Σωκράτης και Πλάτων
Ένας άνθρωπος που ρωτούσε, και ο μαθητής που έγραψε τους διαλόγους του.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ανθολόγιο Φιλοσοφικών Κειμένων Γ΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες · Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς συζητούσε ο Σωκράτης: η αναζήτηση του ορισμού, ο έλεγχος, η ειρωνεία και η μαιευτική.
- Να εξηγείς γιατί ο Σωκράτης θεωρούσε τον εαυτό του σοφό μόνο επειδή ήξερε ότι δεν ξέρει.
- Να αφηγείσαι τη δίκη του 399 π.Χ. και να εξηγείς γιατί αρνήθηκε να δραπετεύσει.
- Να ερμηνεύεις την άποψη του Πλάτωνα στην «Πολιτεία» για το ποιοι πρέπει να κυβερνούν και για ποιο λόγο.
Ένας φιλόσοφος που δεν έγραψε τίποτα
Ο Σωκράτης (469–399 π.Χ.) γεννήθηκε στην Αθήνα, γιος ενός λιθοξόου και μιας μαμής. Πολέμησε ως οπλίτης στην Ποτίδαια, στο Δήλιο και στην Αμφίπολη. Δεν δίδαξε σε σχολή, δεν πήρε ποτέ αμοιβή και δεν έγραψε ούτε μία γραμμή. Περνούσε τη μέρα του στην αγορά και στα γυμναστήρια, ρωτώντας όποιον έβρισκε μπροστά του.
Τον ξέρουμε από άλλους: κυρίως από τον μαθητή του Πλάτωνα, που τον έβαλε πρωταγωνιστή στους διαλόγους του, από τον Ξενοφώντα, και από τον κωμικό Αριστοφάνη, που τον γελοιοποίησε στις Νεφέλες (423 π.Χ.). Οι τρεις εικόνες δεν ταιριάζουν πάντα μεταξύ τους, και αυτό είναι το «σωκρατικό πρόβλημα»: πόσα από όσα λέει ο Σωκράτης των διαλόγων τα είπε πραγματικά εκείνος, και πόσα είναι του Πλάτωνα;

«Ξέρω ότι δεν ξέρω»
Ένας φίλος του, ο Χαιρεφών, ρώτησε το μαντείο των Δελφών αν υπάρχει κανείς σοφότερος από τον Σωκράτη. Η Πυθία απάντησε όχι. Ο Σωκράτης, που δεν θεωρούσε τον εαυτό του σοφό, ξεκίνησε να το ελέγξει: πήγε σε πολιτικούς, ποιητές και τεχνίτες που φημίζονταν για σοφοί. Το συμπέρασμά του, όπως το λέει ο ίδιος στην Απολογία του Πλάτωνα:
«Μάλλον κανείς από τους δυο μας δεν ξέρει τίποτα σπουδαίο· αλλά αυτός νομίζει ότι ξέρει κάτι ενώ δεν ξέρει, ενώ εγώ, όπως δεν ξέρω, έτσι ούτε νομίζω. Φαίνεται λοιπόν ότι είμαι λίγο σοφότερος από αυτόν σε τούτο ακριβώς: ό,τι δεν ξέρω, ούτε νομίζω ότι το ξέρω.»
— Πλάτων, Απολογία Σωκράτους 21d, μετάφραση δική μας
Η φράση «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα», με αυτή τη μορφή, δεν υπάρχει στον Πλάτωνα· είναι μεταγενέστερη σύνοψη της ίδιας ιδέας.
