Ο πρόλογος: η Ελένη στην Αίγυπτο

Αρχίζει με ένα ποτάμι

Η παράσταση ανοίγει όχι στη Σπάρτη ούτε στην Τροία, αλλά στην Αίγυπτο. Μπροστά στη σκηνή, που παριστάνει το παλάτι του βασιλιά, υπάρχει ένας τάφος: του παλιού βασιλιά Πρωτέα. Πάνω στον τάφο κάθεται, ικέτιδα, μια γυναίκα. Τα πρώτα της λόγια είναι για το ποτάμι:

«Αυτά εδώ είναι τα νερά του Νείλου, με τις όμορφες νύμφες του· αντί για βροχή από τον ουρανό, ποτίζει τα χωράφια της Αιγύπτου όταν λιώνει το λευκό χιόνι.» (στ. 1-3, μετάφραση δική μας)

Ο πρόλογος της Ελένης είναι ευριπίδειος πρόλογος: ένα πρόσωπο μιλά μόνο του (μονόλογος) και λέει στο κοινό όσα πρέπει να ξέρει. Χωρίζεται σε δύο σκηνές: τον μονόλογο της Ελένης (στ. 1-67 του αρχαίου κειμένου) και τη συνάντησή της με τον Τεύκρο (στ. 68-163).

Τι μας λέει η Ελένη

Η Ελένη μάς δίνει, με τη σειρά, τρία πράγματα:

1. Πού είμαστε. Στην Αίγυπτο, στο παλάτι του Πρωτέα, που πέθανε. Τώρα βασιλεύει ο γιος του, ο Θεοκλύμενος. Η κόρη του, η Θεονόη, ξέρει «τα θεία, όσα είναι και όσα θα γίνουν» (στ. 13-14).
2. Ποια είναι και τι έγινε. Είναι η Ελένη της Σπάρτης. Μετά την κρίση του Πάρη, η Ήρα, θυμωμένη που έχασε, δεν άφησε τον Πάρη να πάρει την αληθινή Ελένη. Ο Ερμής την έφερε, κρυμμένη σε σύννεφο, στην Αίγυπτο, στον πιο σώφρονα από τους ανθρώπους, τον Πρωτέα, για να μείνει πιστή στον Μενέλαο.
3. Τι την απειλεί τώρα. Ο Θεοκλύμενος θέλει να την παντρευτεί με το ζόρι. Γι' αυτό κάθεται ικέτιδα στον τάφο του πατέρα του, που την προστάτευε.

Η καρδιά του προλόγου είναι το είδωλο:

«Η Ήρα, θυμωμένη που δεν νίκησε τις άλλες θεές, έκανε αέρα τον γάμο μου με τον Αλέξανδρο. Δεν έδωσε εμένα στον γιο του βασιλιά Πριάμου, αλλά ένα είδωλο ζωντανό, όμοιο με μένα, που το έπλασε από ουρανό. Κι εκείνος νομίζει πως με έχει — κούφια ιδέα· δεν με έχει.» (στ. 31-36, μετάφραση δική μας)

Στο αρχαίο κείμενο τα τελευταία λόγια είναι:

καὶ δοκεῖ μʼ ἔχειν — / κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων. (στ. 35-36)

Πρόσεξε το ρήμα δοκεῖ («νομίζει, του φαίνεται») και τη λέξη δόκησιν («γνώμη, φαντασία»), που έρχεται αμέσως μετά. Ο Ευριπίδης βάζει δίπλα δίπλα αυτό που φαίνεται και αυτό που είναι. Είναι το θέμα όλου του έργου.

Ένα όνομα αντί για μια γυναίκα

Ο πόλεμος, λέει η Ελένη, έγινε επειδή το θέλησε ο Δίας, για να ελαφρύνει τη γη από το πλήθος των ανθρώπων και να φανεί ποιος είναι ο πιο γενναίος της Ελλάδας (στ. 38-41). Και συνεχίζει:

«Στον πόλεμο των Φρυγών δεν έγινα εγώ έπαθλο του δόρατος για τους Έλληνες, αλλά το όνομά μου.» (στ. 42-43, μετάφραση δική μας)

Χιλιάδες σκοτώθηκαν στις όχθες του Σκάμανδρου, του ποταμού της Τροίας, για ένα όνομα. Και η ίδια, αν και αθώα, είναι «καταραμένη» και φαίνεται πως πρόδωσε τον άντρα της (στ. 52-55). Η Ελένη υποφέρει από τη φήμη της: είναι καλή, αλλά όλοι τη νομίζουν κακή.

Ο Τεύκρος: ένας μάρτυρας που κάνει λάθος

Στη δεύτερη σκηνή φτάνει ο Τεύκρος, αδελφός του Αίαντα, που πολέμησε στην Τροία. Βλέπει την Ελένη και θυμώνει: νομίζει ότι βλέπει την εικόνα της γυναίκας που κατέστρεψε τους Αχαιούς, και λίγο έλειψε να της ρίξει βέλος (στ. 72-77). Ζητά συγγνώμη, και η Ελένη τον ρωτά τα νέα. Μαθαίνει από αυτόν:

• ότι η Τροία κάηκε, πριν από επτά χρόνια, μετά από δέκα χρόνια πολέμου·
• ότι ο Μενέλαος χάθηκε σε τρικυμία και λένε πως πέθανε·
• ότι η μητέρα της, η Λήδα, κρεμάστηκε από ντροπή για τη φήμη της κόρης της·
• ότι για τους αδελφούς της, τους Διόσκουρους, κυκλοφορούν δύο ιστορίες: ότι έγιναν αστέρια και θεοί, ή ότι αυτοκτόνησαν εξαιτίας της.

Και τότε γίνεται ο πιο ειρωνικός διάλογος του προλόγου:

ΕΛΕΝΗ: Την είδες εσύ τη δύστυχη, ή το λες απ' όσα άκουσες;

ΤΕΥΚΡΟΣ: Όπως βλέπω εσένα, όχι λιγότερο, με τα μάτια μου.

ΕΛΕΝΗ: Κοιτάξτε μήπως είχατε μια φαντασία σταλμένη από θεούς.

[…]

ΤΕΥΚΡΟΣ: Με τα μάτια μου την είδα· και ο νους βλέπει.

(στ. 117-122, μετάφραση δική μας)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Στο τέλος η Ελένη συμβουλεύει τον Τεύκρο να φύγει γρήγορα, γιατί ο Θεοκλύμενος σκοτώνει κάθε Έλληνα ξένο που πιάνει (στ. 155). Εκείνος φεύγει ευχαριστώντας τη, με μια φράση που κλείνει τον πρόλογο με ειρωνεία:

«Έχεις σώμα όμοιο με της Ελένης, όχι όμως και ίδια ψυχή· είσαι πολύ διαφορετική.» (στ. 160-161, μετάφραση δική μας)

Είναι ή φαίνεται;

Τι από αυτά ισχύει πραγματικά στον κόσμο του έργου, και τι απλώς φαίνεται ή το πιστεύουν οι άνθρωποι; Στηρίξου σε όσα λέει η Ελένη στον μονόλογο.

Αλήθεια ή φαινόμενο;

Η Ελένη πρόδωσε τον Μενέλαο

Είναι αλήθειαΜόνο φαίνεται

0 / 7