Επιρρηματικοί και εμπρόθετοι προσδιορισμοί
Οι πλάγιες πτώσεις και οι προθέσεις που λένε πού, πότε, πώς, γιατί.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς μιας πρότασης και τον όρο που προσδιορίζουν.
- Να αναγνωρίζεις τις επιρρηματικές χρήσεις της γενικής, της δοτικής και της αιτιατικής (τόπος, χρόνος, αιτία, τρόπος, μέσο, ποσό, αναφορά).
- Να ξεχωρίζεις τη διάρκεια (αιτιατική), το χρονικό σημείο (δοτική) και το «μέσα σε» (γενική).
- Να αναγνωρίζεις τους εμπρόθετους προσδιορισμούς και να εξηγείς πώς η ίδια πρόθεση αλλάζει σημασία με άλλη πτώση.
Το κείμενο: ημερολόγιο πορείας
Το 401 π.Χ. ο Κύρος ο νεότερος ξεκίνησε από τις Σάρδεις με έναν στρατό που είχε μέσα και περισσότερους από δέκα χιλιάδες Έλληνες μισθοφόρους. Ένας από αυτούς, ο Αθηναίος Ξενοφών, έγραψε αργότερα την ιστορία της πορείας, και σε πολλά σημεία τη μετράει σαν ημερολόγιο: πόσο περπάτησαν, πού έφτασαν, πόσο έμειναν. Μόλις ο στρατός πέρασε τον ποταμό Μαίανδρο:
τοῦτον διαβὰς ἐξελαύνει διὰ Φρυγίας σταθμὸν ἕνα παρασάγγας ὀκτὼ εἰς Κολοσσάς, πόλιν οἰκουμένην καὶ εὐδαίμονα καὶ μεγάλην. ἐνταῦθα ἔμεινεν ἡμέρας ἑπτά.
Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.2.6
Μετάφραση δική μας: Αφού τον πέρασε, προχωρεί μέσα από τη Φρυγία έναν σταθμό, οκτώ παρασάγγες, ως τις Κολοσσές, πόλη κατοικημένη, ακμαία και μεγάλη. Εκεί έμεινε επτά μέρες.
Ο σταθμός είναι μια μέρα πορείας ως τον επόμενο τόπο ανάπαυσης. Ο παρασάγγης είναι περσική μονάδα μήκους· ο Ηρόδοτος (2.6) τη λογαριάζει τριάντα στάδια, δηλαδή γύρω στα 5,5 χιλιόμετρα. Οκτώ παρασάγγες κάνουν λοιπόν περίπου 45 χιλιόμετρα σε μία μέρα.
Σχεδόν όλα τα έντονα κομμάτια απαντούν σε ερωτήσεις για το ρήμα: από πού πέρασε (διὰ Φρυγίας), πόσο περπάτησε (σταθμὸν ἕνα, παρασάγγας ὀκτώ), πού πήγε (εἰς Κολοσσάς), πού έμεινε (ἐνταῦθα), πόσο καιρό (ἡμέρας ἑπτά). Αυτοί είναι οι επιρρηματικοί προσδιορισμοί. Και το πόλιν, που λέει τι ήταν οι Κολοσσές; Αυτό το ξέρεις από το προηγούμενο μάθημα: παράθεση.
