Αρριανός: ο χαρακτήρας του Αλεξάνδρου

Ο επίλογος ενός ιστορικού

Ο Αλέξανδρος πεθαίνει στη Βαβυλώνα, τον Ιούνιο του 323 π.Χ., μετά από λίγες μέρες πυρετού. Ο Αρριανός περιγράφει τις τελευταίες του μέρες στα κεφάλαια 24-27 του έβδομου, και τελευταίου, βιβλίου. Μετά σταματά την αφήγηση και κάνει κάτι που δεν έχει κάνει ως εκεί: κρίνει τον άνθρωπο ολόκληρο. Τα τρία κεφάλαια αυτά (Ζ 28-30) είναι ο επίλογος του έργου.

Ο Αρριανός έγραφε στον 2ο αιώνα μ.Χ., σχεδόν πέντε αιώνες μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου. Είχε μπροστά του δεκάδες βιβλία για τον βασιλιά, που ήδη από τα χρόνια του διαφωνούσαν μεταξύ τους. Κάποια τον υμνούσαν σαν θεό, κάποια τον έδειχναν σαν τύραννο. Ο επίλογος είναι η δική του απάντηση.

Τι ήταν (Ζ 28)

«ἐτελεύτα μὲν δὴ Ἀλέξανδρος τῇ τετάρτῃ καὶ δεκάτῃ καὶ ἑκατοστῇ Ὀλυμπιάδι ἐπὶ Ἡγησίου ἄρχοντος Ἀθήνησιν· ἐβίω δὲ δύο καὶ τριάκοντα ἔτη καὶ τοῦ τρίτου μῆνας ἐπέλαβεν ὀκτώ, ὡς λέγει Ἀριστόβουλος· ἐβασίλευσε δὲ δώδεκα ἔτη καὶ τοὺς ὀκτὼ τούτους μῆνας, τό τε σῶμα κάλλιστος καὶ φιλοπονώτατος καὶ ὀξύτατος γενόμενος καὶ τὴν γνώμην ἀνδρειότατος καὶ φιλοτιμότατος καὶ φιλοκινδυνότατος καὶ τοῦ θείου ἐπιμελέστατος.» (7.28.1)

«Ο Αλέξανδρος πέθανε στην εκατοστή δέκατη τέταρτη Ολυμπιάδα, όταν άρχοντας στην Αθήνα ήταν ο Ηγησίας. Έζησε τριάντα δύο χρόνια και πρόλαβε από το τριακοστό τρίτο οκτώ μήνες, όπως λέει ο Αριστόβουλος. Βασίλευσε δώδεκα χρόνια και τους ίδιους οκτώ μήνες. Στο σώμα ήταν πανέμορφος, ακούραστος και πολύ γρήγορος· στο πνεύμα πολύ γενναίος, πολύ φιλόδοξος, έτοιμος για κάθε κίνδυνο, και πολύ ευσεβής.»

Πρόσεξε πώς ο Αρριανός χρονολογεί: με την Ολυμπιάδα και με τον επώνυμο άρχοντα της Αθήνας, όπως οι παλιοί Έλληνες ιστορικοί. Και πώς επαινεί: με μια σειρά από υπερθετικούς σε -τατος και -ιστος, που συνεχίζεται σε όλο το κεφάλαιο.

«ἡδονῶν δὲ τῶν μὲν τοῦ σώματος ἐγκρατέστατος, τῶν δὲ τῆς γνώμης ἐπαίνου μόνου ἀπληστότατος.» (7.28.2)

«Από τις ηδονές, σε εκείνες του σώματος ήταν πολύ συγκρατημένος· από εκείνες του πνεύματος, μόνο τον έπαινο δεν χόρταινε ποτέ.»

Στη συνέχεια (28.2-3) ο Αρριανός επαινεί τον στρατηγό: ήταν «δεινότατος» να δει τι πρέπει να γίνει ενώ ήταν ακόμα αθέατο, «δαημονέστατος» να παρατάξει και να οπλίσει στρατό, «γενναιότατος» να εμψυχώνει τους στρατιώτες και να διώχνει τον φόβο τους με τη δική του αφοβία. Και τον άνθρωπο: «βεβαιότατος» να κρατά τις συμφωνίες, «φειδωλότατος» για τις δικές του απολαύσεις και «ἀφθονώτατος» για να ευεργετεί τους άλλους.

