Συνηρημένα ρήματα
Ρήματα σε -άω, -έω, -όω: δύο φωνήεντα γίνονται ένα, και ο τόνος δείχνει πού.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τις τρεις τάξεις των συνηρημένων ρημάτων (-άω, -έω, -όω) από τον χαρακτήρα τους.
- Να σχηματίζεις τον συνηρημένο τύπο από τον ασυναίρετο με τους κανόνες της συναίρεσης κάθε τάξης.
- Να τονίζεις σωστά τη συλλαβή που βγαίνει από τη συναίρεση.
- Να κλίνεις τον ενεστώτα και τον παρατατικό ενεργητικής και μέσης φωνής των τιμῶ, ποιῶ, δηλῶ, και να αναγνωρίζεις τους τύπους τους σε αυθεντικό κείμενο.
Το κείμενο: ένας τύραννος που στενοχωριέται
Στον διάλογο Ἱέρων του Ξενοφώντα, ο τύραννος των Συρακουσών εξηγεί στον ποιητή Σιμωνίδη ότι ο πλούτος δεν τον κάνει πιο ευτυχισμένο από έναν απλό πολίτη:
ὥσπερ οἱ ἀθληταὶ οὐχ ὅταν ἰδιωτῶν γένωνται κρείττονες, τοῦτ’ αὐτοὺς εὐφραίνει, ἀλλ’ ὅταν τῶν ἀνταγωνιστῶν ἥττους, τοῦτ’ αὐτοὺς ἀνιᾷ, οὕτω καὶ ὁ τύραννος οὐχ ὅταν τῶν ἰδιωτῶν πλείω φαίνηται ἔχων, τότ’ εὐφραίνεται, ἀλλ’ ὅταν ἑτέρων τυράννων ἐλάττω ἔχῃ, τούτῳ λυπεῖται· τούτους γὰρ ἀνταγωνιστὰς ἡγεῖται αὑτῷ τοῦ πλούτου εἶναι.
Ξενοφῶν, Ἱέρων 4.6
Μετάφραση δική μας: Οι αθλητές δεν χαίρονται όταν γίνονται καλύτεροι από τους απλούς ανθρώπους· στενοχωριούνται όταν είναι κατώτεροι από τους αντιπάλους τους. Έτσι και ο τύραννος: δεν χαίρεται όταν φαίνεται να έχει περισσότερα από τους απλούς πολίτες, αλλά στενοχωριέται όταν έχει λιγότερα από άλλους τυράννους, γιατί αυτούς θεωρεί αντιπάλους του στον πλούτο.
Κοίτα τα τρία ρήματα με τα έντονα. Το λυπεῖται έχει την κατάληξη του λύεται, αλλά περισπωμένη, και ένα ει που το λύεται δεν έχει. Το ἀνιᾷ μοιάζει με το λύει, μόνο που στη θέση του -ει έχει ένα ᾳ. Είναι συνηρημένα ρήματα. Τα έχεις ξανασυναντήσει: στη Β΄, στις συμβουλές του Ισοκράτη, το «τοὺς μὲν θεοὺς φοβοῦ, τοὺς δὲ γονεῖς τίμα» είχε δύο, και τα αφήσαμε για φέτος.
Δύο φωνήεντα γίνονται ένα
Το θέμα αυτών των ρημάτων τελειώνει σε φωνήεν: α, ε ή ο. Αυτό το φωνήεν λέγεται χαρακτήρας. Όταν η κατάληξη αρχίζει κι αυτή από φωνήεν, τα δύο φωνήεντα συγχωνεύονται σε ένα φωνήεν ή μία δίφθογγο. Η συγχώνευση λέγεται συναίρεση:
- τιμά-ω → τιμῶ (α΄ τάξη, χαρακτήρας α)
- ποιέ-ω → ποιῶ (β΄ τάξη, χαρακτήρας ε)
- δηλό-ω → δηλῶ (γ΄ τάξη, χαρακτήρας ο)
Λέγονται και περισπώμενα, γιατί το α΄ ενικό της οριστικής ενεστώτα παίρνει πάντα περισπωμένη. Η συναίρεση γίνεται μόνο στον ενεστώτα και στον παρατατικό, γιατί μόνο εκεί η κατάληξη ακουμπά απευθείας στον χαρακτήρα. Στους άλλους χρόνους μπαίνει ανάμεσα ένα σύμφωνο (τιμή-σω), και τα φωνήεντα δεν συναντιούνται.
