Αρριανός: η μάχη στον Γρανικό

Ένα ποτάμι στην είσοδο της Ασίας

Την άνοιξη του 334 π.Χ. ο Αλέξανδρος, είκοσι δύο χρονών, περνά τον Ελλήσποντο από την Ευρώπη στην Ασία. Ο Αρριανός γράφει ότι είχε μαζί του «όχι πολύ περισσότερους από τριάντα χιλιάδες» πεζούς και «πάνω από πέντε χιλιάδες» ιππείς (1.11.3). Απέναντί του δεν βρίσκεται ακόμα ο ίδιος ο Πέρσης βασιλιάς Δαρείος Γ΄, αλλά οι σατράπες της Μικράς Ασίας: ανάμεσά τους ο Αρσίτης της Φρυγίας του Ελλησπόντου και ο Σπιθριδάτης της Λυδίας και Ιωνίας. Μαζί τους πολεμά και ο Μέμνων ο Ρόδιος, Έλληνας στρατηγός μισθοφόρων στην υπηρεσία των Περσών.

Ο Μέμνων πρότεινε να μη δώσουν μάχη και να καταστρέψουν τη σοδειά, ώστε ο Αλέξανδρος να φύγει από έλλειψη τροφίμων. Οι Πέρσες αρνήθηκαν (1.12.9-10), και περίμεναν τον Αλέξανδρο στην ανατολική όχθη ενός ποταμού που κατεβαίνει στην Προποντίδα: του Γρανικού (σήμερα Biga Çayı, στη βορειοδυτική Τουρκία). Εκεί δόθηκε, τον Μάιο ή τον Ιούνιο του 334 π.Χ., η πρώτη μεγάλη μάχη του Αλεξάνδρου στην Ασία.

Ο Αρριανός δεν ήταν αυτόπτης μάρτυρας. Στον πρόλογο λέει ότι ακολουθεί κυρίως δύο ανθρώπους που ήταν εκεί: τον Πτολεμαίο, στρατηγό του Αλεξάνδρου και αργότερα βασιλιά της Αιγύπτου, και τον Αριστόβουλο, που πήρε μέρος στην εκστρατεία. Όπου συμφωνούν, τους γράφει ως αληθινούς· όπου διαφωνούν, διαλέγει το πιο πιστευτό. Αυτή η κριτική των πηγών είναι ο λόγος που οι σημερινοί ιστορικοί εμπιστεύονται τον Αρριανό περισσότερο από άλλους αρχαίους συγγραφείς για τον Αλέξανδρο.

Πρώτη σκηνή: ο Παρμενίων και ο Αλέξανδρος (Α 13.3-7)

Ο στρατός φτάνει στο ποτάμι το απόγευμα και οι Πέρσες είναι ήδη παραταγμένοι στην απέναντι όχθη. Ο Παρμενίων, ο πιο έμπειρος στρατηγός του Φιλίππου, μιλά πρώτος:

«ἐμοὶ δοκεῖ, βασιλεῦ, ἀγαθὸν εἶναι ἐν τῷ παρόντι καταστρατοπεδεῦσαι ἐπὶ τοῦ ποταμοῦ τῇ ὄχθῃ ὡς ἔχομεν. τοὺς γὰρ πολεμίους οὐ δοκῶ τολμήσειν πολὺ τῷ πεζῷ λειπομένους πλησίον ἡμῶν αὐλισθῆναι, καὶ ταύτῃ παρέξειν ἕωθεν εὐπετῶς τῷ στρατῷ διαβαλεῖν τὸν πόρον· ὑποφθάσομεν γὰρ αὐτοὶ περάσαντες πρὶν ἐκείνους ἐς τάξιν καθίστασθαι.» (1.13.3)

«Βασιλιά μου, νομίζω πως το καλύτερο για την ώρα είναι να στρατοπεδεύσουμε στην όχθη του ποταμού, έτσι όπως είμαστε. Γιατί δεν πιστεύω ότι οι εχθροί, που υστερούν πολύ σε πεζικό, θα τολμήσουν να περάσουν τη νύχτα κοντά μας· έτσι θα αφήσουν τον στρατό μας να περάσει εύκολα το ποτάμι τα ξημερώματα. Θα τους προλάβουμε, γιατί θα έχουμε περάσει πριν εκείνοι παραταχθούν.»

