Μετάβαση στο περιεχόμενο

Συνηρημένα ρήματα

Ρήματα σε -άω, -έω, -όω: δύο φωνήεντα γίνονται ένα, και ο τόνος δείχνει πού.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τις τρεις τάξεις των συνηρημένων ρημάτων (-άω, -έω, -όω) από τον χαρακτήρα τους.
  2. Να σχηματίζεις τον συνηρημένο τύπο από τον ασυναίρετο με τους κανόνες της συναίρεσης κάθε τάξης.
  3. Να τονίζεις σωστά τη συλλαβή που βγαίνει από τη συναίρεση.
  4. Να κλίνεις τον ενεστώτα και τον παρατατικό ενεργητικής και μέσης φωνής των τιμῶ, ποιῶ, δηλῶ, και να αναγνωρίζεις τους τύπους τους σε αυθεντικό κείμενο.

Το κείμενο: ένας τύραννος που στενοχωριέται

Στον διάλογο Ἱέρων του Ξενοφώντα, ο τύραννος των Συρακουσών εξηγεί στον ποιητή Σιμωνίδη ότι ο πλούτος δεν τον κάνει πιο ευτυχισμένο από έναν απλό πολίτη:

ὥσπερ οἱ ἀθληταὶ οὐχ ὅταν ἰδιωτῶν γένωνται κρείττονες, τοῦτ’ αὐτοὺς εὐφραίνει, ἀλλ’ ὅταν τῶν ἀνταγωνιστῶν ἥττους, τοῦτ’ αὐτοὺς ἀνιᾷ, οὕτω καὶ ὁ τύραννος οὐχ ὅταν τῶν ἰδιωτῶν πλείω φαίνηται ἔχων, τότ’ εὐφραίνεται, ἀλλ’ ὅταν ἑτέρων τυράννων ἐλάττω ἔχῃ, τούτῳ λυπεῖται· τούτους γὰρ ἀνταγωνιστὰς ἡγεῖται αὑτῷ τοῦ πλούτου εἶναι.

Ξενοφῶν, Ἱέρων 4.6

Μετάφραση δική μας: Οι αθλητές δεν χαίρονται όταν γίνονται καλύτεροι από τους απλούς ανθρώπους· στενοχωριούνται όταν είναι κατώτεροι από τους αντιπάλους τους. Έτσι και ο τύραννος: δεν χαίρεται όταν φαίνεται να έχει περισσότερα από τους απλούς πολίτες, αλλά στενοχωριέται όταν έχει λιγότερα από άλλους τυράννους, γιατί αυτούς θεωρεί αντιπάλους του στον πλούτο.

Κοίτα τα τρία ρήματα με τα έντονα. Το λυπεῖται έχει την κατάληξη του λύεται, αλλά περισπωμένη, και ένα ει που το λύεται δεν έχει. Το ἀνιᾷ μοιάζει με το λύει, μόνο που στη θέση του -ει έχει ένα ᾳ. Είναι συνηρημένα ρήματα. Τα έχεις ξανασυναντήσει: στη Β΄, στις συμβουλές του Ισοκράτη, το «τοὺς μὲν θεοὺς φοβοῦ, τοὺς δὲ γονεῖς τίμα» είχε δύο, και τα αφήσαμε για φέτος.

Δύο φωνήεντα γίνονται ένα

Το θέμα αυτών των ρημάτων τελειώνει σε φωνήεν: α, ε ή ο. Αυτό το φωνήεν λέγεται χαρακτήρας. Όταν η κατάληξη αρχίζει κι αυτή από φωνήεν, τα δύο φωνήεντα συγχωνεύονται σε ένα φωνήεν ή μία δίφθογγο. Η συγχώνευση λέγεται συναίρεση:

  • τιμά-ω → τιμῶ (α΄ τάξη, χαρακτήρας α)
  • ποιέ-ω → ποιῶ (β΄ τάξη, χαρακτήρας ε)
  • δηλό-ω → δηλῶ (γ΄ τάξη, χαρακτήρας ο)

Λέγονται και περισπώμενα, γιατί το α΄ ενικό της οριστικής ενεστώτα παίρνει πάντα περισπωμένη. Η συναίρεση γίνεται μόνο στον ενεστώτα και στον παρατατικό, γιατί μόνο εκεί η κατάληξη ακουμπά απευθείας στον χαρακτήρα. Στους άλλους χρόνους μπαίνει ανάμεσα ένα σύμφωνο (τιμή-σω), και τα φωνήεντα δεν συναντιούνται.

