Η αναγνώριση

Δύο ξένοι μπροστά σε έναν τάφο

Η Ελένη βγαίνει από το παλάτι χαρούμενη: η Θεονόη τής είπε ότι ο Μενέλαος ζει και ότι είναι κάπου κοντά, ναυαγός (στ. 528-540). Πηγαίνει να καθίσει πάλι στον τάφο, και βλέπει έναν άγριο άντρα με κουρέλια. Τρομάζει: μήπως είναι άνθρωπος του Θεοκλύμενου που ήρθε να την αρπάξει; Τρέχει στον τάφο.

Ο άντρας, ο Μενέλαος, μένει άναυδος: η γυναίκα αυτή μοιάζει απίστευτα με τη δική του. Αρχίζει μια στιχομυθία, διάλογος όπου τα πρόσωπα λένε από έναν στίχο το καθένα, γρήγορα, σαν να πετούν μπαλάκι:

ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Ποια είσαι; Ποιο πρόσωπο βλέπω, γυναίκα;

ΕΛΕΝΗ: Κι εσύ ποιος είσαι; Η ίδια ερώτηση πιάνει κι εσένα κι εμένα.

ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Ποτέ δεν είδα σώμα που να μοιάζει περισσότερο.

ΕΛΕΝΗ: Θεοί μου· γιατί θεός είναι κι αυτό, να αναγνωρίζεις τους δικούς σου.

(στ. 557-560, μετάφραση δική μας)

Η Ελένη τον αναγνωρίζει αμέσως. Τον αγκαλιάζει: «Ήρθες επιτέλους στην αγκαλιά της γυναίκας σου!» Και ο Μενέλαος την απωθεί: «Ποιας γυναίκας; Μην αγγίζεις τα ρούχα μου» (στ. 566-567).

Το σώμα όμοιο, η βεβαιότητα λείπει

Γιατί ο Μενέλαος δεν την πιστεύει; Γιατί έχει ήδη μια Ελένη, στη σπηλιά. Δεν μπορεί να είναι άντρας δύο γυναικών (στ. 571). Η στιχομυθία γίνεται μάχη ανάμεσα στο τι βλέπει και στο τι ξέρει:

ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Το σώμα όμοιο· όμως η βεβαιότητα μου λείπει.

(στ. 577, μετάφραση δική μας)

τὸ σῶμʼ ὅμοιον, τὸ δὲ σαφές μʼ ἀποστερεῖ.

Η Ελένη τού λέει την αλήθεια όσο πιο απλά γίνεται:

ΕΛΕΝΗ: Δεν πήγα στη γη της Τροίας· ένα είδωλο ήταν.

ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Και ποιος φτιάχνει σώματα που βλέπουν;

ΕΛΕΝΗ: Ο αιθέρας· από εκεί έχεις τη γυναίκα που έφτιαξαν οι θεοί.

[…]

ΕΛΕΝΗ: Το όνομα μπορεί να βρίσκεται σε πολλά μέρη· το σώμα όχι.

(στ. 582-588, μετάφραση δική μας)

Ο Μενέλαος δεν πείθεται. Η απάντησή του είναι πικρή και πολύ ανθρώπινη:

«Με πείθει το μέγεθος των κόπων μου εκεί, όχι εσύ.» (στ. 593, μετάφραση δική μας)

Δέκα χρόνια πολέμου δεν μπορεί να ήταν για ένα σύννεφο. Και ετοιμάζεται να φύγει, αφήνοντας την αληθινή του γυναίκα.

Η είδηση που αλλάζει τα πάντα

Τη στιγμή εκείνη φτάνει τρέχοντας ένας γέρος υπηρέτης του Μενελάου από τη σπηλιά. Έχει ένα «θαύμα» να πει: η γυναίκα που φύλαγαν ανέβηκε στον ουρανό και χάθηκε. Και πριν χαθεί, μίλησε:

«Δύστυχοι Φρύγες κι εσείς όλοι οι Αχαιοί, για μένα πεθαίνατε στις όχθες του Σκάμανδρου, με τα τεχνάσματα της Ήρας, νομίζοντας πως ο Πάρις είχε την Ελένη, ενώ δεν την είχε.» (στ. 608-611, μετάφραση δική μας)

Ο υπηρέτης βλέπει τότε την Ελένη και νομίζει ότι τους κορόιδεψε! Αλλά ο Μενέλαος έχει πια καταλάβει: «Αυτό είναι! Τα λόγια της ταιριάζουν· είναι αληθινά» (στ. 622-623). Ακολουθεί ένα τραγούδι χαράς των δύο συζύγων (ντουέτο, στ. 625-697).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Τι πείθει τον Μενέλαο;

Από όλα όσα ακούει και βλέπει ο Μενέλαος στη σκηνή, τι δεν αρκεί για να τον πείσει, και τι τον πείθει τελικά;

Τον πείθει ή όχι;

Η Ελένη λέει ότι πατέρας της είναι ο Τυνδάρεως

Δεν τον πείθειΤον πείθει

0 / 6

Ο υπηρέτης και η ματαιότητα του πολέμου

Όταν ο γέρος υπηρέτης καταλαβαίνει τι έγινε, ρωτά με απορία:

ΥΠΗΡΕΤΗΣ: Δηλαδή για ένα σύννεφο κάναμε τόσους κόπους;

ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Έργα της Ήρας, και της έριδας των τριών θεών.

(στ. 707-708, μετάφραση δική μας)

Ο Μενέλαος λέει ότι οι θεοί τούς ξεγέλασαν και ότι κρατούσαν στα χέρια τους «ένα θλιβερό ομοίωμα από σύννεφο» (στ. 704-705). Ο υπηρέτης κάνει σκέψεις για τον θεό, που γυρίζει τα πράγματα «από εδώ κι από εκεί» (στ. 711-715). Η χαρά της αναγνώρισης έχει μέσα της ένα σκοτάδι: η ευτυχία του ζευγαριού βγαίνει από την αποκάλυψη ότι ο πόλεμος ήταν μάταιος.