Πώς συζητούσε
Ο Σωκράτης ρωτούσε σχεδόν πάντα το ίδιο: «τι είναι;» Τι είναι η ανδρεία, η δικαιοσύνη, η ευσέβεια; Δεν ήθελε παραδείγματα· ήθελε έναν ορισμό που να ταιριάζει σε όλες τις περιπτώσεις και μόνο σε αυτές.
| Όρος | Τι σημαίνει |
|---|---|
| Έλεγχος | Με ερωτήσεις δείχνει ότι ο ορισμός του συνομιλητή οδηγεί σε αντίφαση. |
| Ειρωνεία | Παριστάνει ότι δεν ξέρει και ότι θέλει να μάθει από τον άλλον. |
| Μαιευτική | Σαν τη μητέρα του, τη μαμή, δεν «γεννά» ο ίδιος γνώση· βοηθά τον άλλον να «γεννήσει» τη δική του (Θεαίτητος 149a-151d). |
| Απορία | Το τέλος πολλών διαλόγων: καμία απάντηση δεν στέκει, αλλά τουλάχιστον ξέρουμε τι δεν είναι η απάντηση. |
Παράδειγμα 1
Ο έλεγχος στην πράξη: τι είναι η ανδρεία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο πρώτος ορισμός. Στον πλατωνικό διάλογο Λάχης, ο στρατηγός Λάχης λέει ότι ανδρείος είναι όποιος μένει στη θέση του στη μάχη και δεν φεύγει (190e).
Το αντιπαράδειγμα. Ο Σωκράτης θυμίζει ότι οι Σκύθες ιππείς πολεμούν υποχωρώντας, και ότι στις Πλαταιές οι Σπαρτιάτες υποχώρησαν για να γυρίσουν και να νικήσουν (191a-c). Είναι δειλοί; Όχι. Ο ορισμός είναι πολύ στενός: αφήνει έξω περιπτώσεις ανδρείας.
Ο δεύτερος ορισμός. Ο Λάχης διορθώνει: ανδρεία είναι μια καρτερία της ψυχής (192b). Ο Σωκράτης ρωτά: κι αν κάποιος καρτερεί ανόητα, για κάτι βλαβερό; Αυτό δεν το λέμε ανδρεία. Τώρα ο ορισμός είναι πολύ φαρδύς: χωράει και κάτι που δεν είναι ανδρεία.
Το συμπέρασμα. Ο διάλογος τελειώνει σε απορία. Ο Λάχης δεν ταπεινώθηκε άδικα: έμαθε ότι αυτό που νόμιζε πως ξέρει χρειάζεται σκέψη. Αυτή είναι η δουλειά του ελέγχου: να καθαρίσει τον δρόμο από τις βεβαιότητες που δεν στέκουν.
Η δίκη (399 π.Χ.)
Το 399 π.Χ., λίγα χρόνια μετά την ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο και την τυραννία των Τριάκοντα, τρεις πολίτες, ο Μέλητος, ο Άνυτος και ο Λύκων, κατηγόρησαν τον Σωκράτη ότι δεν πιστεύει στους θεούς της πόλης, ότι φέρνει καινούργια δαιμόνια και ότι διαφθείρει τους νέους (Απολογία 24b-c). Το δικαστήριο, με 500 περίπου δικαστές, τον καταδίκασε με μικρή πλειοψηφία και μετά σε θάνατο.
Στην απολογία του δεν ζήτησε έλεος. Είπε ότι θα συνέχιζε να εξετάζει τον εαυτό του και τους άλλους, γιατί «η ζωή χωρίς εξέταση δεν αξίζει να τη ζει ο άνθρωπος» (Απολογία 38a, μετάφραση δική μας). Και είπε στους Αθηναίους ότι η δουλειά του ήταν να τους πείθει να φροντίζουν πρώτα την ψυχή τους, να γίνει όσο το δυνατόν καλύτερη, και όχι τα σώματα και τα χρήματα (Απολογία 30a-b).
Στη φυλακή ο φίλος του ο Κρίτων είχε κανονίσει την απόδρασή του. Ο Σωκράτης αρνήθηκε. Το επιχείρημά του, στον διάλογο Κρίτων:
«Δεν πρέπει λοιπόν με κανέναν τρόπο να αδικούμε. […] Ούτε όταν μας αδικούν, να αδικούμε κι εμείς, όπως νομίζουν οι πολλοί.»
— Πλάτων, Κρίτων 49b, μετάφραση δική μας
Η απόδραση θα ήταν παράβαση των νόμων της πόλης που τον μεγάλωσε, δηλαδή αδικία, ακόμα κι αν η απόφαση ήταν άδικη. Ήπιε το κώνειο και πέθανε, όπως περιγράφει ο Πλάτων στον Φαίδωνα.