Οι συναιρέσεις

Χαρακτήρας +α (τιμάω)ε (ποιέω)ο (δηλόω)
εα · τιμᾶτεει · ποιεῖτεου · δηλοῦτε
ειᾳ · τιμᾷςει · ποιεῖςοι · δηλοῖς
ηα · τιμᾶτε (υποτ.)η · ποιῆτεω · δηλῶτε
ῃᾳ · τιμᾷς (υποτ.)ῃ · ποιῇςοι · δηλοῖς (υποτ.)
οω · τιμῶμενου · ποιοῦμενου · δηλοῦμεν
ουω · τιμῶσιου · ποιοῦσιου · δηλοῦσι
ωω · τιμῶω · ποιῶω · δηλῶ
οιῳ · τιμῷμενοι · ποιοῖμενοι · δηλοῖμεν

Δεν χρειάζεται να μάθεις τον πίνακα σαν κατάλογο. Κάθε στήλη έχει τη λογική της:

  • α΄ τάξη: όπου υπάρχει ήχος ο (ο, ου, ω, οι), νικάει και βγαίνει ω. Αλλιώς βγαίνει α. Το ι δεν χάνεται ποτέ: γίνεται υπογεγραμμένη (ᾳ, ῳ).
  • β΄ τάξη: μόνο δύο συναιρέσεις αλλάζουν κάτι, ε + ε = ει και ε + ο = ου. Μπροστά σε μακρύ φωνήεν ή δίφθογγο το ε απλώς χάνεται: ποιέ-ω → ποιῶ, ποιέ-ῃς → ποιῇς.
  • γ΄ τάξη: βγαίνει παντού ήχος ο: ου από βραχύ (ε, ο) και από ου, ω από μακρύ (η, ω), οι όπου υπάρχει ι (ει, ῃ, οι).

Πού πάει ο τόνος

Πρώτα ρωτάς αν τονίζεται η συλλαβή της συναίρεσης, και μετά με τι τόνο.

Αν. Όταν στον ασυναίρετο τύπο ο τόνος είναι πάνω σε ένα από τα δύο φωνήεντα που συναιρούνται, τονίζεται η συλλαβή που βγήκε από τη συναίρεση: ποιέω → ποιῶ. Όταν είναι αλλού, μένει εκεί που ήταν, με τον ίδιο τόνο: ἐτίμαον → ἐτίμων, ποίεε → ποίει.

Με τι τόνο. Αυτό το κρίνει η θέση της συλλαβής:

Η συλλαβή της συναίρεσης είναιΤόνοςΠαράδειγμα
λήγουσαπερισπωμένηποιέω → ποιῶ
παραλήγουσα, με βραχεία λήγουσαπερισπωμένηποιέετε → ποιεῖτε
παραλήγουσα, με μακρά λήγουσαοξείαποιεέτω → ποιείτω
προπαραλήγουσαοξείαποιεόμεθα → ποιούμεθα

Είναι οι κανόνες που ξέρεις από την Α΄ για κάθε μακρόχρονη συλλαβή. Η συλλαβή της συναίρεσης είναι πάντα μακρόχρονη, γιατί από δύο φωνήεντα βγαίνει μακρό φωνήεν ή δίφθογγος.

Ο ενεστώτας της ενεργητικής

Κλίνε τα τιμῶ, ποιῶ, δηλῶ

Η οριστική του ενεστώτα. Πες από μέσα σου την κατάληξη, πρώτα ασυναίρετη (τιμά-εις) και μετά συνηρημένη, και πάτα το κουτάκι για να δεις αν τη βρήκες.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

τιμῶ (τιμάω)ποιῶ (ποιέω)δηλῶ (δηλόω)
α΄ ενικ.
β΄ ενικ.
γ΄ ενικ.
α΄ πληθ.
β΄ πληθ.
γ΄ πληθ.

0 / 18 καταλήξεις

Και ο παρατατικός. Η αύξηση μπαίνει όπως στο ἔλυον, και ο τόνος του ενικού και του γ΄ πληθυντικού μένει στο θέμα, γιατί δεν ήταν πάνω στα φωνήεντα της συναίρεσης:

τιμῶποιῶδηλῶ
α΄ εν.ἐτίμωνἐποίουνἐδήλουν
β΄ εν.ἐτίμαςἐποίειςἐδήλους
γ΄ εν.ἐτίμαἐποίειἐδήλου
α΄ πληθ.ἐτιμῶμενἐποιοῦμενἐδηλοῦμεν
β΄ πληθ.ἐτιμᾶτεἐποιεῖτεἐδηλοῦτε
γ΄ πληθ.ἐτίμωνἐποίουνἐδήλουν

Ο ενεστώτας και ο παρατατικός της μέσης

Οι ίδιες συναιρέσεις, πάνω στις καταλήξεις του λύομαι και του ἐλυόμην. Ο ενεστώτας:

τιμῶμαιποιοῦμαιδηλοῦμαι
α΄ εν.τιμῶμαιποιοῦμαιδηλοῦμαι
β΄ εν.τιμᾷποιῇ (ποιεῖ)δηλοῖ
γ΄ εν.τιμᾶταιποιεῖταιδηλοῦται
α΄ πληθ.τιμώμεθαποιούμεθαδηλούμεθα
β΄ πληθ.τιμᾶσθεποιεῖσθεδηλοῦσθε
γ΄ πληθ.τιμῶνταιποιοῦνταιδηλοῦνται

Ο παρατατικός:

τιμῶμαιποιοῦμαιδηλοῦμαι
α΄ εν.ἐτιμώμηνἐποιούμηνἐδηλούμην
β΄ εν.ἐτιμῶἐποιοῦἐδηλοῦ
γ΄ εν.ἐτιμᾶτοἐποιεῖτοἐδηλοῦτο
α΄ πληθ.ἐτιμώμεθαἐποιούμεθαἐδηλούμεθα
β΄ πληθ.ἐτιμᾶσθεἐποιεῖσθεἐδηλοῦσθε
γ΄ πληθ.ἐτιμῶντοἐποιοῦντοἐδηλοῦντο

Πρόσεξε το α΄ πληθυντικό: τιμαόμεθα, με τόνο στο ό. Η συναίρεση βγαίνει στην προπαραλήγουσα, οπότε παίρνει οξεία: τιμώμεθα. Και το β΄ ενικό του παρατατικού: ἐτιμά-ου → ἐτιμῶ, ἐποιέ-ου → ἐποιοῦ. Οι ίδιοι τύποι δίνουν, όπως στο λύομαι, και παθητική σημασία: τιμῶμαι = τιμώ τον εαυτό μου, αλλά και τιμιέμαι.

Οι άλλες εγκλίσεις του ενεστώτα

Τις υποτακτικές, τις ευκτικές και τις προστακτικές τις ξέρεις από τη Β΄ στο λύω. Τις βγάζεις με τα ίδια τρία βήματα. Εδώ τα πρώτα πρόσωπα κάθε έγκλισης:

Ενεργητικήτιμῶποιῶδηλῶ
Υποτακτικήτιμῶ, τιμᾷς, τιμᾷποιῶ, ποιῇς, ποιῇδηλῶ, δηλοῖς, δηλοῖ
Ευκτικήτιμῷμι, τιμῷς, τιμῷποιοῖμι, ποιοῖς, ποιοῖδηλοῖμι, δηλοῖς, δηλοῖ
Προστακτικήτίμα, τιμάτωποίει, ποιείτωδήλου, δηλούτω
Απαρέμφατοτιμᾶνποιεῖνδηλοῦν
Μετοχήτιμῶν, τιμῶσα, τιμῶνποιῶν, ποιοῦσα, ποιοῦνδηλῶν, δηλοῦσα, δηλοῦν
Μέσητιμῶμαιποιοῦμαιδηλοῦμαι
Υποτακτικήτιμῶμαι, τιμᾷ, τιμᾶταιποιῶμαι, ποιῇ, ποιῆταιδηλῶμαι, δηλοῖ, δηλῶται
Ευκτικήτιμῴμην, τιμῷο, τιμῷτοποιοίμην, ποιοῖο, ποιοῖτοδηλοίμην, δηλοῖο, δηλοῖτο
Προστακτικήτιμῶ, τιμάσθωποιοῦ, ποιείσθωδηλοῦ, δηλούσθω
Απαρέμφατοτιμᾶσθαιποιεῖσθαιδηλοῦσθαι
Μετοχήτιμώμενοςποιούμενοςδηλούμενος

Στον ενικό της ευκτικής ενεργητικής θα βρεις στα κείμενα συχνότερα έναν δεύτερο τύπο, σε -ην: τιμῴην, τιμῴης, τιμῴη · ποιοίην · δηλοίην. Τώρα διαβάζεις και τα δύο του Ισοκράτη: τίμα = τίμα-ε, προστακτική του τιμῶ, και φοβοῦ = φοβέ-ου, προστακτική του φοβοῦμαι.

Ποια τάξη;

Βλέπεις έναν συνηρημένο τύπο. Σε ποια τάξη ανήκει το ρήμα; Ψάξε το φωνήεν που μόνο μία τάξη βγάζει: ᾳ και σκέτο α για την α΄, ει για τη β΄, οι ή ου εκεί που η β΄ θα είχε ει για τη γ΄.

Ποια τάξη;

ἡγεῖται

0 από 12

Συναίρεσε

Βλέπεις τον ασυναίρετο τύπο. Φτιάξε τον συνηρημένο: θέμα και μετά κατάληξη με τον σωστό τόνο. Κάποια κομμάτια περισσεύουν: είναι η συναίρεση άλλης τάξης.

τιμά-ετε

  

1 / 6

Έξω από τον ενεστώτα και τον παρατατικό

Στους άλλους χρόνους δεν υπάρχει συναίρεση. Ο χαρακτήρας όμως μακραίνει πριν από το σ ή το κ:

ΤάξηΟ χαρακτήρας γίνεταιΜέλλοντας · αόριστος · παρακείμενος
α΄α → ητιμή-σω · ἐτίμη-σα · τετίμη-κα
β΄ε → ηποιή-σω · ἐποίη-σα · πεποίη-κα
γ΄ο → ωδηλώ-σω · ἐδήλω-σα · δεδήλω-κα

Στην α΄ τάξη, όταν πριν από το α υπάρχει ε, ι ή ρ, το α μένει: ἐά-ω → ἐάσω, ἀνιά-ω → ἀνιάσω, δρά-ω → δράσω.

Και τρεις ιδιοτροπίες. Τα ζῶ, πεινῶ, διψῶ και χρῶμαι κλίνονται σαν το τιμῶ, αλλά με η όπου εκείνο έχει α: ζῇς, ζῇ, ζῆτε, ζῆν · χρῆται, χρῆσθαι. Τα ρήματα της β΄ τάξης με μονοσύλλαβο θέμα, όπως το πλέω, συναιρούν μόνο το ε + ε και ε + ει: πλεῖς, πλεῖ, πλεῖτε, αλλά πλέομεν, πλέουσι. Το δέω (δένω) συναιρεί κανονικά.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Αναγνώρισε τα ρήματα ἀνιᾷ, λυπεῖται και ἡγεῖται του Ξενοφώντα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Γράψε το β΄ πληθυντικό της οριστικής ενεστώτα και το απαρέμφατο ενεστώτα ενεργητικής των νικῶ, καλῶ, ἐλευθερῶ.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Βάλε στον παρατατικό, στο ίδιο πρόσωπο και την ίδια φωνή: ποιεῖ, δηλοῦμαι, τιμῶσι.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε ποια τάξη συνηρημένων ανήκει το ρήμα δηλῶ;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Γράψε τον ασυναίρετο τύπο: τιμῶμεν, ποιεῖτε, δηλοῦσι.

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τις τρεις τάξεις των συνηρημένων ρημάτων (-άω, -έω, -όω) από τον χαρακτήρα τους.
  • Να σχηματίζεις τον συνηρημένο τύπο από τον ασυναίρετο με τους κανόνες της συναίρεσης κάθε τάξης.
  • Να τονίζεις σωστά τη συλλαβή που βγαίνει από τη συναίρεση.
  • Να κλίνεις τον ενεστώτα και τον παρατατικό ενεργητικής και μέσης φωνής των τιμῶ, ποιῶ, δηλῶ, και να αναγνωρίζεις τους τύπους τους σε αυθεντικό κείμενο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;