Οι σοφιστές
Ο άνθρωπος μέτρο των πάντων: Πρωταγόρας και η τέχνη του λόγου.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ανθολόγιο Φιλοσοφικών Κειμένων Γ΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς ποιοι ήταν οι σοφιστές, τι δίδασκαν και γιατί τους χρειαζόταν η δημοκρατική Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ.
- Να ερμηνεύεις τη φράση του Πρωταγόρα «ο άνθρωπος είναι μέτρο όλων των πραγμάτων».
- Να ξεχωρίζεις ό,τι ισχύει «από τη φύση» από ό,τι ισχύει «από τον νόμο», με αφορμή τον Αντιφώντα.
- Να αξιολογείς τη συμβολή και την κριτική των σοφιστών, χωρίς να ταυτίζεις τη λέξη με τη σημερινή «σοφιστεία».
Δάσκαλοι για μια πόλη που ψηφίζει
Στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. κάθε πολίτης μπορούσε να μιλήσει στην Εκκλησία του Δήμου, και κάθε πολίτης μπορούσε να βρεθεί στο δικαστήριο, όπου δεν υπήρχαν δικηγόροι: υπερασπιζόσουν μόνος σου. Όποιος ήξερε να μιλά πειστικά είχε δύναμη. Αυτό το ήξεραν καλά οι σοφιστές: περιοδεύοντες δάσκαλοι που πήγαιναν από πόλη σε πόλη και δίδασκαν, με αμοιβή, την τέχνη του λόγου και την «πολιτική αρετή», δηλαδή πώς να γίνεις ικανός πολίτης και ηγέτης.
Οι περισσότεροι δεν ήταν Αθηναίοι:
| Σοφιστής | Από πού | Γνωστός για |
|---|---|---|
| Πρωταγόρας | Άβδηρα | «ο άνθρωπος μέτρο όλων»· ο Περικλής, κατά την παράδοση, του ανέθεσε τους νόμους της αποικίας των Θουρίων (444/3 π.Χ.) |
| Γοργίας | Λεοντίνοι (Σικελία) | ήρθε στην Αθήνα ως πρέσβης το 427 π.Χ. και μάγεψε την Εκκλησία με τον λόγο του |
| Πρόδικος | Κέα | η ακριβής διάκριση λέξεων που μοιάζουν· ο μύθος του Ηρακλή στο σταυροδρόμι |
| Ιππίας | Ήλιδα | ήξερε, έλεγε, από αστρονομία ως ρυθμούς και γενεαλογίες |
| Αντιφών | Αθήνα | η αντίθεση φύσης και νόμου |
Ο Γοργίας έγραψε έναν λόγο για να «υπερασπιστεί» την ωραία Ελένη, και μέσα του υπάρχει ο ύμνος του για τη δύναμη της γλώσσας: «ο λόγος είναι μεγάλος άρχοντας», που με το πιο μικρό και αόρατο σώμα κάνει τα πιο θεϊκά έργα: σβήνει τον φόβο, διώχνει τη λύπη, γεννά τη χαρά (Ελένης εγκώμιον 8, μετάφραση δική μας).

«Ο άνθρωπος είναι μέτρο όλων»
Η πιο γνωστή φράση των σοφιστών είναι η αρχή ενός βιβλίου του Πρωταγόρα:
«Όλων των πραγμάτων μέτρο είναι ο άνθρωπος· αυτών που υπάρχουν, ότι υπάρχουν, κι αυτών που δεν υπάρχουν, ότι δεν υπάρχουν.»
— Πρωταγόρας, DK 80B1, μετάφραση δική μας
Παράδειγμα 1
Τι εννοεί ο Πρωταγόρας με το «μέτρο»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το παράδειγμα του Πλάτωνα. Στον διάλογο Θεαίτητος (152a-b), ο Σωκράτης εξηγεί τη φράση με ένα απλό παράδειγμα: φυσάει ο ίδιος άνεμος, κι ο ένας κρυώνει ενώ ο άλλος όχι.