Ο Παρμενίων προσθέτει (13.4-5) ότι το ποτάμι έχει βαθιά σημεία και απότομες όχθες, και ότι αν ο στρατός βγει από το νερό χωρίς τάξη, το ιππικό των Περσών θα τον χτυπήσει. «Τὸ πρῶτον σφάλμα», λέει, θα ήταν βαρύ και για τον υπόλοιπο πόλεμο. Ο Αλέξανδρος απαντά:

«ταῦτα μέν, ὦ Παρμενίων, γιγνώσκω· αἰσχύνομαι δέ, εἰ τὸν μὲν Ἑλλήσποντον διέβην εὐπετῶς, τοῦτο δέ, σμικρὸν ῥεῦμα, — οὕτω τῷ ὀνόματι τὸν Γράνικον ἐκφαυλίσας, — εἴρξει ἡμᾶς τὸ μὴ οὐ διαβῆναι ὡς ἔχομεν. καὶ τοῦτο οὔτε πρὸς Μακεδόνων τῆς δόξης οὔτε πρὸς τῆς ἐμῆς ἐς τοὺς κινδύνους ὀξύτητος ποιοῦμαι· ἀναθαρρήσειν τε δοκῶ τοὺς Πέρσας ὡς ἀξιομάχους Μακεδόσιν ὄντας, ὅτι οὐδὲν ἄξιον τοῦ σφῶν δέους ἐν τῷ παραυτίκα ἔπαθον.» (1.13.6-7)

«Αυτά, Παρμενίωνα, τα ξέρω. Ντρέπομαι όμως: τον Ελλήσποντο τον πέρασα με ευκολία, και αυτό εδώ, ένα μικρό ρεματάκι (έτσι υποτίμησε τον Γρανικό με τη λέξη που διάλεξε), θα μας εμποδίσει να περάσουμε έτσι όπως είμαστε; Αυτό δεν το θεωρώ άξιο ούτε για τη δόξα των Μακεδόνων ούτε για τη δική μου ταχύτητα απέναντι στους κινδύνους. Και νομίζω ότι οι Πέρσες θα πάρουν θάρρος και θα νομίσουν ότι αξίζουν να αναμετρηθούν με τους Μακεδόνες, αφού δεν έπαθαν αμέσως τίποτα που να δικαιολογεί τον φόβο τους.»

Δύο τρόποι σκέψης. Ο Παρμενίων μετρά το έδαφος και τον κίνδυνο. Ο Αλέξανδρος μετρά τη δόξα και το ηθικό: τι θα σκεφτούν οι Πέρσες αν οι Μακεδόνες διστάσουν. Ο Αρριανός τους βάζει να μιλήσουν σε ευθύ λόγο, και η σκηνή θυμίζει τους διαλόγους των στρατηγών στον Ηρόδοτο και στον Ξενοφώντα.

Η παράταξη

Ο Αρριανός περιγράφει τη διάταξη με λεπτομέρεια (1.14.1-4). Στη μία όχθη οι Μακεδόνες, στην άλλη οι Πέρσες, με το ποτάμι ανάμεσα.

Κατά τον Αρριανό, οι Πέρσες είχαν περίπου είκοσι χιλιάδες ιππείς και λίγο λιγότερους από είκοσι χιλιάδες μισθοφόρους πεζούς (1.14.4). Για λίγο, γράφει, οι δύο στρατοί στέκονταν στις όχθες και «σιγὴ ἦν πολλή» (1.14.5).

Δεύτερη σκηνή: ο Αλέξανδρος σε κίνδυνο (Α 15.6-8)

Πρώτοι μπαίνουν στο ποτάμι οι πρόδρομοι ιππείς και μια ίλη εταίρων, και παθαίνουν μεγάλη ζημιά. Πίσω τους ο Αλέξανδρος περνά με τη δεξιά πτέρυγα, πλάγια, και πέφτει στο σημείο όπου ήταν οι αρχηγοί των Περσών. Η μάχη γίνεται πάνω στα άλογα, αλλά «πεζομαχίᾳ ... ἐῴκει», έμοιαζε με μάχη πεζών (15.4).

