Αριστοτέλης

Ο μαθητής που διαφώνησε με τον δάσκαλο

Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε το 384 π.Χ. στα Στάγειρα της Χαλκιδικής. Ο πατέρας του, ο Νικόμαχος, ήταν γιατρός του βασιλιά της Μακεδονίας. Στα δεκαεπτά του ήρθε στην Αθήνα και έμεινε στην Ακαδημία του Πλάτωνα είκοσι χρόνια, ως τον θάνατο του δασκάλου του (347 π.Χ.). Μετά έζησε στην Άσσο και στη Λέσβο, όπου μελέτησε ζώα και φυτά, και το 343/2 π.Χ. ο Φίλιππος Β΄ τον κάλεσε στη Μίεζα για δάσκαλο του νεαρού Αλεξάνδρου.

Το 335 π.Χ. γύρισε στην Αθήνα και ίδρυσε δική του σχολή, το Λύκειο. Επειδή δίδασκε συχνά περπατώντας στον περίπατο, τη στοά της σχολής, οι μαθητές του λέγονταν Περιπατητικοί. Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου (323 π.Χ.) οι Αθηναίοι στράφηκαν εναντίον όσων είχαν δεσμούς με τη Μακεδονία. Ο Αριστοτέλης έφυγε στη Χαλκίδα, όπου πέθανε το 322 π.Χ.

Ο Πλάτων ζητούσε την αλήθεια πέρα από τον κόσμο που βλέπουμε. Ο Αριστοτέλης την έψαξε μέσα σε αυτόν: παρατηρούσε, μετρούσε, ταξινομούσε. Έγραψε για τη λογική, τη φυσική, τα ζώα, την ψυχή, την ηθική, την πολιτική, την ποιητική και τη ρητορική. Για καθετί ρωτούσε: ποιος είναι ο σκοπός του, το τέλος του; Ο σκοπός του ματιού είναι να βλέπει. Ποιος είναι ο σκοπός του ανθρώπου;

Ευδαιμονία και αρετή

Όλοι, γράφει στα Ηθικά Νικομάχεια, συμφωνούν ότι το ύψιστο αγαθό είναι η ευδαιμονία: να ζεις καλά και να πράττεις καλά. Διαφωνούν όμως στο τι είναι. Για τον Αριστοτέλη ευδαιμονία δεν είναι μια στιγμή χαράς, αλλά μια ολόκληρη ζωή που αξιοποιεί ό,τι καλύτερο έχει ο άνθρωπος, τον λόγο, με αρετή.

Και η αρετή δεν είναι κάτι που γεννιέσαι με αυτό ή που το μαθαίνεις από βιβλίο. Τη χτίζεις όπως μια δεξιότητα:

«Γινόμαστε δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις, σώφρονες κάνοντας σώφρονες, ανδρείοι κάνοντας ανδρείες.»

— Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια Β 1103a34-b2, μετάφραση δική μας

Όπως, λέει, γίνεσαι κιθαριστής παίζοντας κιθάρα, έτσι γίνεσαι δίκαιος κάνοντας ξανά και ξανά το δίκαιο, ώσπου να γίνει έξη, δεύτερη φύση. Η λέξη «ηθική» βγαίνει από το ἔθος, τη συνήθεια.

Η μεσότητα

Πού βρίσκεται όμως το σωστό; Ο Αριστοτέλης παρατηρεί ότι κάθε αρετή βρίσκεται ανάμεσα σε δύο κακίες: μία από έλλειψη και μία από υπερβολή. Η ανδρεία είναι ανάμεσα στη δειλία και στο θράσος. Αυτή είναι η μεσότητα.

Έλλειψη, μεσότητα ή υπερβολή;

Κάθε αρετή έχει δύο «γείτονες» που είναι κακίες. Βάλε κάθε στάση στη θέση της.

Πού ανήκει;

Δειλία: φεύγεις από κάθε κίνδυνο, ακόμα κι όταν πρέπει να μείνεις

ΈλλειψηΜεσότητα (αρετή)Υπερβολή

0 / 9

«Η φιλία είναι εντελώς απαραίτητη για τη ζωή»

Στο Ανθολόγιο διδάσκονται φέτος δύο ενότητες του Αριστοτέλη. Η πρώτη είναι για τη φιλία. Η αρχαία λέξη είναι πλατύτερη από τη σημερινή: φιλία είναι κάθε δεσμός αμοιβαίας αγάπης, ανάμεσα σε φίλους, συγγενείς, συνεργάτες, συμπολίτες. Πρώτα ο ορισμός:

«Ας πούμε λοιπόν ότι αγαπώ κάποιον σημαίνει ότι θέλω γι' αυτόν όσα θεωρώ καλά, για χάρη του και όχι για χάρη μου, και ότι κάνω ό,τι μπορώ για να γίνουν.»

— Αριστοτέλης, Ρητορική Β 1380b35-1381a1, μετάφραση δική μας

Και η αξία της: «χωρίς φίλους κανείς δεν θα διάλεγε να ζει, ακόμα κι αν είχε όλα τα άλλα αγαθά» (Ηθ. Νικ. Θ 1155a5-6, μετάφραση δική μας). Ο πλούσιος και ο ισχυρός χρειάζονται φίλους πιο πολύ από όλους, γράφει, γιατί τι ωφελεί ο πλούτος αν δεν έχεις σε ποιον να κάνεις καλό;

Ο Αριστοτέλης ξεχωρίζει τρία είδη φιλίας, ανάλογα με το τι αγαπάμε στον άλλον (Ηθ. Νικ. Θ 1156a6-b32):

Οι δύο πρώτες είναι φιλίες «κατά συμβεβηκός»: δεν αγαπάς τον άλλον για αυτό που είναι, αλλά για κάτι που σου δίνει. Γι' αυτό διαλύονται εύκολα. Η τέλεια φιλία είναι η τρίτη, ανάμεσα σε καλούς ανθρώπους που μοιάζουν στην αρετή. Είναι σπάνια και θέλει χρόνο: δεν γίνεσαι φίλος, λέει, πριν «φάτε μαζί το αλάτι», δηλαδή πριν περάσετε πολλά μαζί.

Τι είδους φιλία είναι;

Διάλεξε μια ιστορία και μετά ένα είδος φιλίας κατά τον Αριστοτέλη. Ρώτα κάθε φορά: τι αγαπάει ο ένας στον άλλον;

Η ιστορία

Η Δανάη και ο Στέλιος κάθονται μαζί μόνο για να αντιγράφει ο ένας τις ασκήσεις του άλλου. Φέτος άλλαξαν τμήμα και δεν μιλιούνται πια.Η παρέα του Νίκου γελάει πολύ στα διαλείμματα. Όταν ο Νίκος έπαθε κάταγμα και έμεινε σπίτι δύο μήνες, κανείς δεν τον πήρε τηλέφωνο.Η Μυρτώ και η Ζωή γνωρίζονται από το Δημοτικό. Μαλώνουν, αλλά λένε η μία στην άλλη την αλήθεια, και όταν η Ζωή έχασε τον παππού της, η Μυρτώ ήταν εκεί.Δύο έμποροι σε μια αρχαία πόλη ανταλλάσσουν κάθε χρόνο λάδι και σιτάρι και λέγονται «φίλοι».

Το είδος φιλίας

Για το συμφέρονΓια την ευχαρίστησηΓια την αρετή

Το είδος φιλίας

«Φύσει πολιτικὸν ζῷον»

Η δεύτερη ενότητα είναι από τα Πολιτικά. Ο Αριστοτέλης ξεκινά από το πώς γεννήθηκε η πόλη. Πρώτα ενώνονται άντρας και γυναίκα και φτιάχνουν το νοικοκυριό (οἶκος), για τις ανάγκες της κάθε μέρας. Πολλά νοικοκυριά μαζί φτιάχνουν το χωριό (κώμη). Πολλά χωριά μαζί φτιάχνουν την πόλη, που είναι πια αυτάρκης. Η πόλη, λέει, «γεννήθηκε για να ζούμε, αλλά υπάρχει για να ζούμε καλά» (Πολιτικά Α 1252b29-30, μετάφραση δική μας).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Στο ίδιο πρώτο βιβλίο των Πολιτικών ο Αριστοτέλης υποστηρίζει και ότι κάποιοι άνθρωποι είναι «από τη φύση» δούλοι, και ότι οι γυναίκες πρέπει να υπακούν. Ήταν αντιλήψεις της εποχής του, που ήδη τότε κάποιοι αμφισβητούσαν, και σήμερα τις απορρίπτουμε. Ένας μεγάλος στοχαστής μπορεί να έχει δίκιο σε πολλά και άδικο σε άλλα· γι' αυτό τον διαβάζουμε με κρίση, όπως θα ήθελε κι ο ίδιος.