Κυνικοί, Επικούρειοι, Στωικοί

Ένας κόσμος που δεν ελέγχεις

Όταν πέθανε ο Μέγας Αλέξανδρος (323 π.Χ.), ο ελληνικός κόσμος άλλαξε μέγεθος. Οι πόλεις, που ως τότε αποφάσιζαν μόνες για τον πόλεμο και την ειρήνη, βρέθηκαν μέσα σε τεράστια βασίλεια με βασιλιάδες, στρατούς και αυλές. Ο πολίτης της Αθήνας δεν μπορούσε πια να αλλάξει την τύχη του με μια ψήφο στην Εκκλησία. Η ζωή του κρινόταν σε μάχες και σε παλάτια μακριά του.

Η φιλοσοφία αυτής της εποχής, της ελληνιστικής (323–31 π.Χ.), ρωτά λιγότερο «ποια είναι η καλύτερη πόλη;» και περισσότερο «πώς ζω καλά, όταν δεν ελέγχω τον κόσμο γύρω μου;». Οι απαντήσεις της μοιάζουν με θεραπεία της ψυχής, και η λέξη-κλειδί είναι η αταραξία: μια ψυχή που δεν ταράζεται.

Οι Κυνικοί: ο φιλόσοφος που ζούσε σαν σκύλος

Ο Αντισθένης, μαθητής του Σωκράτη, κράτησε από τον δάσκαλό του κυρίως την αδιαφορία για τον πλούτο. Ο πιο διάσημος Κυνικός, ο Διογένης από τη Σινώπη του Πόντου (πέθανε το 323 π.Χ.), το πήγε στα άκρα. Ζούσε σε ένα πιθάρι, είχε ένα τριμμένο ρούχο και ένα κύπελλο, και πέταξε κι αυτό όταν είδε ένα παιδί να πίνει νερό με τις χούφτες του (Διογένης Λαέρτιος 6.37). Τον έλεγαν «κύνα», σκύλο, γιατί ζούσε ελεύθερα στον δρόμο, αδιάντροπα, χωρίς να νοιάζεται για τα έθιμα· από εκεί και το όνομα «Κυνικοί».

Για τους Κυνικούς ευτυχισμένος είναι όποιος δεν χρειάζεται τίποτα, την αυτάρκεια, και ζει κατά φύση, όχι κατά τις συμβάσεις. Έλεγαν σκληρές αλήθειες κατάμουτρα (την παρρησία). Ο Διογένης γύριζε μέρα μεσημέρι με αναμμένο λυχνάρι λέγοντας «άνθρωπο ψάχνω» (Δ. Λ. 6.41). Και όταν τον ρώτησαν από πού είναι, απάντησε: «κοσμοπολίτης», πολίτης του κόσμου (Δ. Λ. 6.63). Η λέξη γεννήθηκε τότε.

Ο Επίκουρος: η ηδονή της ήρεμης ζωής

Ο Επίκουρος (341–270 π.Χ.) γεννήθηκε στη Σάμο από Αθηναίους γονείς. Γύρω στο 306 π.Χ. αγόρασε έναν κήπο στην Αθήνα και εκεί έζησε με τους φίλους και τους μαθητές του, ανάμεσά τους και γυναίκες και δούλους, κάτι σπάνιο για σχολή της εποχής. Η σχολή του έμεινε γνωστή ως ο Κήπος.

Για τον Επίκουρο σκοπός της ζωής είναι η ηδονή. Αλλά αμέσως εξηγεί τι εννοεί, γιατί ήξερε ότι θα τον παρεξηγήσουν:

«Όταν λέμε ότι η ηδονή είναι ο σκοπός, δεν εννοούμε τις ηδονές των άσωτων ούτε τις απολαύσεις, όπως νομίζουν μερικοί, αλλά το να μην πονά το σώμα και να μην ταράζεται η ψυχή.»

— Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα 131, μετάφραση δική μας

Για να φτάσεις εκεί, χρειάζεται να ξεχωρίζεις τις επιθυμίες σου (Επιστολή προς Μενοικέα 127):

Η μεγαλύτερη ταραχή της ψυχής, λέει, είναι ο φόβος: των θεών και του θανάτου. Οι θεοί, κατά τον Επίκουρο, ζουν μακάριοι και δεν ανακατεύονται στη ζωή μας. Και για τον θάνατο:

«Ο θάνατος δεν είναι τίποτα για εμάς· γιατί, όσο υπάρχουμε εμείς, ο θάνατος δεν είναι εδώ, κι όταν έρθει ο θάνατος, τότε εμείς δεν υπάρχουμε.»

— Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα 125, μετάφραση δική μας

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Οι Στωικοί: τι εξαρτάται από εμένα;

Ο Ζήνων από το Κίτιο της Κύπρου δίδασκε από το 300 π.Χ. περίπου στην Ποικίλη Στοά της αθηναϊκής αγοράς, και γι' αυτό οι μαθητές του λέγονται Στωικοί. Για αυτούς ο κόσμος κυβερνιέται από τον λόγο, μια λογική τάξη, και ο σοφός ζει σε συμφωνία με τη φύση. Το μόνο αληθινό αγαθό είναι η αρετή· πλούτος, υγεία, φήμη είναι «αδιάφορα». Τα πάθη (ο φόβος, η οργή, η ζήλια) είναι λάθη της κρίσης, και ο σοφός φτάνει στην απάθεια: δεν τον σέρνουν τα πάθη.

Το Ανθολόγιο διδάσκει φέτος τη στωική ηθική μέσα από τον Επίκτητο (περίπου 50–135 μ.Χ.). Γεννήθηκε δούλος στην Ιεράπολη της Φρυγίας, απελευθερώθηκε στη Ρώμη και δίδαξε αργότερα στη Νικόπολη της Ηπείρου. Δεν έγραψε ο ίδιος· τα μαθήματά του τα κατέγραψε ο μαθητής του Αρριανός, στις Διατριβές και στο μικρό Εγχειρίδιον, που ξεκινά έτσι:

«Από όσα υπάρχουν, άλλα εξαρτώνται από εμάς κι άλλα όχι. Από εμάς εξαρτώνται η γνώμη, η ορμή, η επιθυμία, η αποστροφή, με μια λέξη ό,τι είναι δικό μας έργο· δεν εξαρτώνται από εμάς το σώμα, η περιουσία, η φήμη, τα αξιώματα, με μια λέξη ό,τι δεν είναι δικό μας έργο.»

— Επίκτητος, Εγχειρίδιον 1, μετάφραση δική μας

Αν ζητάς να ελέγξεις όσα δεν εξαρτώνται από σένα, θα απογοητεύεσαι, θα ταράζεσαι και θα τα βάζεις με θεούς και ανθρώπους. Αν φροντίζεις μόνο όσα είναι δικά σου, κανείς δεν μπορεί να σε εμποδίσει. Αυτή είναι η στωική ελευθερία, και την έλεγε ένας πρώην δούλος.

«Ἐφ' ἡμῖν» ή «οὐκ ἐφ' ἡμῖν»;

Βάλε κάθε πράγμα εκεί που θα το έβαζε ο Επίκτητος: εξαρτάται από σένα ή όχι;

Πού ανήκει;

Πώς θα αντιδράσω σε ένα πείραγμα

Εξαρτάται από εμέναΔεν εξαρτάται από εμένα

0 / 8

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Τη στωική σκέψη την ακολούθησαν και Ρωμαίοι. Ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος (161–180 μ.Χ.) έγραψε, ελληνικά, σημειώσεις για τον εαυτό του, τα Εἰς ἑαυτόν, ενώ πολεμούσε στα βόρεια σύνορα της αυτοκρατορίας.

Οι Σκεπτικοί: να μην είσαι σίγουρος

Ο Πύρρων από την Ήλιδα (περίπου 360–270 π.Χ.) έφτασε στην αταραξία από άλλο δρόμο. Για κάθε επιχείρημα, έλεγε, υπάρχει ένα εξίσου δυνατό αντίθετο. Άρα το σοφό είναι να αναστέλλεις την κρίση σου, η εποχή. Όποιος δεν επιμένει ότι ξέρει τι είναι καλό και τι κακό, δεν ταράζεται όταν τα πράγματα δεν έρχονται όπως ήθελε.

Ποια σχολή θα έδινε αυτή τη συμβουλή;

Διάλεξε μια συμβουλή και μετά μια σχολή. Μερικές συμβουλές θα τις υπέγραφαν δύο σχολές.

Η συμβουλή

«Πέτα ό,τι δεν χρειάζεσαι· ζήσε όπως ορίζει η φύση, όχι όπως ορίζουν τα έθιμα.»«Μη φοβάσαι τον θάνατο: όσο υπάρχεις, δεν είναι εδώ.»«Δεν σε ταράζουν τα πράγματα, αλλά η γνώμη σου γι' αυτά.»«Χάρηκε ένα καλό γεύμα αν σου τύχει, αλλά μην το κυνηγάς· αρκεί ψωμί και νερό.»«Για κάθε επιχείρημα υπάρχει κι ένα αντίθετο· μην κρίνεις οριστικά, και θα ηρεμήσεις.»«Είμαι πολίτης όλου του κόσμου, όχι μιας πόλης.»

Η σχολή

ΚυνικοίΕπικούρειοιΣτωικοίΣκεπτικοί

Η σχολή