Παθητικοί χρόνοι και ποιητικό αίτιο
Ἐλύθην, λυθήσομαι, και ποιος έκανε αυτό που έπαθε το υποκείμενο.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου), 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να σχηματίζεις και να αναγνωρίζεις τον α΄ και β΄ παθητικό αόριστο και μέλλοντα.
- Να εφαρμόζεις τις αλλαγές του χαρακτήρα του θέματος μπροστά στο -θη- (ἐπέμφθην, ἐτάχθην, ἐπείσθην).
- Να βρίσκεις το ποιητικό αίτιο και τη μορφή του (ὑπό, πρός, παρά + γενική, ή δοτική).
- Να μετατρέπεις μια ενεργητική σύνταξη σε παθητική και το ανάποδο.
Δύο χρόνοι που ανήκουν μόνο στην παθητική
Τη μέση φωνή την έμαθες στην Α΄: λύομαι, ἐλυόμην, λέλυμαι, ἐλελύμην. Οι τύποι αυτοί σημαίνουν, ανάλογα με το συμφραζόμενο, και «λύνω για τον εαυτό μου» (μέση διάθεση) και «λύνομαι από κάποιον» (παθητική διάθεση). Γι' αυτό τους λέμε μεσοπαθητικούς: στον ενεστώτα, στον παρατατικό, στον παρακείμενο και στον υπερσυντέλικο, η παθητική δεν έχει δικούς της τύπους.
Σε δύο χρόνους όμως έχει: στον μέλλοντα και στον αόριστο. Εκεί η μέση λέει λύσομαι, ἐλυσάμην, ενώ η παθητική λέει λυθήσομαι, ἐλύθην.
Ο Αρριανός, όταν περιγράφει πώς παρατάχθηκε ο στρατός του Αλεξάνδρου πριν από τη μάχη στον Γρανικό, χρησιμοποιεί ξανά και ξανά το ίδιο ρήμα: «ἐχόμενοι δὲ τούτων ἐτάχθησαν οἱ ὑπασπισταὶ τῶν ἑταίρων» (1.14.2): δίπλα σε αυτούς παρατάχθηκαν οι υπασπιστές των εταίρων. Το ἐτάχθησαν είναι παθητικός αόριστος του τάττω.
Ο α΄ παθητικός αόριστος: ἐλύθην
| Οριστική | Υποτακτική | Ευκτική | Προστακτική | |
|---|---|---|---|---|
| α΄ εν. | ἐλύθην | λυθῶ | λυθείην | — |
| β΄ εν. | ἐλύθης | λυθῇς | λυθείης | λύθητι |
| γ΄ εν. | ἐλύθη | λυθῇ | λυθείη | λυθήτω |
| α΄ πληθ. | ἐλύθημεν | λυθῶμεν | λυθεῖμεν | — |
| β΄ πληθ. | ἐλύθητε | λυθῆτε | λυθεῖτε | λύθητε |
| γ΄ πληθ. | ἐλύθησαν | λυθῶσι(ν) | λυθεῖεν | λυθέντων |
Απαρέμφατο λυθῆναι · μετοχή λυθείς, λυθεῖσα, λυθέν (γεν. λυθέντος).
Ο παθητικός μέλλοντας παίρνει το ίδιο θέμα και καταλήξεις μέλλοντα μέσης: λυθήσομαι, λυθήσῃ (-ει), λυθήσεται, λυθησόμεθα, λυθήσεσθε, λυθήσονται · ευκτική λυθησοίμην · απαρέμφατο λυθήσεσθαι · μετοχή λυθησόμενος. Υποτακτική και προστακτική δεν έχει, όπως κάθε μέλλοντας.