Τι είναι επιρρηματικός προσδιορισμός
Είναι ό,τι προσδιορίζει ένα ρήμα (ή απαρέμφατο, ή μετοχή) σαν να ήταν επίρρημα: λέει πού, πότε, πώς, γιατί, με τι, πόσο. Μπορεί να είναι:
- επίρρημα: ἐνταῦθα, νῦν, ταχέως
- πλάγια πτώση χωρίς πρόθεση: ἡμέρας ἑπτά
- εμπρόθετος: εἰς Κολοσσάς
- (από τη Β΄ τάξη ξέρεις ότι το ίδιο κάνουν και η επιρρηματική μετοχή και η επιρρηματική πρόταση)
Οι πλάγιες πτώσεις χωρίς πρόθεση
Τα αρχαία λένε με μια σκέτη πτώση πολλά που τα νέα ελληνικά λένε με πρόθεση. Τα παραδείγματα, εκτός από όσα είναι του Ξενοφώντα, είναι δικά μας:
| Σχέση | Γενική | Δοτική | Αιτιατική |
|---|---|---|---|
| Τόπος | Μαραθῶνι ἐμαχέσαντο (στον Μαραθώνα) | παρασάγγας ὀκτώ (απόσταση, έκταση) | |
| Χρόνος | νυκτὸς ἀφίκοντο (μέσα στη νύχτα) | τῇ ὑστεραίᾳ ἀπῆλθον (την επομένη: σημείο) | ἡμέρας ἑπτά (διάρκεια) |
| Αιτία | θαυμάζω σε τῆς ἀνδρείας (για την ανδρεία σου) | φόβῳ ἔφυγον (από φόβο) | |
| Τρόπος | σιγῇ ἐπορεύοντο (σιωπηλά) | τοῦτον τὸν τρόπον (μ' αυτόν τον τρόπο) | |
| Μέσο, όργανο | λίθοις ἔβαλλον (με πέτρες) | ||
| Ποσό, μέτρο | δέκα δραχμῶν ἐπρίατο (τιμή) | πολλῷ κρείττων (κατά πολύ) | |
| Αναφορά | γνώμῃ διαφέρει (στην κρίση) | ἀλγεῖ τὴν κεφαλήν (στο κεφάλι) |
Η δοτική του μέτρου (πολλῷ) είναι παλιά σου γνώριμη από τα παραθετικά.
Οι εμπρόθετοι προσδιορισμοί
Πρόθεση και όνομα σε πλάγια πτώση. Η Β΄ σού τους σύστησε· εδώ τους βάζουμε σε τάξη. Οι πιο συχνές προθέσεις:
| Πρόθεση | Πτώση | Τι δηλώνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| ἐν | δοτική | στάση σε τόπο ή χρόνο | ἐν τῇ πόλει, ἐν τούτῳ τῷ χρόνῳ |
| εἰς | αιτιατική | κίνηση προς τόπο | εἰς Κολοσσάς |
| ἐκ, ἀπό | γενική | απομάκρυνση, προέλευση | ἀπὸ Σάρδεων |
| σύν | δοτική | συνοδεία | σὺν τοῖς φίλοις |
| πρό | γενική | τόπο ή χρόνο «πριν, μπροστά» | πρὸ τῆς μάχης |
| περί | γενική | αναφορά: «για» | περὶ τῆς εἰρήνης |
| ὑπέρ | γενική | υπεράσπιση: «για χάρη» | ὑπὲρ τῆς πατρίδος |
| διά | γενική | τόπο «μέσα από», μέσο | διὰ Φρυγίας |
| διά | αιτιατική | αιτία: «εξαιτίας» | διὰ τὸν φόβον |
| μετά | γενική | συνοδεία: «μαζί με» | μετὰ τῶν συμμάχων |
| μετά | αιτιατική | χρόνος: «ύστερα από» | μετὰ τὴν μάχην |
| πρός | αιτιατική | κατεύθυνση, σκοπός | πρὸς τὴν θάλατταν |
| ἐπί | αιτιατική | κατεύθυνση, συχνά εχθρική | ἐπὶ τοὺς πολεμίους |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς: «τοῦτον διαβὰς ἐξελαύνει διὰ Φρυγίας σταθμὸν ἕνα παρασάγγας ὀκτὼ εἰς Κολοσσάς».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Τι αλλάζει; «νυκτὸς ἀφίκοντο» — «τῇ νυκτὶ ἀφίκοντο» — «τὴν νύκτα ἐπορεύοντο» (δικά μας παραδείγματα).
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς μιας πρότασης και τον όρο που προσδιορίζουν.
- Να αναγνωρίζεις τις επιρρηματικές χρήσεις της γενικής, της δοτικής και της αιτιατικής (τόπος, χρόνος, αιτία, τρόπος, μέσο, ποσό, αναφορά).
- Να ξεχωρίζεις τη διάρκεια (αιτιατική), το χρονικό σημείο (δοτική) και το «μέσα σε» (γενική).
- Να αναγνωρίζεις τους εμπρόθετους προσδιορισμούς και να εξηγείς πώς η ίδια πρόθεση αλλάζει σημασία με άλλη πτώση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.