Ποιος έχει δίκιο; Κανένας δεν κάνει λάθος. Για εκείνον που κρυώνει ο άνεμος είναι κρύος· για τον άλλον δεν είναι. Μέτρο είναι αυτός που αισθάνεται.
Η γενίκευση. Αν αυτό ισχύει για τον άνεμο, μήπως ισχύει και για το ωραίο, το δίκαιο, το καλό; Τότε δεν υπάρχει μία αλήθεια για όλους, και κάθε άνθρωπος ή κάθε πόλη ορίζει τη δική της. Αυτή η στάση λέγεται σχετικισμός.
Το συμπέρασμα. Η φράση βάζει τον άνθρωπο στο κέντρο της γνώσης, όχι τους θεούς ή τη φύση. Γι' αυτό την εκτιμούν πολλοί ως αρχή του ουμανισμού. Ανοίγει όμως και ένα δύσκολο ερώτημα, που θα απασχολήσει τον Σωκράτη: αν όλα είναι «όπως φαίνονται στον καθένα», με τι κριτήριο λέμε ότι ένας νόμος είναι άδικος;
Με την ίδια προσοχή στα όρια του ανθρώπου μίλησε ο Πρωταγόρας και για τους θεούς: «Για τους θεούς δεν μπορώ να ξέρω ούτε ότι υπάρχουν ούτε ότι δεν υπάρχουν· πολλά εμποδίζουν τη γνώση, και το θέμα είναι σκοτεινό και η ζωή του ανθρώπου σύντομη» (DK 80B4, μετάφραση δική μας). Δεν λέει ότι δεν υπάρχουν· λέει ότι ο ίδιος δεν μπορεί να το ξέρει. Η παράδοση λέει ότι οι Αθηναίοι έκαψαν το βιβλίο του στην αγορά (Διογένης Λαέρτιος 9.52).
Φύση ή νόμος;
Η ενότητα του Ανθολογίου που διδάσκεται φέτος (Κεφ. 2, Ενότητα 4) ανοίγει ένα ερώτημα που συζητάμε μέχρι σήμερα: οι νόμοι είναι φυσικοί ή τους φτιάξαμε εμείς; Οι σοφιστές είδαν, ταξιδεύοντας, ότι κάθε πόλη είχε άλλους νόμους και άλλα έθιμα. Ξεχώρισαν λοιπόν δύο λέξεις:
- φύσει, «από τη φύση»: ό,τι ισχύει παντού και για όλους, είτε το θέλουμε είτε όχι.
- νόμῳ, «από τον νόμο»: ό,τι ισχύει επειδή οι άνθρωποι συμφώνησαν, και θα μπορούσε να είναι αλλιώς.
Ο Αντιφών το έγραψε σε ένα κείμενο που σώθηκε σε πάπυρο της Οξυρύγχου, στην Αίγυπτο:
«Οι εντολές των νόμων είναι πρόσθετες, ενώ της φύσης αναγκαίες. Και οι εντολές των νόμων συμφωνήθηκαν, δεν φύτρωσαν· της φύσης φύτρωσαν, δεν συμφωνήθηκαν.»
— Αντιφών, Περὶ ἀληθείας, DK 87B44, απόσπ. Α, στήλες 1-2, μετάφραση δική μας
Και βγάζει ένα ανησυχητικό συμπέρασμα: όποιος θέλει το συμφέρον του θα σέβεται τους νόμους όταν τον βλέπουν μάρτυρες, και θα ακολουθεί τη φύση του όταν δεν τον βλέπει κανείς. Γιατί αν παραβείς έναν νόμο κρυφά, δεν παθαίνεις τίποτα· αν παραβείς τη φύση, παθαίνεις, όσο κρυφά κι αν το κάνεις.