Τι παθαίνει ο χαρακτήρας μπροστά στο θ
Όταν το θέμα τελειώνει σε σύμφωνο, το σύμφωνο αλλάζει μπροστά στο θ:
| Χαρακτήρας | Γίνεται | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| π, β, φ (χειλικά) | φ | πέμπω → ἐπέμφθην · λείπω → ἐλείφθην · λαμβάνω (λαβ-) → ἐλήφθην |
| κ, γ, χ (λαρυγγικά) | χ | ἄγω → ἤχθην · τάττω (ταγ-) → ἐτάχθην · πράττω (πραγ-) → ἐπράχθην |
| τ, δ, θ (οδοντικά) | σ | πείθω → ἐπείσθην · ψεύδω → ἐψεύσθην |
Μερικά ρήματα παίρνουν ένα σ πριν από το θη, χωρίς να είναι οδοντικόληκτα: κελεύω → ἐκελεύσθην, ἀκούω → ἠκούσθην.
Το τάττω (θέμα ταγ-) εξηγεί όλη την παράταξη του Αρριανού: ἐ-τάγ-θη-σαν → ἐτάχθησαν, με το γ να γίνεται χ μπροστά στο θ. Το ίδιο και τα σύνθετα: «προετάχθησαν δὲ αὐτῷ τοῦ μὲν δεξιοῦ Φιλώτας ...» (1.14.1).
Ο β΄ παθητικός αόριστος: ἐγράφην
Μερικά ρήματα δεν παίρνουν θη αλλά σκέτο η, και ο χαρακτήρας τους δεν αλλάζει:
- γράφω → ἐγράφην, γραφήσομαι
- κόπτω (κοπ-) → ἐκόπην, κοπήσομαι
- βλάπτω (βλαβ-) → ἐβλάβην
- στέλλω (σταλ-) → ἐστάλην
- φαίνομαι (φαν-) → ἐφάνην (φάνηκα)
Κλίνεται όπως ο α΄ παθητικός. Η μόνη διαφορά είναι το β΄ ενικό της προστακτικής: γράφη-θι (όχι -τι).
Στον Γρανικό, οι πρώτοι Μακεδόνες που βγήκαν στην όχθη «κατεκόπησαν πρὸς αὐτῶν» (1.15.3): κατακόπηκαν από τους Πέρσες. Το κατεκόπησαν είναι β΄ παθητικός αόριστος του κατακόπτω. Και ο Αλέξανδρος, μετά τη μάχη, έστειλε στην Αθήνα λάφυρα και διέταξε επίγραμμα «ἐπιγραφῆναι» (1.16.7), να χαραχτεί: β΄ παθητικό απαρέμφατο του ἐπιγράφω.
Ποιος το έκανε; Το ποιητικό αίτιο
Όταν ένα ρήμα είναι σε παθητική διάθεση, το υποκείμενο δέχεται μια ενέργεια. Το πρόσωπο ή το πράγμα που κάνει την ενέργεια λέγεται ποιητικό αίτιο.
| Μορφή | Πότε | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| ὑπό + γενική | η συνηθέστερη | Οἱ πολέμιοι ἐδιώχθησαν ὑπὸ τῶν ἱππέων. (δικό μας) |
| πρός, παρά, ἀπό, ἐκ + γενική | σπανιότερα | οἱ πρῶτοι ... κατεκόπησαν πρὸς αὐτῶν (Αρριανός 1.15.3) |
| δοτική χωρίς πρόθεση | με παρακείμενο, υπερσυντέλικο, και με ρηματικά επίθετα σε -τός, -τέος | Ταῦτα ἡμῖν πέπρακται. (Αυτά έχουν γίνει από εμάς· δικό μας) |
Στην ήττα των Περσών ο Αρριανός βάζει δύο ποιητικά αίτια στην ίδια φράση: οι Πέρσες «πρὸς τῶν ἱππέων ἐξωθούμενοι, πολλὰ δὲ καὶ πρὸς τῶν ψιλῶν ... βλαπτόμενοι» (1.16.1): σπρώχνονταν από τους ιππείς και έπαθαν πολλά και από τους ελαφρά οπλισμένους. Εδώ το ρήμα είναι ενεστώτας, που δεν έχει ξεχωριστό παθητικό τύπο. Το ποιητικό αίτιο σου λέει ότι η διάθεση είναι παθητική.
Από την ενεργητική στην παθητική
| Ενεργητική σύνταξη | Παθητική σύνταξη |
|---|---|
| Ὁ βασιλεὺς (υποκ.) τοὺς στρατιώτας (αντικ.) ἔταξεν. | Οἱ στρατιῶται (υποκ.) ὑπὸ τοῦ βασιλέως (ποιητ. αίτιο) ἐτάχθησαν. |
Τρία βήματα:
- Το αντικείμενο γίνεται υποκείμενο (ονομαστική).
- Το υποκείμενο γίνεται ποιητικό αίτιο (ὑπό + γενική).
- Το ρήμα πάει στην παθητική, στον ίδιο χρόνο και την ίδια έγκλιση, και συμφωνεί με το νέο υποκείμενο στο πρόσωπο και στον αριθμό.
Στην ενεργητική τονίζεται ποιος έκανε κάτι. Στην παθητική τονίζεται τι έγινε, και το ποιητικό αίτιο μπορεί και να λείπει. Γι' αυτό ο Αρριανός λέει σκέτο «ἐτάχθησαν»: όλοι ξέρουν ποιος παρέταξε τον στρατό.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μετάτρεψε σε παθητική σύνταξη: «Οἱ Ἀθηναῖοι τὸν στρατηγὸν ἔπεμψαν.» (δικό μας)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το αντικείμενο τὸν στρατηγόν γίνεται υποκείμενο: ὁ στρατηγός.
Το υποκείμενο οἱ Ἀθηναῖοι γίνεται ποιητικό αίτιο: ὑπὸ τῶν Ἀθηναίων.
Το ἔπεμψαν είναι οριστική αορίστου, γ΄ πληθυντικό. Το νέο υποκείμενο είναι ενικός, άρα θέλουμε οριστική παθητικού αορίστου, γ΄ ενικό. Θέμα πεμπ- + θη: το π γίνεται φ → ἐπέμφθη.
«Ὁ στρατηγὸς ὑπὸ τῶν Ἀθηναίων ἐπέμφθη.» (Ο στρατηγός στάλθηκε από τους Αθηναίους.)
Παράδειγμα 2
Αναγνώρισε τον τύπο και βρες το ποιητικό αίτιο: «καὶ οἱ μὲν πρῶτοι τῶν Μακεδόνων ξυμμίξαντες τοῖς Πέρσαις κατεκόπησαν πρὸς αὐτῶν» (Αρριανός 1.15.3).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
κατεκόπησαν: κατα- + αύξηση ε + κοπ- + η + σαν. Το πρόσφυμα είναι σκέτο η, χωρίς θ: β΄ παθητικός αόριστος, οριστική, γ΄ πληθυντικό, του κατακόπτω.
Ποιος τους κατέκοψε; πρὸς αὐτῶν: εμπρόθετο, πρός + γενική. Το αὐτῶν είναι επαναληπτικό και ξαναλέει τοῖς Πέρσαις. Είναι το ποιητικό αίτιο.
«Και οι πρώτοι από τους Μακεδόνες, που ήρθαν σε επαφή με τους Πέρσες, κατακόπηκαν από αυτούς.»
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε την οριστική α΄ παθητικού αορίστου, α΄ ενικό, του παιδεύω.
Τα κατάφερες;
- Να σχηματίζεις και να αναγνωρίζεις τον α΄ και β΄ παθητικό αόριστο και μέλλοντα.
- Να εφαρμόζεις τις αλλαγές του χαρακτήρα του θέματος μπροστά στο -θη- (ἐπέμφθην, ἐτάχθην, ἐπείσθην).
- Να βρίσκεις το ποιητικό αίτιο και τη μορφή του (ὑπό, πρός, παρά + γενική, ή δοτική).
- Να μετατρέπεις μια ενεργητική σύνταξη σε παθητική και το ανάποδο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.