Οι συναιρέσεις
| Χαρακτήρας + | α (τιμάω) | ε (ποιέω) | ο (δηλόω) |
|---|---|---|---|
| ε | α · τιμᾶτε | ει · ποιεῖτε | ου · δηλοῦτε |
| ει | ᾳ · τιμᾷς | ει · ποιεῖς | οι · δηλοῖς |
| η | α · τιμᾶτε (υποτ.) | η · ποιῆτε | ω · δηλῶτε |
| ῃ | ᾳ · τιμᾷς (υποτ.) | ῃ · ποιῇς | οι · δηλοῖς (υποτ.) |
| ο | ω · τιμῶμεν | ου · ποιοῦμεν | ου · δηλοῦμεν |
| ου | ω · τιμῶσι | ου · ποιοῦσι | ου · δηλοῦσι |
| ω | ω · τιμῶ | ω · ποιῶ | ω · δηλῶ |
| οι | ῳ · τιμῷμεν | οι · ποιοῖμεν | οι · δηλοῖμεν |
Δεν χρειάζεται να μάθεις τον πίνακα σαν κατάλογο. Κάθε στήλη έχει τη λογική της:
- α΄ τάξη: όπου υπάρχει ήχος ο (ο, ου, ω, οι), νικάει και βγαίνει ω. Αλλιώς βγαίνει α. Το ι δεν χάνεται ποτέ: γίνεται υπογεγραμμένη (ᾳ, ῳ).
- β΄ τάξη: μόνο δύο συναιρέσεις αλλάζουν κάτι, ε + ε = ει και ε + ο = ου. Μπροστά σε μακρύ φωνήεν ή δίφθογγο το ε απλώς χάνεται: ποιέ-ω → ποιῶ, ποιέ-ῃς → ποιῇς.
- γ΄ τάξη: βγαίνει παντού ήχος ο: ου από βραχύ (ε, ο) και από ου, ω από μακρύ (η, ω), οι όπου υπάρχει ι (ει, ῃ, οι).
Πού πάει ο τόνος
Πρώτα ρωτάς αν τονίζεται η συλλαβή της συναίρεσης, και μετά με τι τόνο.
Αν. Όταν στον ασυναίρετο τύπο ο τόνος είναι πάνω σε ένα από τα δύο φωνήεντα που συναιρούνται, τονίζεται η συλλαβή που βγήκε από τη συναίρεση: ποιέω → ποιῶ. Όταν είναι αλλού, μένει εκεί που ήταν, με τον ίδιο τόνο: ἐτίμαον → ἐτίμων, ποίεε → ποίει.
Με τι τόνο. Αυτό το κρίνει η θέση της συλλαβής:
| Η συλλαβή της συναίρεσης είναι | Τόνος | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| λήγουσα | περισπωμένη | ποιέω → ποιῶ |
| παραλήγουσα, με βραχεία λήγουσα | περισπωμένη | ποιέετε → ποιεῖτε |
| παραλήγουσα, με μακρά λήγουσα | οξεία | ποιεέτω → ποιείτω |
| προπαραλήγουσα | οξεία | ποιεόμεθα → ποιούμεθα |
Είναι οι κανόνες που ξέρεις από την Α΄ για κάθε μακρόχρονη συλλαβή. Η συλλαβή της συναίρεσης είναι πάντα μακρόχρονη, γιατί από δύο φωνήεντα βγαίνει μακρό φωνήεν ή δίφθογγος.
Ο ενεστώτας της ενεργητικής
Και ο παρατατικός. Η αύξηση μπαίνει όπως στο ἔλυον, και ο τόνος του ενικού και του γ΄ πληθυντικού μένει στο θέμα, γιατί δεν ήταν πάνω στα φωνήεντα της συναίρεσης:
| τιμῶ | ποιῶ | δηλῶ | |
|---|---|---|---|
| α΄ εν. | ἐτίμων | ἐποίουν | ἐδήλουν |
| β΄ εν. | ἐτίμας | ἐποίεις | ἐδήλους |
| γ΄ εν. | ἐτίμα | ἐποίει | ἐδήλου |
| α΄ πληθ. | ἐτιμῶμεν | ἐποιοῦμεν | ἐδηλοῦμεν |
| β΄ πληθ. | ἐτιμᾶτε | ἐποιεῖτε | ἐδηλοῦτε |
| γ΄ πληθ. | ἐτίμων | ἐποίουν | ἐδήλουν |
