Ο πρόλογος: η Ελένη στην Αίγυπτο
Μια άλλη εκδοχή του μύθου: στην Τροία πήγε ένα είδωλο (1-191).
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ευριπίδη Ελένη (Γ΄ Γυμνασίου), 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να αφηγείσαι τι μαθαίνουμε στον πρόλογο: πού βρίσκεται η Ελένη, πώς έφτασε εκεί και τι την απειλεί.
- Να εξηγείς τι είναι το είδωλο της Ελένης και ποιος το έφτιαξε.
- Να εντοπίζεις στο κείμενο την αντίθεση «είναι–φαίνεσθαι».
- Να εξηγείς πώς λειτουργεί η τραγική ειρωνεία στη σκηνή με τον Τεύκρο.
Αρχίζει με ένα ποτάμι
Η παράσταση ανοίγει όχι στη Σπάρτη ούτε στην Τροία, αλλά στην Αίγυπτο. Μπροστά στη σκηνή, που παριστάνει το παλάτι του βασιλιά, υπάρχει ένας τάφος: του παλιού βασιλιά Πρωτέα. Πάνω στον τάφο κάθεται, ικέτιδα, μια γυναίκα. Τα πρώτα της λόγια είναι για το ποτάμι:
«Αυτά εδώ είναι τα νερά του Νείλου, με τις όμορφες νύμφες του· αντί για βροχή από τον ουρανό, ποτίζει τα χωράφια της Αιγύπτου όταν λιώνει το λευκό χιόνι.» (στ. 1-3, μετάφραση δική μας)
Ο πρόλογος της Ελένης είναι ευριπίδειος πρόλογος: ένα πρόσωπο μιλά μόνο του (μονόλογος) και λέει στο κοινό όσα πρέπει να ξέρει. Χωρίζεται σε δύο σκηνές: τον μονόλογο της Ελένης (στ. 1-67 του αρχαίου κειμένου) και τη συνάντησή της με τον Τεύκρο (στ. 68-163).

Τι μας λέει η Ελένη
Η Ελένη μάς δίνει, με τη σειρά, τρία πράγματα:
- Πού είμαστε. Στην Αίγυπτο, στο παλάτι του Πρωτέα, που πέθανε. Τώρα βασιλεύει ο γιος του, ο Θεοκλύμενος. Η κόρη του, η Θεονόη, ξέρει «τα θεία, όσα είναι και όσα θα γίνουν» (στ. 13-14).
- Ποια είναι και τι έγινε. Είναι η Ελένη της Σπάρτης. Μετά την κρίση του Πάρη, η Ήρα, θυμωμένη που έχασε, δεν άφησε τον Πάρη να πάρει την αληθινή Ελένη. Ο Ερμής την έφερε, κρυμμένη σε σύννεφο, στην Αίγυπτο, στον πιο σώφρονα από τους ανθρώπους, τον Πρωτέα, για να μείνει πιστή στον Μενέλαο.
- Τι την απειλεί τώρα. Ο Θεοκλύμενος θέλει να την παντρευτεί με το ζόρι. Γι' αυτό κάθεται ικέτιδα στον τάφο του πατέρα του, που την προστάτευε.
Η καρδιά του προλόγου είναι το είδωλο:
«Η Ήρα, θυμωμένη που δεν νίκησε τις άλλες θεές, έκανε αέρα τον γάμο μου με τον Αλέξανδρο. Δεν έδωσε εμένα στον γιο του βασιλιά Πριάμου, αλλά ένα είδωλο ζωντανό, όμοιο με μένα, που το έπλασε από ουρανό. Κι εκείνος νομίζει πως με έχει — κούφια ιδέα· δεν με έχει.» (στ. 31-36, μετάφραση δική μας)
Στο αρχαίο κείμενο τα τελευταία λόγια είναι:
καὶ δοκεῖ μʼ ἔχειν — / κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων. (στ. 35-36)
Πρόσεξε το ρήμα δοκεῖ («νομίζει, του φαίνεται») και τη λέξη δόκησιν («φαντασία»), που έρχεται αμέσως μετά. Είναι από την ίδια ρίζα: η επανάληψη τονίζει την πλάνη. Η αλήθεια έρχεται στο τέλος, με δύο λέξεις: οὐκ ἔχων, «χωρίς να με έχει». Στον ίδιο στίχο ο Ευριπίδης βάζει δίπλα δίπλα αυτό που φαίνεται και αυτό που είναι. Είναι το θέμα όλου του έργου.
Ένα όνομα αντί για μια γυναίκα
Ο πόλεμος, λέει η Ελένη, έγινε επειδή το θέλησε ο Δίας, για να ελαφρύνει τη γη από το πλήθος των ανθρώπων και να φανεί ποιος είναι ο πιο γενναίος της Ελλάδας (στ. 38-41). Και συνεχίζει:
«Στον πόλεμο των Φρυγών δεν έγινα εγώ έπαθλο του δόρατος για τους Έλληνες, αλλά το όνομά μου.» (στ. 42-43, μετάφραση δική μας)
Χιλιάδες σκοτώθηκαν στις όχθες του Σκάμανδρου, του ποταμού της Τροίας, για ένα όνομα. Και η ίδια, αν και αθώα, είναι «καταραμένη» και φαίνεται πως πρόδωσε τον άντρα της (στ. 52-55). Η Ελένη υποφέρει από τη φήμη της: είναι καλή, αλλά όλοι τη νομίζουν κακή.
Ο Τεύκρος: ένας μάρτυρας που κάνει λάθος
Στη δεύτερη σκηνή φτάνει ο Τεύκρος, αδελφός του Αίαντα, που πολέμησε στην Τροία. Βλέπει την Ελένη και θυμώνει: νομίζει ότι βλέπει την εικόνα της γυναίκας που κατέστρεψε τους Αχαιούς, και λίγο έλειψε να της ρίξει βέλος (στ. 72-77). Ζητά συγγνώμη, και η Ελένη τον ρωτά τα νέα. Μαθαίνει από αυτόν:
- ότι η Τροία κάηκε, πριν από επτά χρόνια, μετά από δέκα χρόνια πολέμου·
- ότι ο Μενέλαος χάθηκε σε τρικυμία και λένε πως πέθανε·
- ότι η μητέρα της, η Λήδα, κρεμάστηκε από ντροπή για τη φήμη της κόρης της·
- ότι για τους αδελφούς της, τους Διόσκουρους, κυκλοφορούν δύο ιστορίες: ότι έγιναν αστέρια και θεοί, ή ότι αυτοκτόνησαν εξαιτίας της.
Και τότε γίνεται ο πιο ειρωνικός διάλογος του προλόγου:
ΕΛΕΝΗ: Την είδες εσύ τη δύστυχη, ή το λες απ' όσα άκουσες;
ΤΕΥΚΡΟΣ: Όπως βλέπω εσένα, όχι λιγότερο, με τα μάτια μου.
ΕΛΕΝΗ: Κοιτάξτε μήπως είχατε μια φαντασία σταλμένη από θεούς.
[…]
ΤΕΥΚΡΟΣ: Με τα μάτια μου την είδα· και ο νους βλέπει.
(στ. 117-122, μετάφραση δική μας)
Παράδειγμα 1
Γιατί η απάντηση του Τεύκρου «όπως βλέπω εσένα» είναι ειρωνική;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι εννοεί ο Τεύκρος. Θέλει να πει ότι είναι απολύτως βέβαιος: είδε την Ελένη στην Τροία τόσο καθαρά όσο βλέπει τώρα τη γυναίκα που έχει μπροστά του.
Τι ξέρουμε εμείς. Από τον μονόλογο ξέρουμε ότι στην Τροία υπήρχε μόνο είδωλο, και ότι η γυναίκα που βλέπει τώρα ο Τεύκρος είναι η αληθινή Ελένη.
Η ειρωνεία. Χωρίς να το ξέρει, ο Τεύκρος λέει την αλήθεια ανάποδα: βλέπει πράγματι την Ελένη «με τα μάτια του», αλλά τώρα, όχι στην Τροία. Και τα μάτια του, που τα θεωρεί απόδειξη, τον ξεγέλασαν για δέκα χρόνια.
Το συμπέρασμα. Αυτό λέγεται τραγική (ή δραματική) ειρωνεία: το κοινό ξέρει κάτι που δεν ξέρει το πρόσωπο, και έτσι τα λόγια του σημαίνουν για εμάς περισσότερα από όσα για εκείνον. Ο Ευριπίδης τη χρησιμοποιεί εδώ για να δείξει πόσο αναξιόπιστο είναι το «το είδα με τα μάτια μου».
Στο τέλος η Ελένη συμβουλεύει τον Τεύκρο να φύγει γρήγορα, γιατί ο Θεοκλύμενος σκοτώνει κάθε Έλληνα ξένο που πιάνει (στ. 155). Εκείνος φεύγει ευχαριστώντας τη, με μια φράση που κλείνει τον πρόλογο με ειρωνεία:
«Έχεις σώμα όμοιο με της Ελένης, όχι όμως και ίδια ψυχή· είσαι πολύ διαφορετική.» (στ. 160-161, μετάφραση δική μας)
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος ήταν ο Πρωτέας, και ποια είναι τα δύο παιδιά του που μαθαίνουμε στον πρόλογο;
Τα κατάφερες;
- Να αφηγείσαι τι μαθαίνουμε στον πρόλογο: πού βρίσκεται η Ελένη, πώς έφτασε εκεί και τι την απειλεί.
- Να εξηγείς τι είναι το είδωλο της Ελένης και ποιος το έφτιαξε.
- Να εντοπίζεις στο κείμενο την αντίθεση «είναι–φαίνεσθαι».
- Να εξηγείς πώς λειτουργεί η τραγική ειρωνεία στη σκηνή με τον Τεύκρο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.