«ἔνθα δὴ καὶ Ἀλεξάνδρῳ ξυντρίβεται τὸ δόρυ ἐν τῇ μάχῃ· ... Δημάρατος δέ, ἀνὴρ Κορίνθιος, τῶν ἀμφʼ αὐτὸν ἑταίρων, δίδωσιν αὐτῷ τὸ αὑτοῦ δόρυ. καὶ ὃς ἀναλαβὼν καὶ ἰδὼν Μιθριδάτην τὸν Δαρείου γαμβρὸν πολὺ πρὸ τῶν ἄλλων προϊππεύοντα καὶ ἐπάγοντα ἅμα οἷ ὥσπερ ἔμβολον τῶν ἱππέων ἐξελαύνει καὶ αὐτὸς πρὸ τῶν ἄλλων, καὶ παίσας ἐς τὸ πρόσωπον τῷ δόρατι καταβάλλει τὸν Μιθριδάτην.» (1.15.6-7)

«Τότε σπάει μέσα στη μάχη και το δόρυ του Αλεξάνδρου. ... Ο Δημάρατος όμως, ένας Κορίνθιος από τους εταίρους που ήταν γύρω του, του δίνει το δικό του δόρυ. Εκείνος το παίρνει, και μόλις βλέπει τον Μιθριδάτη, τον γαμπρό του Δαρείου, να καλπάζει πολύ μπροστά από τους άλλους και να φέρνει μαζί του τους ιππείς σαν σφήνα, ορμά κι ο ίδιος μπροστά από τους άλλους, τον χτυπά με το δόρυ στο πρόσωπο και τον ρίχνει κάτω.»

«ἐν δὲ τούτῳ Ῥοισάκης μὲν ἐπελαύνει τῷ Ἀλεξάνδρῳ καὶ παίει Ἀλεξάνδρου τὴν κεφαλὴν τῇ κοπίδι· καὶ τοῦ μὲν κράνους τι ἀπέθραυσε, τὴν πληγὴν δὲ ἔσχε τὸ κράνος. ... Σπιθριδάτης δὲ ἀνετέτατο μὲν ἤδη ἐπʼ Ἀλέξανδρον ὄπισθεν τὴν κοπίδα, ὑποφθάσας δὲ αὐτὸν Κλεῖτος ὁ Δρωπίδου παίει κατὰ τοῦ ὤμου καὶ ἀποκόπτει τὸν ὦμον τοῦ Σπιθριδάτου ξὺν τῇ κοπίδι.» (1.15.7-8)

«Την ίδια στιγμή ο Ροισάκης ορμά πάνω στον Αλέξανδρο και τον χτυπά στο κεφάλι με την κοπίδα (κυρτό σπαθί). Έσπασε ένα κομμάτι από το κράνος, αλλά το κράνος κράτησε το χτύπημα. ... Ο Σπιθριδάτης είχε ήδη σηκώσει από πίσω την κοπίδα του πάνω από τον Αλέξανδρο· τον πρόλαβε όμως ο Κλείτος, ο γιος του Δρωπίδη, τον χτυπά στον ώμο και του κόβει τον ώμο μαζί με την κοπίδα.»

Πρόσεξε τους χρόνους: ξυντρίβεται, δίδωσιν, ἐξελαύνει, καταβάλλει, ἐπελαύνει, παίει, ἀποκόπτει. Είναι ενεστώτες μέσα σε αφήγηση του παρελθόντος: ιστορικός ενεστώτας. Ο Αρριανός τον χρησιμοποιεί στις πιο γρήγορες στιγμές, για να βάλει τον αναγνώστη μέσα στη μάχη. Ανάμεσά τους, οι αόριστοι (ἀπέθραυσε, ἔσχε) λένε τι αποτέλεσμα είχε κάθε χτύπημα.

