Το μόριο ἄν
Υποθετικό, αοριστολογικό, δυνητικό: μια συλλαβή, τρεις δουλειές.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις το υποθετικό, το αοριστολογικό και το δυνητικό ἄν από τη θέση του και από την έγκλιση του ρήματος.
- Να αναγνωρίζεις το ἄν μέσα σε συνθέσεις όπως ἐάν, ἤν, ὅταν, ἐπειδάν.
- Να ξεχωρίζεις τη δυνητική ευκτική από τη δυνητική οριστική και να τις αποδίδεις στα νέα ελληνικά.
- Να χαρακτηρίζεις το ἄν σε αυθεντικά χωρία του Πλάτωνα.
Το κείμενο: τρία ἄν σε δύο έργα του Πλάτωνα
Το 399 π.Χ. ο Σωκράτης δικάζεται στην Αθήνα. Στην Ἀπολογία ο Πλάτων τον βάζει να μιλάει στους δικαστές του· στον Κρίτωνα τον βρίσκουμε στη φυλακή, λίγο πριν από την εκτέλεση, να αρνείται να δραπετεύσει. Τρία μικρά χωρία, και στο καθένα ένα ἄν:
α. εὖ γὰρ ἴστε, ἐάν με ἀποκτείνητε τοιοῦτον ὄντα οἷον ἐγὼ λέγω, οὐκ ἐμὲ μείζω βλάψετε ἢ ὑμᾶς αὐτούς.
Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους 30c
Μετάφραση δική μας: Να το ξέρετε καλά: αν με σκοτώσετε, ενώ είμαι τέτοιος όπως σας λέω, δεν θα βλάψετε εμένα περισσότερο από τον εαυτό σας.
β. ἕωσπερ ἂν ἐμπνέω καὶ οἷός τε ὦ, οὐ μὴ παύσωμαι φιλοσοφῶν.
Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους 29d
Μετάφραση δική μας: Όσο ανασαίνω και μπορώ, δεν πρόκειται να σταματήσω να φιλοσοφώ.
γ. πολλὰ γὰρ ἄν τις ἔχοι, ἄλλως τε καὶ ῥήτωρ, εἰπεῖν ὑπὲρ τούτου τοῦ νόμου ἀπολλυμένου.
Πλάτων, Κρίτων 50b
Μετάφραση δική μας: Γιατί πολλά θα μπορούσε να πει κανείς, και μάλιστα ένας ρήτορας, υπέρ αυτού του νόμου που καταλύεται.
Η ίδια συλλαβή, τρεις διαφορετικές δουλειές. Στο α κάνει το «αν» μιας υπόθεσης. Στο β κάνει το «όσο» αόριστο: όσο καιρό κι αν είναι αυτό. Στο γ κάνει το ρήμα «θα μπορούσε». Τα ονόματά τους: υποθετικό, αοριστολογικό, δυνητικό.
Το υποθετικό ἄν
- Είναι το ἄν ενωμένο με το εἰ (εἰ + ἄν): ἐάν, και συντομότερα ἤν ή ἄν.
- Στέκεται στην αρχή της δευτερεύουσας υποθετικής πρότασης.
- Το ρήμα του είναι σε υποτακτική: ἐάν με ἀποκτείνητε.
- Άρνηση μή.
- Στα νέα ελληνικά: αν.
Το αοριστολογικό ἄν
- Μπαίνει δεύτερο, ακριβώς μετά από αναφορική αντωνυμία ή επίρρημα (ὅς, ὅστις, ὅπου, ὅπως) ή χρονικό ή τελικό σύνδεσμο (ἕως, ὡς).
- Το ρήμα είναι σε υποτακτική: ἕωσπερ ἂν ἐμπνέω καὶ οἷός τε ὦ. Το ὦ είναι υποτακτική του εἰμί· το ἐμπνέω, στη μορφή, είναι ίδιο στην οριστική και στην υποτακτική, αλλά πάει μαζί με το ὦ.
- Άρνηση μή.
- Κάνει το νόημα αόριστο, γενικό: «όποιος», «όπου κι αν». Συχνά δεν μεταφράζεται· αλλιώς αποδίδεται με «-δήποτε», «τυχόν», «ίσως».
- Κάποτε κολλάει πάνω στον σύνδεσμο: ὅτε + ἄν → ὅταν, ἐπειδή + ἄν → ἐπειδάν, ὁπότε + ἄν → ὁπόταν.
Ένα ακόμα από τον Κρίτωνα (50b): οι νόμοι ρωτούν αν μπορεί να σταθεί μια πόλη «ἐν ᾗ ἂν αἱ γενόμεναι δίκαι μηδὲν ἰσχύωσιν», όπου οι αποφάσεις των δικαστηρίων δεν θα έχουν καμία ισχύ. Αναφορική αντωνυμία (ᾗ), ἄν δεύτερο, υποτακτική (ἰσχύωσιν), άρνηση μηδέν, από το μή: αοριστολογικό.
Το δυνητικό ἄν
- Πάει με ευκτική ή με οριστική ιστορικού χρόνου (παρατατικού, αορίστου, υπερσυντελίκου). Ποτέ με υποτακτική.
- Η θέση του είναι ελεύθερη: πριν ή μετά το ρήμα.
- Άρνηση οὐ.
| Με τι | Τι λέει | Στα νέα ελληνικά | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| ευκτική | κάτι δυνατό στο παρόν ή στο μέλλον | θα + παρατατικός, θα μπορούσε | πολλὰ ἄν τις ἔχοι εἰπεῖν |
| οριστική ιστορικού χρόνου | κάτι δυνατό στο παρελθόν, ή κάτι που δεν έγινε | θα + παρατατικός ή υπερσυντέλικος | ἐκεῖνος ἂν ἐνίκησεν (θα είχε νικήσει, αλλά δεν νίκησε) |
Το δυνητικό ἄν το συνάντησες ήδη στην ευκτική: «γένοι’ ἂν οὐ κακός». Θα το βρεις και με απαρέμφατο ή μετοχή, όταν κάποιος μεταφέρει πλάγια μια δυνητική φράση· εκεί αρκεί να το αναγνωρίζεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Χαρακτήρισε το ἄν στη φράση του Κρίτωνα «πολλὰ γὰρ ἄν τις ἔχοι, ἄλλως τε καὶ ῥήτωρ, εἰπεῖν».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Τι αλλάζει; «ὃ λέγεις ποιῶ» — «ὃ ἂν λέγῃς ποιῶ» (δικά μας παραδείγματα).
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις το υποθετικό, το αοριστολογικό και το δυνητικό ἄν από τη θέση του και από την έγκλιση του ρήματος.
- Να αναγνωρίζεις το ἄν μέσα σε συνθέσεις όπως ἐάν, ἤν, ὅταν, ἐπειδάν.
- Να ξεχωρίζεις τη δυνητική ευκτική από τη δυνητική οριστική και να τις αποδίδεις στα νέα ελληνικά.
- Να χαρακτηρίζεις το ἄν σε αυθεντικά χωρία του Πλάτωνα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.