Ο ενεστώτας και ο παρατατικός της μέσης
Οι ίδιες συναιρέσεις, πάνω στις καταλήξεις του λύομαι και του ἐλυόμην. Ο ενεστώτας:
| τιμῶμαι | ποιοῦμαι | δηλοῦμαι | |
|---|---|---|---|
| α΄ εν. | τιμῶμαι | ποιοῦμαι | δηλοῦμαι |
| β΄ εν. | τιμᾷ | ποιῇ (ποιεῖ) | δηλοῖ |
| γ΄ εν. | τιμᾶται | ποιεῖται | δηλοῦται |
| α΄ πληθ. | τιμώμεθα | ποιούμεθα | δηλούμεθα |
| β΄ πληθ. | τιμᾶσθε | ποιεῖσθε | δηλοῦσθε |
| γ΄ πληθ. | τιμῶνται | ποιοῦνται | δηλοῦνται |
Ο παρατατικός:
| τιμῶμαι | ποιοῦμαι | δηλοῦμαι | |
|---|---|---|---|
| α΄ εν. | ἐτιμώμην | ἐποιούμην | ἐδηλούμην |
| β΄ εν. | ἐτιμῶ | ἐποιοῦ | ἐδηλοῦ |
| γ΄ εν. | ἐτιμᾶτο | ἐποιεῖτο | ἐδηλοῦτο |
| α΄ πληθ. | ἐτιμώμεθα | ἐποιούμεθα | ἐδηλούμεθα |
| β΄ πληθ. | ἐτιμᾶσθε | ἐποιεῖσθε | ἐδηλοῦσθε |
| γ΄ πληθ. | ἐτιμῶντο | ἐποιοῦντο | ἐδηλοῦντο |
Πρόσεξε το α΄ πληθυντικό: τιμαόμεθα, με τόνο στο ό. Η συναίρεση βγαίνει στην προπαραλήγουσα, οπότε παίρνει οξεία: τιμώμεθα. Και το β΄ ενικό του παρατατικού: ἐτιμά-ου → ἐτιμῶ, ἐποιέ-ου → ἐποιοῦ. Οι ίδιοι τύποι δίνουν, όπως στο λύομαι, και παθητική σημασία: τιμῶμαι = τιμώ τον εαυτό μου, αλλά και τιμιέμαι.
Οι άλλες εγκλίσεις του ενεστώτα
Τις υποτακτικές, τις ευκτικές και τις προστακτικές τις ξέρεις από τη Β΄ στο λύω. Τις βγάζεις με τα ίδια τρία βήματα. Εδώ τα πρώτα πρόσωπα κάθε έγκλισης:
| Ενεργητική | τιμῶ | ποιῶ | δηλῶ |
|---|---|---|---|
| Υποτακτική | τιμῶ, τιμᾷς, τιμᾷ | ποιῶ, ποιῇς, ποιῇ | δηλῶ, δηλοῖς, δηλοῖ |
| Ευκτική | τιμῷμι, τιμῷς, τιμῷ | ποιοῖμι, ποιοῖς, ποιοῖ | δηλοῖμι, δηλοῖς, δηλοῖ |
| Προστακτική | τίμα, τιμάτω | ποίει, ποιείτω | δήλου, δηλούτω |
| Απαρέμφατο | τιμᾶν | ποιεῖν | δηλοῦν |
| Μετοχή | τιμῶν, τιμῶσα, τιμῶν | ποιῶν, ποιοῦσα, ποιοῦν | δηλῶν, δηλοῦσα, δηλοῦν |
| Μέση | τιμῶμαι | ποιοῦμαι | δηλοῦμαι |
|---|---|---|---|
| Υποτακτική | τιμῶμαι, τιμᾷ, τιμᾶται | ποιῶμαι, ποιῇ, ποιῆται | δηλῶμαι, δηλοῖ, δηλῶται |
| Ευκτική | τιμῴμην, τιμῷο, τιμῷτο | ποιοίμην, ποιοῖο, ποιοῖτο | δηλοίμην, δηλοῖο, δηλοῖτο |
| Προστακτική | τιμῶ, τιμάσθω | ποιοῦ, ποιείσθω | δηλοῦ, δηλούσθω |
| Απαρέμφατο | τιμᾶσθαι | ποιεῖσθαι | δηλοῦσθαι |
| Μετοχή | τιμώμενος | ποιούμενος | δηλούμενος |
Στον ενικό της ευκτικής ενεργητικής θα βρεις στα κείμενα συχνότερα έναν δεύτερο τύπο, σε -ην: τιμῴην, τιμῴης, τιμῴη · ποιοίην · δηλοίην. Τώρα διαβάζεις και τα δύο του Ισοκράτη: τίμα = τίμα-ε, προστακτική του τιμῶ, και φοβοῦ = φοβέ-ου, προστακτική του φοβοῦμαι.
Έξω από τον ενεστώτα και τον παρατατικό
Στους άλλους χρόνους δεν υπάρχει συναίρεση. Ο χαρακτήρας όμως μακραίνει πριν από το σ ή το κ:
| Τάξη | Ο χαρακτήρας γίνεται | Μέλλοντας · αόριστος · παρακείμενος |
|---|---|---|
| α΄ | α → η | τιμή-σω · ἐτίμη-σα · τετίμη-κα |
| β΄ | ε → η | ποιή-σω · ἐποίη-σα · πεποίη-κα |
| γ΄ | ο → ω | δηλώ-σω · ἐδήλω-σα · δεδήλω-κα |
Στην α΄ τάξη, όταν πριν από το α υπάρχει ε, ι ή ρ, το α μένει: ἐά-ω → ἐάσω, ἀνιά-ω → ἀνιάσω, δρά-ω → δράσω.
Και τρεις ιδιοτροπίες. Τα ζῶ, πεινῶ, διψῶ και χρῶμαι κλίνονται σαν το τιμῶ, αλλά με η όπου εκείνο έχει α: ζῇς, ζῇ, ζῆτε, ζῆν · χρῆται, χρῆσθαι. Τα ρήματα της β΄ τάξης με μονοσύλλαβο θέμα, όπως το πλέω, συναιρούν μόνο το ε + ε και ε + ει: πλεῖς, πλεῖ, πλεῖτε, αλλά πλέομεν, πλέουσι. Το δέω (δένω) συναιρεί κανονικά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Αναγνώρισε τα ρήματα ἀνιᾷ, λυπεῖται και ἡγεῖται του Ξενοφώντα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
ἀνιᾷ: έχει ᾳ, που βγαίνει μόνο στην α΄ τάξη. Ασυναίρετο: ἀνιά-ει. Γ΄ ενικό ενεστώτα ενεργητικής του ἀνιῶ (ἀνιάω). Θα μπορούσε να είναι και υποτακτική (ἀνιά-ῃ), αλλά η πρόταση «τοῦτ’ αὐτοὺς ἀνιᾷ» είναι κύρια: οριστική.
λυπεῖται: έχει ει από ε + ε. Ασυναίρετο: λυπέ-εται. Γ΄ ενικό οριστικής ενεστώτα μέσης του λυπῶ (λυπέω): λυπεῖται = στενοχωριέται. Η υποτακτική θα ήταν λυπῆται, με η.
ἡγεῖται: ίδιο σχήμα, ἡγέ-εται. Γ΄ ενικό οριστικής ενεστώτα του ἡγοῦμαι (ἡγέομαι), αποθετικού: δεν έχει ενεργητική φωνή.
Παράδειγμα 2
Γράψε το β΄ πληθυντικό της οριστικής ενεστώτα και το απαρέμφατο ενεστώτα ενεργητικής των νικῶ, καλῶ, ἐλευθερῶ.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
νικῶ = νικά-ω, α΄ τάξη. νικά-ετε: α + ε = α, ο τόνος ήταν στο ά, η συλλαβή είναι παραλήγουσα με βραχεία λήγουσα: νικᾶτε. νικά-εν → νικᾶν.
καλῶ = καλέ-ω, β΄ τάξη. καλέ-ετε: ε + ε = ει → καλεῖτε. καλέ-εν → καλεῖν.
ἐλευθερῶ = ἐλευθερό-ω, γ΄ τάξη. ἐλευθερό-ετε: ο + ε = ου → ἐλευθεροῦτε. ἐλευθερό-εν → ἐλευθεροῦν.
Παράδειγμα 3
Βάλε στον παρατατικό, στο ίδιο πρόσωπο και την ίδια φωνή: ποιεῖ, δηλοῦμαι, τιμῶσι.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
ποιεῖ = ποιέ-ει. Παρατατικός: ἐποίε-ε, με τόνο στο θέμα, που μένει εκεί: ἐποίει.
δηλοῦμαι = δηλό-ομαι. Παρατατικός: ἐδηλο-όμην, ο + ο = ου, παραλήγουσα με μακρά λήγουσα: ἐδηλούμην.
τιμῶσι = τιμά-ουσι. Παρατατικός: ἐτίμα-ον, ο τόνος στο θέμα, α + ο = ω: ἐτίμων.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τον ασυναίρετο τύπο: τιμῶμεν, ποιεῖτε, δηλοῦσι.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τις τρεις τάξεις των συνηρημένων ρημάτων (-άω, -έω, -όω) από τον χαρακτήρα τους.
- Να σχηματίζεις τον συνηρημένο τύπο από τον ασυναίρετο με τους κανόνες της συναίρεσης κάθε τάξης.
- Να τονίζεις σωστά τη συλλαβή που βγαίνει από τη συναίρεση.
- Να κλίνεις τον ενεστώτα και τον παρατατικό ενεργητικής και μέσης φωνής των τιμῶ, ποιῶ, δηλῶ, και να αναγνωρίζεις τους τύπους τους σε αυθεντικό κείμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.