Παράδειγμα 2
Δύο σοφιστές, δύο απαντήσεις για τη δικαιοσύνη
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο μύθος του Πρωταγόρα. Στον πλατωνικό διάλογο Πρωταγόρας (320c-322d), ο σοφιστής διηγείται ότι οι άνθρωποι, όταν πρωτοεμφανίστηκαν, είχαν τη φωτιά και τις τέχνες από τον Προμηθέα, αλλά όταν μαζεύονταν σε πόλεις αδικούσαν ο ένας τον άλλον και σκορπίζονταν ξανά. Ο Δίας στέλνει τότε τον Ερμή να τους δώσει αιδώ (σεβασμό) και δίκη (αίσθηση του δικαίου).
Σε ποιους; Ο Ερμής ρωτά αν πρέπει να τις μοιράσει σε λίγους, όπως την ιατρική. «Σε όλους», απαντά ο Δίας, «και όλοι να έχουν μερίδιο· γιατί δεν θα υπήρχαν πόλεις, αν μόνο λίγοι είχαν μερίδιο σε αυτές, όπως στις άλλες τέχνες» (322d, μετάφραση δική μας).
Η σύγκριση. Για τον Πρωταγόρα η δικαιοσύνη είναι προϋπόθεση για να υπάρχει πόλη, και την έχουν όλοι. Γι' αυτό στη δημοκρατία ψηφίζουν όλοι οι πολίτες. Για τον Αντιφώντα οι νόμοι είναι τεχνητοί, και τους σέβεσαι όσο σε συμφέρει. Ένας τρίτος σοφιστής, ο Λυκόφρων, είπε ότι ο νόμος είναι μια συμφωνία, «εγγυητής των δικαίων του ενός απέναντι στον άλλον» (σε Αριστοτέλη, Πολιτικά 1280b10-11).
Το συμπέρασμα. Και οι τρεις λένε ότι οι νόμοι είναι ανθρώπινο έργο. Διαφωνούν στο αν αυτό τους κάνει λιγότερο σεβαστούς (Αντιφών) ή απλώς αναγκαίους για να ζούμε μαζί (Πρωταγόρας, Λυκόφρων). Η ιδέα ότι η πολιτεία στηρίζεται σε μια συμφωνία θα επιστρέψει, πολλούς αιώνες αργότερα, στη θεωρία του «κοινωνικού συμβολαίου».
Δάσκαλοι ή «έμποροι γνώσεων»;
Οι σοφιστές είχαν φανατικούς θαυμαστές και σκληρούς επικριτές. Ο Πλάτων τούς παρουσιάζει σαν εμπόρους που πουλούν γνώσεις χωρίς να νοιάζονται αν είναι αληθινές. Ο κωμικός Αριστοφάνης στις Νεφέλες (423 π.Χ.) γελοιοποιεί ένα «φροντιστήριο» όπου μαθαίνεις να κάνεις τον άδικο λόγο να νικά τον δίκαιο. Ο Αριστοτέλης αποδίδει στον Πρωταγόρα την υπόσχεση να κάνει «τον πιο αδύναμο λόγο ισχυρότερο» (Ρητορική 1402a23).
Από την άλλη, οι σοφιστές έκαναν κάτι καινούργιο: έστρεψαν τη φιλοσοφία από τη φύση στον άνθρωπο, στη γλώσσα, στους νόμους και στην πολιτική. Οργάνωσαν την εκπαίδευση των νέων, έβαλαν τα θεμέλια της γραμματικής, και ρώτησαν πρώτοι αν αυτό που θεωρούμε «φυσικό» δεν είναι απλώς συνήθεια.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Από ποια πόλη ήταν ο Γοργίας, και ποια χρονιά ήρθε στην Αθήνα ως πρέσβης;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς ποιοι ήταν οι σοφιστές, τι δίδασκαν και γιατί τους χρειαζόταν η δημοκρατική Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ.
- Να ερμηνεύεις τη φράση του Πρωταγόρα «ο άνθρωπος είναι μέτρο όλων των πραγμάτων».
- Να ξεχωρίζεις ό,τι ισχύει «από τη φύση» από ό,τι ισχύει «από τον νόμο», με αφορμή τον Αντιφώντα.
- Να αξιολογείς τη συμβολή και την κριτική των σοφιστών, χωρίς να ταυτίζεις τη λέξη με τη σημερινή «σοφιστεία».
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.