Ονοματικές δευτερεύουσες
Ειδικές, ενδοιαστικές, πλάγιες ερωτηματικές: πώς ξεκινούν και τι συντακτική θέση έχουν.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τις ειδικές, τις ενδοιαστικές και τις πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις από τη λέξη που τις εισάγει και από το ρήμα από το οποίο εξαρτώνται.
- Να διακρίνεις την πλάγια ερώτηση ολικής από την πλάγια ερώτηση μερικής άγνοιας.
- Να βρίσκεις τη συντακτική θέση μιας ονοματικής πρότασης: αντικείμενο, υποκείμενο ή επεξήγηση.
- Να χαρακτηρίζεις ονοματικές προτάσεις σε αυθεντικά χωρία του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα.
Το κείμενο: μια ερώτηση στους Δελφούς
Ο Σωκράτης εξηγεί στους δικαστές του από πού ξεκίνησαν όλα. Ο φίλος του ο Χαιρεφών πήγε κάποτε στο μαντείο των Δελφών:
καὶ δή ποτε καὶ εἰς Δελφοὺς ἐλθὼν ἐτόλμησε τοῦτο μαντεύσασθαι […] ἤρετο γὰρ δὴ εἴ τις ἐμοῦ εἴη σοφώτερος. ἀνεῖλεν οὖν ἡ Πυθία μηδένα σοφώτερον εἶναι.
Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους 21a
Μετάφραση δική μας: Και κάποτε πήγε στους Δελφούς και τόλμησε να ζητήσει χρησμό γι' αυτό […]: ρώτησε δηλαδή αν υπάρχει κάποιος σοφότερος από μένα. Και η Πυθία απάντησε ότι κανείς δεν είναι σοφότερος.
Λίγο πιο κάτω, ο Σωκράτης θυμάται πώς σκεφτόταν όταν έφυγε από τον πολιτικό που νόμιζε ότι ήξερε (το χωρίο το διάβασες στο μάθημα των παραθετικών):
ἐλογιζόμην ὅτι τούτου μὲν τοῦ ἀνθρώπου ἐγὼ σοφώτερός εἰμι.
Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους 21d
Και ένας άλλος Αθηναίος, ο Ξενοφών, στη μέση της Ασίας, σε μια συνέλευση του στρατού που έχει χάσει τους στρατηγούς του:
ἀλλὰ γὰρ δέδοικα μή, ἂν ἅπαξ μάθωμεν ἀργοὶ ζῆν καὶ ἐν ἀφθόνοις βιοτεύειν, […] μὴ ὥσπερ οἱ λωτοφάγοι ἐπιλαθώμεθα τῆς οἴκαδε ὁδοῦ.
Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 3.2.25
Μετάφραση δική μας: Φοβάμαι όμως μήπως, αν μάθουμε μια φορά να ζούμε χωρίς δουλειά και μέσα στην αφθονία, […] μήπως ξεχάσουμε, σαν τους Λωτοφάγους, τον δρόμο για το σπίτι.
Οι Λωτοφάγοι είναι ο λαός της Οδύσσειας που έτρωγε τον λωτό: όποιος τον δοκίμαζε ξεχνούσε την πατρίδα του.
Τρεις προτάσεις με έντονα γράμματα, τρεις διαφορετικές αρχές: εἰ, ὅτι, μή. Καμία δεν στέκεται μόνη της, και όλες κάνουν την ίδια δουλειά: είναι το αντικείμενο του ρήματος που τις έχει μπροστά. Τι ρώτησε; Αν υπάρχει σοφότερος. Τι σκεφτόταν; Ότι είναι σοφότερος. Τι φοβάται; Μήπως ξεχάσουν.