Ο Κλείτος που έσωσε εδώ τη ζωή του Αλεξάνδρου είναι ο ίδιος που ο Αλέξανδρος σκότωσε μεθυσμένος, σε ένα συμπόσιο στη Μαράκανδα, έξι χρόνια αργότερα. Ο Αρριανός διηγείται κι εκείνη τη σκηνή (4.8-9): κατηγορεί τον Κλείτο για την αυθάδειά του, λυπάται τον Αλέξανδρο που νικήθηκε από τον θυμό και το κρασί, και τον επαινεί που μετάνιωσε αμέσως.

Η μάχη στον Γρανικό

Βάλε τα γεγονότα με τη σειρά που τα αφηγείται ο Αρριανός. Πάτα ένα γεγονός για να το βάλεις στην επόμενη θέση· πάτα ένα τοποθετημένο για να το βγάλεις.

Πάτα τα γεγονότα με τη σειρά

Οι πρόδρομοι ιππείς μπαίνουν πρώτοι στο ποτάμι και παθαίνουν ζημιάΣπάει το δόρυ του Αλεξάνδρου και ο Δημάρατος του δίνει το δικό τουΤο περσικό ιππικό τρέπεται σε φυγήΟ Παρμενίων προτείνει να περάσουν το ποτάμι την αυγήΟ Αλέξανδρος ρίχνει κάτω τον Μιθριδάτη και τον ΡοισάκηΟι μισθοφόροι περικυκλώνονται και κατακόπτονταιΣιωπή στις δύο όχθεςΟ Παρμενίων πηγαίνει στην αριστερή πτέρυγα, ο Αλέξανδρος στη δεξιάΟ Κλείτος κόβει τον ώμο του ΣπιθριδάτηΟ Αλέξανδρος απαντά ότι ντρέπεται να σταματήσει σε ένα ρεματάκι

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
6. 6
7. 7
8. 8
9. 9
10. 10

ΈλεγχοςΑπό την αρχή

Τρίτη σκηνή: μετά τη μάχη (Α 16.4-7)

Οι Πέρσες χάνουν περίπου χίλιους ιππείς και αρκετούς αρχηγούς· από τους μισθοφόρους, ο Αρριανός λέει ότι δεν γλίτωσε κανείς εκτός από όσους κρύφτηκαν ανάμεσα στους νεκρούς, και ότι πιάστηκαν ζωντανοί περίπου δύο χιλιάδες (16.1-2). Και οι Μακεδόνες;

«Μακεδόνων δὲ τῶν μὲν ἑταίρων ἀμφὶ τοὺς εἴκοσι καὶ πέντε ἐν τῇ πρώτῃ προσβολῇ ἀπέθανον· καὶ τούτων χαλκαῖ εἰκόνες ἐν Δίῳ ἑστᾶσιν, Ἀλεξάνδρου κελεύσαντος Λύσιππον ποιῆσαι, ὅσπερ καὶ Ἀλέξανδρον μόνος προκριθεὶς ἐποίει· τῶν δὲ ἄλλων ἱππέων ὑπὲρ τοὺς ἑξήκοντα, πεζοὶ δὲ ἐς τοὺς τριάκοντα.» (1.16.4)

«Από τους Μακεδόνες σκοτώθηκαν στην πρώτη επίθεση περίπου είκοσι πέντε από τους εταίρους. Χάλκινα αγάλματά τους στέκονται στο Δίον· ο Αλέξανδρος διέταξε να τα φτιάξει ο Λύσιππος, ο μόνος που είχε προτιμηθεί για να φτιάχνει και τα αγάλματα του ίδιου του Αλεξάνδρου. Από τους άλλους ιππείς σκοτώθηκαν πάνω από εξήντα, και πεζοί γύρω στους τριάντα.»

Πολλοί σύγχρονοι ιστορικοί θεωρούν τις μακεδονικές απώλειες του Αρριανού πολύ μικρές για τέτοια μάχη. Οι πηγές του, ο Πτολεμαίος και ο Αριστόβουλος, ήταν άνθρωποι του Αλεξάνδρου.

Ο Αλέξανδρος θάβει τους νεκρούς την επόμενη μέρα με τα όπλα τους, απαλλάσσει τους γονείς και τα παιδιά τους από φόρους, και επισκέπτεται τους τραυματίες:

«ἐπελθών τε αὐτὸς ἑκάστους καὶ τὰ τραύματα ἰδὼν καὶ ὅπως τις ἐτρώθη ἐρόμενος καὶ ὅ τι πράττων εἰπεῖν τε καὶ ἀλαζονεύσασθαί οἱ παρασχών.» (1.16.5)

«Επισκέφτηκε ο ίδιος τον καθένα, είδε τα τραύματα, ρώτησε πώς τραυματίστηκε ο καθένας, και τον άφησε να πει τι έκανε και να καυχηθεί.»

Θάβει και τους Πέρσες αρχηγούς και τους Έλληνες μισθοφόρους. Τους αιχμάλωτους μισθοφόρους όμως τους στέλνει δεμένους να δουλεύουν στη Μακεδονία, «ὅτι παρὰ τὰ κοινῇ δόξαντα τοῖς Ἕλλησιν Ἕλληνες ὄντες ἐναντία τῇ Ἑλλάδι ὑπὲρ τῶν βαρβάρων ἐμάχοντο» (16.6): γιατί, ενώ ήταν Έλληνες, πολέμησαν για τους βαρβάρους εναντίον της Ελλάδας, παραβαίνοντας ό,τι είχαν αποφασίσει από κοινού οι Έλληνες. Και τέλος:

«ἀποπέμπει δὲ καὶ εἰς Ἀθήνας τριακοσίας πανοπλίας Περσικὰς ἀνάθημα εἶναι τῇ Ἀθηνᾷ ἐν πόλει· καὶ ἐπίγραμμα ἐπιγραφῆναι ἐκέλευσε τόδε· Ἀλέξανδρος Φιλίππου καὶ οἱ Ἕλληνες πλὴν Λακεδαιμονίων ἀπὸ τῶν βαρβάρων τῶν τὴν Ἀσίαν κατοικούντων.» (1.16.7)

«Στέλνει επίσης στην Αθήνα τριακόσιες περσικές πανοπλίες, για να είναι αφιέρωμα στην Αθηνά στην Ακρόπολη· και διέταξε να χαραχτεί αυτό το επίγραμμα: "Ο Αλέξανδρος, ο γιος του Φιλίππου, και οι Έλληνες, εκτός από τους Λακεδαιμονίους, από τους βαρβάρους που κατοικούν την Ασία."»

Το επίγραμμα είναι πολιτικό μήνυμα. Ο Αλέξανδρος παρουσιάζει την εκστρατεία ως πόλεμο όλων των Ελλήνων κατά των Περσών, και τη στέλνει στην Αθήνα, την πόλη που είχε υποφέρει από τους Πέρσες το 480 π.Χ. Το «πλὴν Λακεδαιμονίων» είναι αιχμή: οι Σπαρτιάτες αρνήθηκαν να τον ακολουθήσουν (1.1.2), και ο Αλέξανδρος το θυμίζει σε όλους.

Η γλώσσα του Αρριανού

Ο Αρριανός έγραφε τον 2ο αιώνα μ.Χ., αλλά μιμείται τους κλασικούς της Αθήνας του 5ου και 4ου αιώνα π.Χ., ιδίως τον Ξενοφώντα, από του οποίου το έργο πήρε τον τίτλο Ἀνάβασις. Γι' αυτό βρίσκεις στο κείμενο τύπους παλιότερους από τη γλώσσα της εποχής του:

• ξύν, ξυν- αντί για σύν, συν-: ξυντρίβεται, ξὺν τῇ κοπίδι
• ἐς αντί για εἰς: ἐς τάξιν, ἐς τὸ πρόσωπον
• σμικρός αντί για μικρός

Και η γραμματική της Γ΄ είναι παντού:

Τι είναι ο τύπος;

Όλοι οι τύποι είναι από τα χωρία του Γρανικού. Βάλε τον καθένα στην ομάδα του.

Τι τύπος είναι;

ἔσχε (15.8)

Β΄ αόριστοςΠαθητικός αόριστοςΙστορικός ενεστώτας

0 / 11

Λυμένα παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση