρατήρησε κάτι που ισχύει και σήμερα: οι Αιθίοπες ζωγραφίζουν τους θεούς τους μελαχρινούς και με πλακουτσωτή μύτη, οι Θράκες γαλανομάτηδες και κοκκινομάλληδες. Αν τα βόδια και τα άλογα είχαν χέρια, λέει (DK 21B15-16), θα ζωγράφιζαν θεούς με σώμα βοδιού και αλόγου. Ήταν η πρώτη κριτική του ανθρωπομορφισμού, της ιδέας ότι οι θεοί μοιάζουν με ανθρώπους.

Ο Δημόκριτος έφτασε πιο μακριά από όλους στην εξήγηση της ύλης. Το γλυκό, το πικρό, το ζεστό και το κρύο, λέει, είναι έτσι «κατά σύμβαση», όπως τα νιώθουμε εμείς· «στην πραγματικότητα υπάρχουν άτομα και κενό» (DK 68B9, μετάφραση δική μας). Η λέξη «άτομο» που χρησιμοποιεί η Χημεία σου βγαίνει από εδώ: ἄ-τομον, αυτό που δεν τέμνεται.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ποιος το είπε;

Διάλεξε μια ιδέα και μετά έναν φιλόσοφο. Για κάθε ζευγάρι βλέπεις γιατί ταιριάζει ή γιατί όχι.

Η ιδέα

Αρχή όλων είναι το νερό.Όλα αλλάζουν, αλλά η αλλαγή έχει μέτρο και τάξη.Στην πραγματικότητα υπάρχουν μόνο σωματίδια που δεν κόβονται, και κενό.Αν τα άλογα είχαν χέρια, θα ζωγράφιζαν θεούς σαν άλογα.Ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι η μοίρα του.Όποιος θέλει γαλήνη ας μην καταπιάνεται με πολλά, πάνω από τη δύναμή του.

Ο φιλόσοφος

ΘαλήςΗράκλειτοςΔημόκριτοςΞενοφάνης

Ο φιλόσοφος

Η στροφή προς τον άνθρωπο: αρετή και ευδαιμονία

Οι Προσωκρατικοί δεν κοίταξαν μόνο τον ουρανό. Στο Ανθολόγιο, η ενότητα που διδάσκεται φέτος («Αρετές και ευδαιμονία») ρωτά κάτι πιο κοντινό: πώς ζει καλά ένας άνθρωπος; Οι απαντήσεις μοιάζουν εκπληκτικά σύγχρονες.

Ο Δημόκριτος έγραψε ένα έργο για την ευθυμία. Η λέξη δεν σημαίνει «κέφι» όπως σήμερα, αλλά ψυχική γαλήνη, την ισορροπία της ψυχής. Το έργο ξεκινούσε έτσι:

«Όποιος θέλει να ζει με γαλήνη πρέπει να μην καταπιάνεται με πολλά, ούτε στα δικά του ούτε στα κοινά, και ό,τι κάνει να μην το διαλέγει πάνω από τη δύναμη και τη φύση του.»

— Δημόκριτος, DK 68B3, μετάφραση δική μας

Και σε άλλο απόσπασμα λέει πού δεν βρίσκεται η ευτυχία:

«Η ευδαιμονία δεν κατοικεί στα κοπάδια ούτε στο χρυσάφι· η ψυχή είναι το σπίτι του δαίμονα.»

— Δημόκριτος, DK 68B171, μετάφραση δική μας

«Ευ-δαιμονία» είναι κυριολεκτικά να έχεις καλό δαίμονα, καλή μοίρα. Ο Δημόκριτος μεταφέρει τον δαίμονα από τον έξω κόσμο μέσα στην ψυχή: την ευτυχία δεν σου τη δίνουν τα αγαθά, τη χτίζεις με μέτρο και φρόνηση.

Ο Ηράκλειτος το είπε με τρεις λέξεις: «ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων», «ο χαρακτήρας είναι για τον άνθρωπο η μοίρα του» (DK 22B119, μετάφραση δική μας). Και για τον εαυτό του έγραψε: «ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν», «έψαξα τον εαυτό μου» (DK 22B101, μετάφραση δική μας).

Ο Ξενοφάνης θύμωνε που η πόλη τιμούσε τους Ολυμπιονίκες περισσότερο από τους σοφούς: «καλύτερη από τη δύναμη των ανδρών και των αλόγων είναι η δική μας σοφία» (DK 21B2, στ. 11-12, μετάφραση δική μας). Μια πόλη, λέει, δεν κυβερνιέται καλύτερα επειδή κάποιος κέρδισε στην πάλη.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Οι Προσωκρατικοί στον χρόνο

Πάτα ένα όνομα για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πότε γεννήθηκε ο Δημόκριτος και πότε πέθανε ο Σωκράτης.

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Η έκλειψη του ΘαλήΑναξίμανδροςΟ Ξενοφάνης φεύγει από την ΚολοφώναΗράκλειτοςΓέννηση του ΔημόκριτουΘάνατος του Σωκράτη

Η έκλειψη του Θαλή · 585 π.Χ.Ο Ηρόδοτος γράφει ότι ο Θαλής την είχε προβλέψει. Είναι από τις πρώτες σταθερές χρονολογίες της φιλοσοφίας.