Ο Πλάτων και η πόλη
Ο Πλάτων (427–347 π.Χ.) ήταν Αθηναίος από αριστοκρατική οικογένεια και νέος ήθελε να γίνει πολιτικός. Η καταδίκη του Σωκράτη τον έπεισε ότι η πολιτική, όπως γινόταν, δεν είχε θέση για έναν δίκαιο άνθρωπο. Ταξίδεψε, γνώρισε τους Πυθαγόρειους της Ιταλίας και πήγε τρεις φορές στις Συρακούσες, ελπίζοντας να κάνει έναν τύραννο φιλόσοφο. Απέτυχε. Γύρω στο 387 π.Χ. ίδρυσε στην Αθήνα την Ακαδημία, τη σχολή που λειτούργησε αιώνες.

Έγραψε διαλόγους, όχι πραγματείες. Στον μεγαλύτερο, την Πολιτεία, ρωτά τι είναι δικαιοσύνη και ποια θα ήταν η δίκαιη πόλη. Η πιο γνωστή του απάντηση: τα κακά των πόλεων δεν θα σταματήσουν, αν οι φιλόσοφοι δεν γίνουν βασιλιάδες ή οι βασιλιάδες φιλόσοφοι (Πολιτεία 473c-d).
Παράδειγμα 2
Διάβασε ένα απόσπασμα: ποιος πρέπει να κυβερνά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το κείμενο. Στο πρώτο βιβλίο της Πολιτείας ο Σωκράτης λέει στον Γλαύκωνα, αδελφό του Πλάτωνα: «οι καλοί δεν θέλουν να κυβερνούν ούτε για χρήματα ούτε για τιμή». Γι' αυτό χρειάζεται να υπάρχει γι' αυτούς κάποια τιμωρία, αν πρόκειται να θελήσουν· «και η μεγαλύτερη τιμωρία είναι να σε κυβερνά κάποιος χειρότερος, αν δεν θέλεις να κυβερνήσεις εσύ» (347b-c, μετάφραση δική μας).
Τα κίνητρα που απορρίπτει. Τα χρήματα και η τιμή (η φιλοδοξία) είναι τα συνηθισμένα κίνητρα των πολιτικών. Ο Σωκράτης τα θεωρεί κακά κίνητρα: όποιος κυβερνά για να πλουτίσει ή για να δοξαστεί, κοιτάζει το δικό του συμφέρον.
Το κίνητρο που μένει. Οι καλοί κυβερνούν από ανάγκη: για να μην πέσει η πόλη, και οι ίδιοι μαζί της, σε χέρια χειρότερων. Αν υπήρχε μια πόλη μόνο από καλούς ανθρώπους, λέει (347d), θα μάλωναν για το ποιος δεν θα κυβερνήσει, όπως τώρα μαλώνουν για το ποιος θα κυβερνήσει.
Το συμπέρασμα. Ο αληθινός άρχοντας «δεν κοιτάζει το δικό του συμφέρον αλλά του αρχομένου» (347d, μετάφραση δική μας). Η εξουσία είναι υπηρεσία, όχι κέρδος. Με την ίδια λογική, στον Πολιτικό (311b-c) ο Πλάτων παρομοιάζει τον καλό πολιτικό με υφαντή, που πλέκει σε ένα ύφασμα τους τολμηρούς και τους συνετούς πολίτες.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια σχολή ίδρυσε ο Πλάτων στην Αθήνα, και περίπου ποια χρονιά;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς συζητούσε ο Σωκράτης: η αναζήτηση του ορισμού, ο έλεγχος, η ειρωνεία και η μαιευτική.
- Να εξηγείς γιατί ο Σωκράτης θεωρούσε τον εαυτό του σοφό μόνο επειδή ήξερε ότι δεν ξέρει.
- Να αφηγείσαι τη δίκη του 399 π.Χ. και να εξηγείς γιατί αρνήθηκε να δραπετεύσει.
- Να ερμηνεύεις την άποψη του Πλάτωνα στην «Πολιτεία» για το ποιοι πρέπει να κυβερνούν και για ποιο λόγο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.