Παθητικοί χρόνοι και ποιητικό αίτιο

Δύο χρόνοι που ανήκουν μόνο στην παθητική

Τη μέση φωνή την έμαθες στη Β΄: λύομαι, ἐλυόμην, λέλυμαι, ἐλελύμην. Οι τύποι αυτοί σημαίνουν, ανάλογα με το συμφραζόμενο, και «λύνω για τον εαυτό μου» (μέση διάθεση) και «λύνομαι από κάποιον» (παθητική διάθεση). Γι' αυτό τους λέμε μεσοπαθητικούς: στον ενεστώτα, στον παρατατικό, στον παρακείμενο και στον υπερσυντέλικο, η παθητική δεν έχει δικούς της τύπους.

Σε δύο χρόνους όμως έχει: στον μέλλοντα και στον αόριστο. Εκεί η μέση λέει λύσομαι, ἐλυσάμην, ενώ η παθητική λέει λυθήσομαι, ἐλύθην.

Ο Αρριανός, όταν περιγράφει πώς παρατάχθηκε ο στρατός του Αλεξάνδρου πριν από τη μάχη στον Γρανικό, χρησιμοποιεί ξανά και ξανά το ίδιο ρήμα: «ἐχόμενοι δὲ τούτων ἐτάχθησαν οἱ ὑπασπισταὶ τῶν ἑταίρων» (1.14.2): δίπλα σε αυτούς παρατάχθηκαν οι υπασπιστές των εταίρων. Το ἐτάχθησαν είναι παθητικός αόριστος του τάττω.

Ο α΄ παθητικός αόριστος: ἐλύθην

Απαρέμφατο λυθῆναι · μετοχή λυθείς, λυθεῖσα, λυθέν (γεν. λυθέντος).

Ο παθητικός μέλλοντας παίρνει το ίδιο θέμα και καταλήξεις μέλλοντα μέσης: λυθήσομαι, λυθήσῃ (-ει), λυθήσεται, λυθησόμεθα, λυθήσεσθε, λυθήσονται · ευκτική λυθησοίμην · απαρέμφατο λυθήσεσθαι · μετοχή λυθησόμενος. Υποτακτική και προστακτική δεν έχει, όπως κάθε μέλλοντας.

Τι παθαίνει ο χαρακτήρας μπροστά στο θ

Όταν το θέμα τελειώνει σε σύμφωνο, το σύμφωνο αλλάζει μπροστά στο θ:

Μερικά ρήματα παίρνουν ένα σ πριν από το θη, χωρίς να είναι οδοντικόληκτα: κελεύω → ἐκελεύσθην, ἀκούω → ἠκούσθην.

Το τάττω (θέμα ταγ-) εξηγεί όλη την παράταξη του Αρριανού: ἐ-τάγ-θη-σαν → ἐτάχθησαν, με το γ να γίνεται χ μπροστά στο θ. Το ίδιο και τα σύνθετα: «προετάχθησαν δὲ αὐτῷ τοῦ μὲν δεξιοῦ Φιλώτας ...» (1.14.1).

Φτιάξε τον παθητικό τύπο

Διάλεξε τα κομμάτια με τη σωστή σειρά. Πρόσεξε τι γίνεται ο χαρακτήρας του θέματος μπροστά στο θ.

Οριστική α΄ παθ. αορίστου, α΄ ενικό, του πέμπω

   

θηνσάμηνπέμπἐπέμφ

1 / 5

Ο β΄ παθητικός αόριστος: ἐγράφην

Μερικά ρήματα δεν παίρνουν θη αλλά σκέτο η, και ο χαρακτήρας τους δεν αλλάζει:

• γράφω → ἐγράφην, γραφήσομαι
• κόπτω (κοπ-) → ἐκόπην, κοπήσομαι
• βλάπτω (βλαβ-) → ἐβλάβην
• στέλλω (σταλ-) → ἐστάλην
• φαίνομαι (φαν-) → ἐφάνην (φάνηκα)

Κλίνεται όπως ο α΄ παθητικός. Η μόνη διαφορά είναι το β΄ ενικό της προστακτικής: γράφη-θι (όχι -τι).

Στον Γρανικό, οι πρώτοι Μακεδόνες που βγήκαν στην όχθη «κατεκόπησαν πρὸς αὐτῶν» (1.15.3): κατακόπηκαν από τους Πέρσες. Το κατεκόπησαν είναι β΄ παθητικός αόριστος του κατακόπτω. Και ο Αλέξανδρος, μετά τη μάχη, έστειλε στην Αθήνα λάφυρα και διέταξε επίγραμμα «ἐπιγραφῆναι» (1.16.7), να χαραχτεί: β΄ παθητικό απαρέμφατο του ἐπιγράφω.

Ποιος χρόνος;

Εμφανίζεται ένας τύπος. Σε ποιον χρόνο ανήκει; Ένας από τους τέσσερις είναι παγίδα: ο αόριστος της μέσης φωνής.

Ποιος χρόνος;

γραφήσονται

α΄ παθ. αόριστοςβ΄ παθ. αόριστοςΠαθ. μέλλονταςΜέσος αόριστος

0 / 11

Ποιος το έκανε; Το ποιητικό αίτιο

Όταν ένα ρήμα είναι σε παθητική διάθεση, το υποκείμενο δέχεται μια ενέργεια. Το πρόσωπο ή το πράγμα που κάνει την ενέργεια λέγεται ποιητικό αίτιο.

Στην ήττα των Περσών ο Αρριανός βάζει δύο ποιητικά αίτια στην ίδια φράση: οι Πέρσες «πρὸς τῶν ἱππέων ἐξωθούμενοι, πολλὰ δὲ καὶ πρὸς τῶν ψιλῶν ... βλαπτόμενοι» (1.16.1): σπρώχνονταν από τους ιππείς και έπαθαν πολλά και από τους ελαφρά οπλισμένους. Εδώ το ρήμα είναι ενεστώτας, που δεν έχει ξεχωριστό παθητικό τύπο. Το ποιητικό αίτιο σου λέει ότι η διάθεση είναι παθητική.

Από την ενεργητική στην παθητική

Τρία βήματα:

1. Το αντικείμενο γίνεται υποκείμενο (ονομαστική).
2. Το υποκείμενο γίνεται ποιητικό αίτιο (ὑπό + γενική).
3. Το ρήμα πάει στην παθητική, στον ίδιο χρόνο και την ίδια έγκλιση, και συμφωνεί με το νέο υποκείμενο στο πρόσωπο και στον αριθμό.

Στην ενεργητική τονίζεται ποιος έκανε κάτι. Στην παθητική τονίζεται τι έγινε, και το ποιητικό αίτιο μπορεί και να λείπει. Γι' αυτό ο Αρριανός λέει σκέτο «ἐτάχθησαν»: όλοι ξέρουν ποιος παρέταξε τον στρατό.

Λυμένα παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση