Η τραγωδία και το θέατρο

Μια γιορτή, όχι μια βραδιά στο θέατρο

Στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. δεν πήγαινες στο θέατρο όποια μέρα ήθελες. Οι τραγωδίες παίζονταν σε γιορτές του θεού Διόνυσου, και η μεγαλύτερη ήταν τα Μεγάλα (ή «εν άστει») Διονύσια, στο τέλος του χειμώνα, όταν η θάλασσα άνοιγε ξανά για τα πλοία και στην πόλη έφταναν ξένοι.

Το θέατρο ήταν το θέατρο του Διονύσου, στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης, στο ύπαιθρο και στο φως της μέρας. Η παράσταση ήταν αγώνας: ο άρχοντας της πόλης διάλεγε τρεις ποιητές, και καθένας παρουσίαζε σε μία μέρα τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα (μια τετραλογία). Στο τέλος κριτές ψήφιζαν ποιος κέρδισε. Τα έξοδα του Χορού τα πλήρωνε ένας πλούσιος πολίτης, ο χορηγός, και αυτό θεωρούνταν τιμή και υποχρέωση απέναντι στην πόλη.

Ο χώρος

Χορός και υποκριτές

Μια τραγωδία είχε δύο ειδών «ηθοποιούς»:

• Οι υποκριτές ήταν το πολύ τρεις, όλοι άντρες. Φορούσαν προσωπεία (μάσκες) και άλλαζαν ρόλους, γι' αυτό τρεις άνθρωποι μπορούσαν να παίξουν πολλά πρόσωπα, και γυναικεία. Μιλούσαν κυρίως σε ιαμβικό στίχο, τον στίχο που μοιάζει περισσότερο με την καθημερινή ομιλία.
• Ο Χορός ήταν μια ομάδα δεκαπέντε χορευτών-τραγουδιστών (στην εποχή του Ευριπίδη), με αρχηγό τον κορυφαίο. Ο Χορός τραγουδούσε λυρικά τραγούδια και χόρευε στην ορχήστρα. Ο κορυφαίος μιλούσε και μόνος του με τους υποκριτές.

Ο Χορός είναι συνήθως μια ομάδα ανθρώπων που δεν αποφασίζει για την πλοκή: γέροντες, γυναίκες, ναυτικοί. Σχολιάζει, συμπονά, συμβουλεύει, προσεύχεται, και πολλές φορές λέει δυνατά αυτό που σκέφτεται ο θεατής. Στην Ελένη ο Χορός είναι Ελληνίδες αιχμάλωτες, σκλάβες στο παλάτι του βασιλιά της Αιγύπτου.

Τα μέρη μιας τραγωδίας

Ο Αριστοτέλης, στην Ποιητική του (4ος αιώνας π.Χ.), χωρίζει την τραγωδία σε μέρη. Ο κανόνας είναι απλός: τα μέρη ορίζονται από το πότε τραγουδά ο Χορός.

Υπάρχει και ο κομμός: θρηνητικό τραγούδι που το τραγουδούν μαζί ο Χορός και ένας υποκριτής. Όπου ένας υποκριτής και ο Χορός τραγουδούν εναλλάξ, μιλάμε για αμοιβαίο άσμα.

Σε ποιο μέρος της τραγωδίας βρίσκεσαι;

Διάλεξε μια στιγμή από την Ελένη και μετά το μέρος της τραγωδίας όπου ανήκει. Θυμήσου: όλα μετριούνται από τα τραγούδια του Χορού.

Η στιγμή

Η Ελένη, μόνη μπροστά στο παλάτι, εξηγεί ποια είναι και γιατί βρίσκεται στην Αίγυπτο. Ο Χορός δεν έχει μπει ακόμα.Οι αιχμάλωτες Ελληνίδες μπαίνουν τραγουδώντας και θρηνούν μαζί με την Ελένη.Ο Μενέλαος χτυπά την πόρτα του παλατιού και μια γριά θυρωρός τον διώχνει. Πριν τραγούδησε ο Χορός, και μετά θα ξανατραγουδήσει.Η σκηνή είναι άδεια από υποκριτές· ο Χορός τραγουδά για τους νεκρούς ενός πολέμου που έγινε για ένα είδωλο.Ένας αγγελιοφόρος διηγείται τη φυγή του Μενελάου, και στο τέλος εμφανίζονται θεοί. Ο Χορός δεν θα τραγουδήσει άλλο στάσιμο.

Το μέρος

ΠρόλογοςΠάροδοςΕπεισόδιοΣτάσιμοΈξοδος

Το μέρος

Ο Ευριπίδης

Ο Ευριπίδης γεννήθηκε γύρω στο 480 π.Χ. και πέθανε το 406 π.Χ. στη Μακεδονία, στην αυλή του βασιλιά Αρχέλαου. Είναι ο νεότερος από τους τρεις μεγάλους τραγικούς (μετά τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή). Οι αρχαίοι του απέδιδαν περίπου 90 έργα· σώζονται 19, αν και για ένα από αυτά, τον Ρήσο, οι μελετητές αμφιβάλλουν αν είναι δικό του. Όσο ζούσε κέρδισε λίγες φορές το πρώτο βραβείο, πολύ λιγότερες από τον Σοφοκλή, αλλά μετά τον θάνατό του έγινε ο πιο αγαπημένος τραγικός του αρχαίου κόσμου.

Ο Ευριπίδης έφερε στην τραγωδία πράγματα που ξάφνιαζαν το κοινό:

• Πρόλογο που εξηγεί: ένα πρόσωπο λέει στην αρχή ποιος είναι, πού βρισκόμαστε και τι έχει γίνει.
• Τον «από μηχανής θεό»: στο τέλος ένας θεός εμφανίζεται ψηλά, με έναν γερανό που λεγόταν μηχανή, και δίνει λύση.
• Καθημερινούς ανθρώπους: δούλους, γριές, ναυαγούς με κουρέλια, δίπλα στους βασιλιάδες.
• Δυναμικές γυναίκες, που σκέφτονται και σχεδιάζουν.
• Αμφισβήτηση: τα πρόσωπά του ρωτούν αν οι μύθοι λένε την αλήθεια και τι θέλουν πραγματικά οι θεοί.

Η Ελένη (412 π.Χ.)

Η Ελένη παίχτηκε στα Μεγάλα Διονύσια του 412 π.Χ. Ένα χρόνο νωρίτερα, το 413 π.Χ., η μεγάλη αθηναϊκή εκστρατεία στη Σικελία είχε τελειώσει με καταστροφή: χάθηκαν ο στόλος και χιλιάδες άντρες. Οι θεατές της Ελένης ήξεραν από πρώτο χέρι τι κοστίζει ένας πόλεμος μακριά από την πατρίδα.

Ο μύθος που ήξεραν όλοι έλεγε ότι ο Πάρις πήρε την Ελένη στην Τροία και ότι γι' αυτήν έγινε ο Τρωικός πόλεμος. Ο Ευριπίδης διαλέγει μια άλλη εκδοχή, που την είχε πει πριν από αυτόν ο λυρικός ποιητής Στησίχορος στην «Παλινωδία» του: η αληθινή Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία. Και ο Ηρόδοτος (βιβλίο 2) γράφει ότι η Ελένη έμεινε όλον τον πόλεμο στην Αίγυπτο, στον βασιλιά Πρωτέα. Στην Ελένη του Ευριπίδη, στην Τροία πήγε ένα είδωλο, ενώ εκείνη περίμενε στην Αίγυπτο.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Πού γίνεται;

Βάλε κάθε πράγμα στο μέρος του θεάτρου όπου γινόταν ή βρισκόταν.

Πού γίνεται;

Ο κορυφαίος στέκεται μπροστά στους χορευτές

ΚοίλονΟρχήστραΣκηνή

0 / 7

Η μετάφραση σε αυτά τα μαθήματα

Όλα τα αποσπάσματα της Ελένης στα μαθήματα του Akademio είναι σε δική μας μετάφραση από το αρχαίο κείμενο (έκδοση Gilbert Murray, Oxford, όπως τη δημοσιεύει το Perseus). Είναι σύντομα, για να τα σχολιάσουμε, και δίπλα τους γράφεται ο αριθμός του στίχου.