Σώμα, χαρακτήρας ή στρατηγός;

Όλοι οι υπερθετικοί είναι από το Ζ 28. Σε ποια από τις τρεις πλευρές του Αλεξάνδρου αναφέρεται ο καθένας;

Ποια πλευρά του;

ἐγκρατέστατος (πολύ συγκρατημένος)

Το σώμαΟ χαρακτήραςΟ στρατηγός

0 / 10

Τι δικαιολογείται (Ζ 29)

Ο Αρριανός δεν κρύβει ότι ο Αλέξανδρος έκανε λάθη. Τα κατονομάζει, και τα εξηγεί:

«εἰ δέ τι ἐπλημμελήθη Ἀλεξάνδρῳ διʼ ὀξύτητα ἢ ὑπʼ ὀργῆς, ἢ εἴ τι ἐς τὸ ὑπερογκότερον προήχθη βαρβαρίσαι, οὐ μεγάλα τίθεμαι ἔγωγε, εἰ τὴν νεότητά τέ τις τὴν Ἀλεξάνδρου μὴ ἀνεπιεικῶς ἐνθυμηθείη καὶ τὸ διηνεκὲς τῆς εὐτυχίας καὶ τοὺς πρὸς ἡδονήν, οὐκ ἐπὶ τῷ βελτίστῳ, τοῖς βασιλεῦσι ξυνόντας ... ἀλλὰ μεταγνῶναί γε ἐφʼ οἷς ἐπλημμέλησε μόνῳ οἶδα τῶν πάλαι βασιλέων Ἀλεξάνδρῳ ὑπάρξαι ὑπὸ γενναιότητος.» (7.29.1)

«Αν ο Αλέξανδρος έκανε κάποιο σφάλμα από βιασύνη ή από θυμό, ή αν παρασύρθηκε να υιοθετήσει υπερβολικά τους τρόπους των βαρβάρων, εγώ τουλάχιστον δεν το θεωρώ σοβαρό, αν σκεφτεί κανείς με επιείκεια τη νεότητα του Αλεξάνδρου, την αδιάκοπη επιτυχία του, και εκείνους που συναναστρέφονται τους βασιλιάδες για να τους ευχαριστούν και όχι για το καλό τους. ... Ξέρω όμως ότι, από τους παλιούς βασιλιάδες, μόνο ο Αλέξανδρος είχε τη γενναιότητα να μετανιώνει για τα σφάλματά του.»

Η μετάνοια είναι για τον Αρριανό το πιο σημαντικό: «μόνη γὰρ ἔμοιγε δοκεῖ ἴασις ἁμαρτίας ὁμολογεῖν τε ἁμαρτόντα» (29.2), «γιατί εγώ πιστεύω ότι η μόνη θεραπεία ενός σφάλματος είναι να το ομολογεί αυτός που το έκανε». Στο τέταρτο βιβλίο ο Αρριανός έχει επαινέσει τον Αλέξανδρο ακριβώς γι' αυτό: όταν σκότωσε τον Κλείτο, τον άνθρωπο που τον είχε σώσει στον Γρανικό, κατάλαβε αμέσως τι είχε κάνει (4.9.2).

Στη συνέχεια εξηγεί άλλες τρεις κατηγορίες (29.3-4): ότι ο Αλέξανδρος έλεγε πως κατάγεται από θεό, ότι φόρεσε περσική ενδυμασία, και ότι τα συμπόσιά του κρατούσαν ως αργά. Για κάθε μία έχει μια απάντηση.

Η κατηγορία και η υπεράσπιση

Διάλεξε μια κατηγορία εναντίον του Αλεξάνδρου και μετά την απάντηση που δίνει ο Αρριανός στο Ζ 29.

Διάλεξε κατηγορία

Έκανε σφάλματα από βιασύνη και θυμόΈλεγε ότι κατάγεται από θεόΦόρεσε περσική στολήΤα συμπόσιά του κρατούσαν ως αργάΌπως κάθε άνθρωπος, έκανε σφάλματα

Τι απαντά ο Αρριανός;

Ήταν νέος, πολύ τυχερός, και τον κολάκευανΉταν «σόφισμα» για τους υπηκόους τουΉθελε να μην είναι ξένος για τους ΠέρσεςΤο έκανε από φιλία προς τους εταίρουςΜόνος από τους βασιλιάδες μετάνιωνε

Τι απαντά ο Αρριανός;

Πώς πρέπει να τον κρίνει κανείς (Ζ 30)

Στο τελευταίο κεφάλαιο ο Αρριανός γυρίζει προς τους επικριτές του Αλεξάνδρου:

«ὅστις δὲ κακίζει Ἀλέξανδρον, μὴ μόνον ὅσα ἄξια κακίζεσθαί ἐστι προφερόμενος κακιζέτω, ἀλλὰ ξύμπαντα τὰ Ἀλεξάνδρου εἰς ἓν χωρίον ξυναγαγὼν οὕτω δὴ ἐκλογιζέσθω ... σμικρότερός τε ὢν αὐτὸς καὶ ἐπὶ σμικροῖς πονούμενος.» (7.30.1)

«Όποιος κατηγορεί τον Αλέξανδρο, ας μην τον κατηγορεί προβάλλοντας μόνο όσα αξίζουν κατηγορία· ας μαζέψει όλα όσα έκανε ο Αλέξανδρος σε ένα σημείο, κι έτσι ας λογαριάσει ... ενώ ο ίδιος είναι μικρότερος και κοπιάζει για μικρά πράγματα.»

Στη μέση της περιόδου (που κόψαμε) ο Αρριανός θυμίζει ότι ο Αλέξανδρος έγινε «βασιλέα τε ἀμφοῖν τοῖν ἠπείροιν»: βασιλιάς και των δύο ηπείρων, Ευρώπης και Ασίας. Το ἀμφοῖν τοῖν ἠπείροιν είναι δυϊκός αριθμός, ένας τρίτος αριθμός της αρχαίας για τα ζευγάρια, που στην εποχή του Αρριανού είχε σχεδόν χαθεί. Ο Αρριανός τον χρησιμοποιεί σαν παλιός Αθηναίος.

Και κλείνει με μια προσωπική ομολογία:

«ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ἐμεμψάμην ἔστιν ἃ ἐν τῇ ξυγγραφῇ τῶν Ἀλεξάνδρου ἔργων, ἀλλὰ αὐτόν γε Ἀλέξανδρον οὐκ αἰσχύνομαι θαυμάζων· τὰ δὲ ἔργα ἐκεῖνα ἐκάκισα ἀληθείας τε ἕνεκα τῆς ἐμῆς καὶ ἅμα ὠφελείας τῆς ἐς ἀνθρώπους· ἐφʼ ὅτῳ ὡρμήθην οὐδὲ αὐτὸς ἄνευ θεοῦ ἐς τήνδε τὴν ξυγγραφήν.» (7.30.3)

«Γιατί κι εγώ ο ίδιος κατέκρινα κάποιες πράξεις μέσα στην ιστορία των έργων του Αλεξάνδρου· τον ίδιο όμως τον Αλέξανδρο δεν ντρέπομαι να τον θαυμάζω. Εκείνες τις πράξεις τις κατέκρινα για χάρη της δικής μου φιλαλήθειας και μαζί για την ωφέλεια των ανθρώπων. Γι' αυτόν τον σκοπό ξεκίνησα κι εγώ, όχι χωρίς τη βοήθεια θεού, αυτή τη συγγραφή.»

Ο Αρριανός ως ιστορικός

Τι είδους ιστορικός φαίνεται από τον επίλογο;

• Ελέγχει τις πηγές του. Ονομάζει τον Αριστόβουλο δύο φορές μέσα σε δύο κεφάλαια, για την ηλικία του Αλεξάνδρου και για τα συμπόσια. Στον πρόλογο του έργου εξηγεί ότι ακολουθεί τον Πτολεμαίο και τον Αριστόβουλο, και γιατί.
• Χωρίζει τον άνθρωπο από τις πράξεις. Στο τέταρτο βιβλίο λέει ότι δεν επαινεί την τιμωρία του Βήσσου, που τη λέει «βαρβαρική», ούτε τη μηδική στολή (4.7.4)· τον άνθρωπο όμως τον θαυμάζει συνολικά.
• Γίνεται και υπερασπιστής. Όπου δεν μπορεί να αρνηθεί μια κατηγορία, τη μικραίνει: «οὐ μεγάλα τίθεμαι». Η συνταγή του (κοίτα την ηλικία, την τύχη, τους κόλακες) είναι πάντα υπέρ του Αλεξάνδρου.
• Γράφει με σκοπό. Δηλώνει δύο: την αλήθεια και την ωφέλεια των ανθρώπων. Όπως ο Θουκυδίδης, πιστεύει ότι η ιστορία διδάσκει.

Οι σύγχρονοι ιστορικοί διαφωνούν για το πόσο αυστηρός ήταν. Άλλοι βλέπουν έναν προσεκτικό ερευνητή, τον πιο αξιόπιστο αρχαίο ιστορικό του Αλεξάνδρου· άλλοι έναν θαυμαστή που, όσο κι αν κρίνει, στο τέλος δικαιολογεί.

Λυμένα παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση