Οι σοφιστές

Δάσκαλοι για μια πόλη που ψηφίζει

Στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. κάθε πολίτης μπορούσε να μιλήσει στην Εκκλησία του Δήμου, και κάθε πολίτης μπορούσε να βρεθεί στο δικαστήριο, όπου δεν υπήρχαν δικηγόροι: υπερασπιζόσουν μόνος σου. Όποιος ήξερε να μιλά πειστικά είχε δύναμη. Αυτό το ήξεραν καλά οι σοφιστές: περιοδεύοντες δάσκαλοι που πήγαιναν από πόλη σε πόλη και δίδασκαν, με αμοιβή, την τέχνη του λόγου και την «πολιτική αρετή», δηλαδή πώς να γίνεις ικανός πολίτης και ηγέτης.

Οι περισσότεροι δεν ήταν Αθηναίοι:

Ο Γοργίας έγραψε έναν λόγο για να «υπερασπιστεί» την ωραία Ελένη, και μέσα του υπάρχει ο ύμνος του για τη δύναμη της γλώσσας: «ο λόγος είναι μεγάλος άρχοντας», που με το πιο μικρό και αόρατο σώμα κάνει τα πιο θεϊκά έργα: σβήνει τον φόβο, διώχνει τη λύπη, γεννά τη χαρά (Ελένης εγκώμιον 8, μετάφραση δική μας).

«Ο άνθρωπος είναι μέτρο όλων»

Η πιο γνωστή φράση των σοφιστών είναι η αρχή ενός βιβλίου του Πρωταγόρα:

«Όλων των πραγμάτων μέτρο είναι ο άνθρωπος· αυτών που υπάρχουν, ότι υπάρχουν, κι αυτών που δεν υπάρχουν, ότι δεν υπάρχουν.»

— Πρωταγόρας, DK 80B1, μετάφραση δική μας

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Με την ίδια προσοχή στα όρια του ανθρώπου μίλησε ο Πρωταγόρας και για τους θεούς: «Για τους θεούς δεν μπορώ να ξέρω ούτε ότι υπάρχουν ούτε ότι δεν υπάρχουν· πολλά εμποδίζουν τη γνώση, και το θέμα είναι σκοτεινό και η ζωή του ανθρώπου σύντομη» (DK 80B4, μετάφραση δική μας). Δεν λέει ότι δεν υπάρχουν· λέει ότι ο ίδιος δεν μπορεί να το ξέρει. Η παράδοση λέει ότι οι Αθηναίοι έκαψαν το βιβλίο του στην αγορά (Διογένης Λαέρτιος 9.52).

Φύση ή νόμος;

Η ενότητα του Ανθολογίου που διδάσκεται φέτος (Κεφ. 2, Ενότητα 4) ανοίγει ένα ερώτημα που συζητάμε μέχρι σήμερα: οι νόμοι είναι φυσικοί ή τους φτιάξαμε εμείς; Οι σοφιστές είδαν, ταξιδεύοντας, ότι κάθε πόλη είχε άλλους νόμους και άλλα έθιμα. Ξεχώρισαν λοιπόν δύο λέξεις:

• φύσει, «από τη φύση»: ό,τι ισχύει παντού και για όλους, είτε το θέλουμε είτε όχι.
• νόμῳ, «από τον νόμο»: ό,τι ισχύει επειδή οι άνθρωποι συμφώνησαν, και θα μπορούσε να είναι αλλιώς.

Ο Αντιφών το έγραψε σε ένα κείμενο που σώθηκε σε πάπυρο της Οξυρύγχου, στην Αίγυπτο:

«Οι εντολές των νόμων είναι πρόσθετες, ενώ της φύσης αναγκαίες. Και οι εντολές των νόμων συμφωνήθηκαν, δεν φύτρωσαν· της φύσης φύτρωσαν, δεν συμφωνήθηκαν.»

— Αντιφών, Περὶ ἀληθείας, DK 87B44, απόσπ. Α, στήλες 1-2, μετάφραση δική μας

Και βγάζει ένα ανησυχητικό συμπέρασμα: όποιος θέλει το συμφέρον του θα σέβεται τους νόμους όταν τον βλέπουν μάρτυρες, και θα ακολουθεί τη φύση του όταν δεν τον βλέπει κανείς. Γιατί αν παραβείς έναν νόμο κρυφά, δεν παθαίνεις τίποτα· αν παραβείς τη φύση, παθαίνεις, όσο κρυφά κι αν το κάνεις.

Φύσει ή νόμῳ;

Για κάθε πρόταση αναρωτήσου: θα ίσχυε παντού και πάντα, ή ισχύει επειδή κάποιοι άνθρωποι το συμφώνησαν;

Πού ανήκει;

Στην Ελλάδα οδηγούμε στο δεξί ρεύμα

Φύσει (από τη φύση)Νόμῳ (από συμφωνία)

0 / 8

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ποιος σοφιστής;

Διάλεξε μια ιδέα ή ένα γεγονός και μετά έναν σοφιστή.

Η ιδέα ή το γεγονός

Ο άνθρωπος είναι μέτρο όλων των πραγμάτων.Ο λόγος είναι μεγάλος άρχοντας: σβήνει τον φόβο και γεννά τη χαρά.Οι νόμοι συμφωνήθηκαν, δεν φύτρωσαν· της φύσης φύτρωσαν, δεν συμφωνήθηκαν.Ήρθε στην Αθήνα ως πρέσβης της πατρίδας του το 427 π.Χ.Ο νέος Ηρακλής διαλέγει στο σταυροδρόμι ανάμεσα στην Αρετή και την Κακία.Για τους θεούς δεν μπορώ να ξέρω ούτε ότι υπάρχουν ούτε ότι δεν υπάρχουν.

Ο σοφιστής

ΠρωταγόραςΓοργίαςΑντιφώνΠρόδικος

Ο σοφιστής

Δάσκαλοι ή «έμποροι γνώσεων»;

Οι σοφιστές είχαν φανατικούς θαυμαστές και σκληρούς επικριτές. Ο Πλάτων τούς παρουσιάζει σαν εμπόρους που πουλούν γνώσεις χωρίς να νοιάζονται αν είναι αληθινές. Ο κωμικός Αριστοφάνης στις Νεφέλες (423 π.Χ.) γελοιοποιεί ένα «φροντιστήριο» όπου μαθαίνεις να κάνεις τον άδικο λόγο να νικά τον δίκαιο. Ο Αριστοτέλης αποδίδει στον Πρωταγόρα την υπόσχεση να κάνει «τον πιο αδύναμο λόγο ισχυρότερο» (Ρητορική 1402a23).

Από την άλλη, οι σοφιστές έκαναν κάτι καινούργιο: έστρεψαν τη φιλοσοφία από τη φύση στον άνθρωπο, στη γλώσσα, στους νόμους και στην πολιτική. Οργάνωσαν την εκπαίδευση των νέων, έβαλαν τα θεμέλια της γραμματικής, και ρώτησαν πρώτοι αν αυτό που θεωρούμε «φυσικό» δεν είναι απλώς συνήθεια.