Γιατί λέγονται ονοματικές
Μια δευτερεύουσα πρόταση λέγεται ονοματική όταν πιάνει μια θέση που αλλιώς θα έπιανε ένα όνομα:
| Θέση | Με όνομα | Με πρόταση |
|---|---|---|
| Αντικείμενο | ἐλογιζόμην τοῦτο | ἐλογιζόμην ὅτι σοφώτερός εἰμι |
| Υποκείμενο (σε απρόσωπο ρήμα ή έκφραση) | δῆλόν ἐστι τοῦτο | δῆλόν ἐστιν ὅτι σοφώτερός εἰμι |
| Επεξήγηση (σε ουδέτερο δεικτικής αντωνυμίας) | τοῦτο λέγω, τὴν ἀλήθειαν | τοῦτο λέγω, ὅτι σοφώτερός εἰμι |
Για να χαρακτηρίσεις μια δευτερεύουσα πρόταση πλήρως, λες από πού εξαρτάται, πώς εισάγεται, σε ποια έγκλιση εκφέρεται και ποια είναι η συντακτική θέση της. Φέτος η εκφορά δεν είναι στην ύλη. Μένουν τα άλλα τρία, και σ' αυτά θα επιμείνουμε.
Τα τρία είδη
| Είδος | Εισάγεται με | Εξαρτάται από ρήματα που σημαίνουν | Στα νέα ελληνικά |
|---|---|---|---|
| Ειδική | ὅτι (πραγματικό), ὡς (υποκειμενικό ή ψεύτικο) | λέω, ξέρω, σκέφτομαι, αντιλαμβάνομαι, δείχνω | ότι, πως (τάχα) |
| Ενδοιαστική | μή (μήπως), μὴ οὐ (μήπως δεν) | φοβάμαι, διστάζω, ανησυχώ | μήπως, μη(ν) |
| Πλάγια ερωτηματική | εἰ (ολικής άγνοιας), ερωτηματικές και αναφορικές λέξεις: τίς, ὅστις, πῶς, ὅπως, ποῦ, ὅπου (μερικής άγνοιας) | ρωτάω, απορώ, εξετάζω, ξέρω, λέω | αν, ποιος, πώς, πού |
Ειδική. Μεταφέρει τι λέει ή τι ξέρει κάποιος. Το ὅτι το παρουσιάζει ως πραγματικό· το ὡς ως γνώμη κάποιου, συχνά με υποψία ότι δεν ισχύει: «λέγουσιν ὡς ἀδικῶ» = λένε πως (τάχα) αδικώ.
Ενδοιαστική. Λέει τι φοβάται κάποιος. Το μή εδώ δεν είναι άρνηση· είναι το «μήπως»: φοβάμαι μήπως γίνει κάτι κακό. Αν φοβάσαι μήπως δεν γίνει κάτι καλό, προσθέτεις οὐ: μὴ οὐ. Στον Ξενοφώντα το μή γράφεται δύο φορές, επειδή μπαίνει ανάμεσα μια μεγάλη υπόθεση· είναι η ίδια πρόταση.
Πλάγια ερωτηματική. Μια ερώτηση που δεν τίθεται κατευθείαν, αλλά μεταφέρεται. Σύγκρινε:
| Ευθεία ερώτηση | Πλάγια ερώτηση |
|---|---|
| Ἆρ’ ἔστι τις σοφώτερος Σωκράτους; | ἤρετο εἴ τις σοφώτερος εἴη |
| Τίς ἐστι σοφώτατος; | ἤρετο τίς (ή ὅστις) σοφώτατος εἴη |
Στην πρώτη η απάντηση είναι «ναι» ή «όχι»: πλάγια ερώτηση ολικής άγνοιας, με εἰ. Στη δεύτερη ζητείται ένα στοιχείο (ποιος;): μερικής άγνοιας, με ερωτηματική ή αναφορική λέξη.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Χαρακτήρισε τη δευτερεύουσα πρόταση στο «ἤρετο γὰρ δὴ εἴ τις ἐμοῦ εἴη σοφώτερος».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Χαρακτήρισε τη δευτερεύουσα πρόταση στο «δέδοικα μὴ […] ἐπιλαθώμεθα τῆς οἴκαδε ὁδοῦ» του Ξενοφώντα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τις ειδικές, τις ενδοιαστικές και τις πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις από τη λέξη που τις εισάγει και από το ρήμα από το οποίο εξαρτώνται.
- Να διακρίνεις την πλάγια ερώτηση ολικής από την πλάγια ερώτηση μερικής άγνοιας.
- Να βρίσκεις τη συντακτική θέση μιας ονοματικής πρότασης: αντικείμενο, υποκείμενο ή επεξήγηση.
- Να χαρακτηρίζεις ονοματικές προτάσεις σε αυθεντικά χωρία του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.