Σωκράτης και Πλάτων

Ένας φιλόσοφος που δεν έγραψε τίποτα

Ο Σωκράτης (469–399 π.Χ.) γεννήθηκε στην Αθήνα, γιος ενός λιθοξόου και μιας μαμής. Πολέμησε ως οπλίτης στην Ποτίδαια, στο Δήλιο και στην Αμφίπολη. Δεν δίδαξε σε σχολή, δεν πήρε ποτέ αμοιβή και δεν έγραψε ούτε μία γραμμή. Περνούσε τη μέρα του στην αγορά και στα γυμναστήρια, ρωτώντας όποιον έβρισκε μπροστά του.

Τον ξέρουμε από άλλους: κυρίως από τον μαθητή του Πλάτωνα, που τον έβαλε πρωταγωνιστή στους διαλόγους του, από τον Ξενοφώντα, και από τον κωμικό Αριστοφάνη, που τον γελοιοποίησε στις Νεφέλες (423 π.Χ.). Οι τρεις εικόνες δεν ταιριάζουν πάντα μεταξύ τους, και αυτό είναι το «σωκρατικό πρόβλημα»: πόσα από όσα λέει ο Σωκράτης των διαλόγων τα είπε πραγματικά εκείνος, και πόσα είναι του Πλάτωνα;

«Ξέρω ότι δεν ξέρω»

Ένας φίλος του, ο Χαιρεφών, ρώτησε το μαντείο των Δελφών αν υπάρχει κανείς σοφότερος από τον Σωκράτη. Η Πυθία απάντησε όχι. Ο Σωκράτης, που δεν θεωρούσε τον εαυτό του σοφό, ξεκίνησε να το ελέγξει: πήγε σε πολιτικούς, ποιητές και τεχνίτες που φημίζονταν για σοφοί. Το συμπέρασμά του, όπως το λέει ο ίδιος στην Απολογία του Πλάτωνα:

«Μάλλον κανείς από τους δυο μας δεν ξέρει τίποτα σπουδαίο· αλλά αυτός νομίζει ότι ξέρει κάτι ενώ δεν ξέρει, ενώ εγώ, όπως δεν ξέρω, έτσι ούτε νομίζω. Φαίνεται λοιπόν ότι είμαι λίγο σοφότερος από αυτόν σε τούτο ακριβώς: ό,τι δεν ξέρω, ούτε νομίζω ότι το ξέρω.»

— Πλάτων, Απολογία Σωκράτους 21d, μετάφραση δική μας

Η φράση «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα», με αυτή τη μορφή, δεν υπάρχει στον Πλάτωνα· είναι μεταγενέστερη σύνοψη της ίδιας ιδέας.

Πώς συζητούσε

Ο Σωκράτης ρωτούσε σχεδόν πάντα το ίδιο: «τι είναι;» Τι είναι η ανδρεία, η δικαιοσύνη, η ευσέβεια; Δεν ήθελε παραδείγματα· ήθελε έναν ορισμό που να ταιριάζει σε όλες τις περιπτώσεις και μόνο σε αυτές.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Τα βήματα μιας σωκρατικής συζήτησης

Βάλε τα βήματα με τη σειρά που ακολουθεί συνήθως ένας διάλογος του Σωκράτη.

Πάτα τα βήματα με τη σειρά

Ο Σωκράτης ρωτά «τι είναι;» και λέει ότι δεν ξέρειΜε ερωτήσεις, ο ορισμός φτάνει σε αντίφασηΗ συζήτηση τελειώνει σε απορίαΟ συνομιλητής δοκιμάζει νέο, διορθωμένο ορισμόΟ συνομιλητής δίνει με σιγουριά έναν ορισμό

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5

ΈλεγχοςΑπό την αρχή

Η δίκη (399 π.Χ.)

Το 399 π.Χ., λίγα χρόνια μετά την ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο και την τυραννία των Τριάκοντα, τρεις πολίτες, ο Μέλητος, ο Άνυτος και ο Λύκων, κατηγόρησαν τον Σωκράτη ότι δεν πιστεύει στους θεούς της πόλης, ότι φέρνει καινούργια δαιμόνια και ότι διαφθείρει τους νέους (Απολογία 24b-c). Το δικαστήριο, με 500 περίπου δικαστές, τον καταδίκασε με μικρή πλειοψηφία και μετά σε θάνατο.

Στην απολογία του δεν ζήτησε έλεος. Είπε ότι θα συνέχιζε να εξετάζει τον εαυτό του και τους άλλους, γιατί «η ζωή χωρίς εξέταση δεν αξίζει να τη ζει ο άνθρωπος» (Απολογία 38a, μετάφραση δική μας). Και είπε στους Αθηναίους ότι η δουλειά του ήταν να τους πείθει να φροντίζουν πρώτα την ψυχή τους, να γίνει όσο το δυνατόν καλύτερη, και όχι τα σώματα και τα χρήματα (Απολογία 30a-b).

Στη φυλακή ο φίλος του ο Κρίτων είχε κανονίσει την απόδρασή του. Ο Σωκράτης αρνήθηκε. Το επιχείρημά του, στον διάλογο Κρίτων:

«Δεν πρέπει λοιπόν με κανέναν τρόπο να αδικούμε. […] Ούτε όταν μας αδικούν, να αδικούμε κι εμείς, όπως νομίζουν οι πολλοί.»

— Πλάτων, Κρίτων 49b, μετάφραση δική μας

Η απόδραση θα ήταν παράβαση των νόμων της πόλης που τον μεγάλωσε, δηλαδή αδικία, ακόμα κι αν η απόφαση ήταν άδικη. Ήπιε το κώνειο και πέθανε, όπως περιγράφει ο Πλάτων στον Φαίδωνα.

Ο Πλάτων και η πόλη

Ο Πλάτων (427–347 π.Χ.) ήταν Αθηναίος από αριστοκρατική οικογένεια και νέος ήθελε να γίνει πολιτικός. Η καταδίκη του Σωκράτη τον έπεισε ότι η πολιτική, όπως γινόταν, δεν είχε θέση για έναν δίκαιο άνθρωπο. Ταξίδεψε, γνώρισε τους Πυθαγόρειους της Ιταλίας και πήγε τρεις φορές στις Συρακούσες, ελπίζοντας να κάνει έναν τύραννο φιλόσοφο. Απέτυχε. Γύρω στο 387 π.Χ. ίδρυσε στην Αθήνα την Ακαδημία, τη σχολή που λειτούργησε αιώνες.

Έγραψε διαλόγους, όχι πραγματείες. Στον μεγαλύτερο, την Πολιτεία, ρωτά τι είναι δικαιοσύνη και ποια θα ήταν η δίκαιη πόλη. Η πιο γνωστή του απάντηση: τα κακά των πόλεων δεν θα σταματήσουν, αν οι φιλόσοφοι δεν γίνουν βασιλιάδες ή οι βασιλιάδες φιλόσοφοι (Πολιτεία 473c-d).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Σωκράτης και Πλάτων

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Γέννηση του ΣωκράτηΓέννηση του ΠλάτωναΟι «Νεφέλες» του ΑριστοφάνηΔίκη και θάνατος του ΣωκράτηΊδρυση της ΑκαδημίαςΘάνατος του Πλάτωνα

Γέννηση του Σωκράτη · 469 π.Χ.Στον δήμο της Αλωπεκής, γιος του Σωφρονίσκου και της Φαιναρέτης.