Αιτιολογικές, τελικές, συμπερασματικές, εναντιωματικές
Οι σύνδεσμοι που τις εισάγουν και τι προσδιορίζουν.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου), 5 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις αιτιολογικές, τελικές, συμπερασματικές και εναντιωματικές-παραχωρητικές προτάσεις από τον σύνδεσμο και το νόημά τους.
- Να βρίσκεις τη συντακτική τους θέση: επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας, του σκοπού, του αποτελέσματος ή της εναντίωσης.
- Να ξεχωρίζεις τους συνδέσμους με πολλές δουλειές (ὅτι, ὡς, ἐπειδή) δοκιμάζοντας το νόημα.
- Να χωρίζεις σε προτάσεις μια αυθεντική περίοδο του Αρριανού και να χαρακτηρίζεις τις δευτερεύουσες.
Από τις ονοματικές στις επιρρηματικές
Στις ονοματικές δευτερεύουσες (ειδικές, ενδοιαστικές, πλάγιες ερωτηματικές) η πρόταση έπιανε τη θέση ενός ονόματος: ήταν υποκείμενο ή αντικείμενο ενός ρήματος. Οι επιρρηματικές δευτερεύουσες κάνουν τη δουλειά ενός επιρρήματος. Δεν απαντούν στο «τι;» αλλά στο «γιατί;», «για ποιο σκοπό;», «με ποιο αποτέλεσμα;», «παρά τι;». Γι' αυτό η συντακτική τους θέση είναι πάντα επιρρηματικός προσδιορισμός στο ρήμα της πρότασης από την οποία εξαρτώνται.
Σε αυτή την ενότητα βλέπεις τα τέσσερα πρώτα είδη. Τα άλλα τρία (υποθετικές, χρονικές, αναφορικές) έρχονται στην επόμενη.
| Είδος | Απαντά στο | Σύνδεσμοι | Άρνηση | Συντακτική θέση |
|---|---|---|---|---|
| Αιτιολογική | γιατί; | ὅτι, διότι, ἐπεί, ἐπειδή, ὡς | οὐ | επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας |
| Τελική | για ποιο σκοπό; | ἵνα, ὅπως, ὡς | μή | επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού |
| Συμπερασματική | με ποιο αποτέλεσμα; | ὥστε, ὡς | οὐ (μή όταν ακολουθεί απαρέμφατο) | επιρρηματικός προσδιορισμός του αποτελέσματος |
| Εναντιωματική-παραχωρητική | παρά τι; | εἰ καί, ἐὰν καί, κἄν · καὶ εἰ, καὶ ἐάν, οὐδ' εἰ, μηδ' ἐάν | συνήθως μή | επιρρηματικός προσδιορισμός της εναντίωσης |
Τα αρχαία παραδείγματα που ακολουθούν είναι είτε από τον Αρριανό (τον ιστορικό του Αλεξάνδρου, που θα διαβάσεις την άνοιξη), είτε δικά μας απλά διδακτικά παραδείγματα, και το λέμε κάθε φορά. Οι μεταφράσεις είναι δικές μας.
Αιτιολογικές: γιατί;
Η αιτιολογική λέει την αιτία αυτού που λέει η πρόταση από την οποία εξαρτάται. Εισάγεται με ὅτι, διότι, ἐπεί, ἐπειδή, ὡς.
- Ο Παρμενίων προειδοποιεί τον Αλέξανδρο πριν από τη μάχη στον Γρανικό: «νῦν δὲ οὐκ ἀκινδύνως μοι δοκοῦμεν ἐπιχειρήσειν τῷ ἔργῳ, ὅτι οὐχ οἷόν τε ἐν μετώπῳ διὰ τοῦ ποταμοῦ ἄγειν τὸν στρατόν» (Αρριανός, Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις 1.13.4). «Τώρα όμως μου φαίνεται ότι θα επιχειρήσουμε το εγχείρημα με κίνδυνο, γιατί δεν γίνεται να περάσουμε τον στρατό από το ποτάμι με μέτωπο ανοιχτό.»
- Δικό μας παράδειγμα: «Οἱ πολῖται τὸν στρατηγὸν ἐτίμησαν, διότι τὴν πόλιν ἔσωσεν.» (Οι πολίτες τίμησαν τον στρατηγό, γιατί έσωσε την πόλη.)
Μια λεπτή διαφορά: το ὅτι δίνει την αιτία ως πραγματική, ενώ το ὡς τη δίνει ως γνώμη κάποιου: «επειδή, όπως νόμιζε/έλεγε». «Ἐμέμφοντο τὸν στρατηγόν, ὡς οὐκ ἐβοήθησε» (δικό μας): τον κατηγορούσαν επειδή, όπως έλεγαν, δεν βοήθησε. Αν πράγματι δεν βοήθησε, δεν το εγγυάται ο ομιλητής.
Τελικές: για ποιο σκοπό;
Η τελική λέει τον σκοπό: κάτι που επιδιώκεται, όχι κάτι που έγινε ήδη. Εισάγεται με ἵνα, ὅπως, ὡς και η άρνησή της είναι μή (ἵνα μή, ὅπως μή). Εξαρτάται συνήθως από ρήματα κίνησης ή σκόπιμης ενέργειας.
- Ο Αλέξανδρος μπαίνει στο ποτάμι πλάγια, με το ρεύμα, «ἵνα δὴ μὴ ἐκβαίνοντι αὐτῷ οἱ Πέρσαι κατὰ κέρας προσπίπτοιεν» (Αρριανός 1.14.7): «για να μην τον χτυπήσουν οι Πέρσες από το πλάι την ώρα που θα έβγαινε».
- Δικό μας παράδειγμα: «Οἱ ἱππεῖς σπεύδουσιν, ὅπως τὴν γέφυραν φθάσωσιν.» (Οι ιππείς βιάζονται, για να προλάβουν τη γέφυρα.)
Συμπερασματικές: με ποιο αποτέλεσμα;
Η συμπερασματική λέει το αποτέλεσμα αυτού που λέει η κύρια. Εισάγεται με ὥστε (σπανιότερα ὡς). Συχνά στην κύρια υπάρχει μια δεικτική λέξη που την προαναγγέλλει: οὕτω(ς) (τόσο), τοσοῦτος (τόσος), τοιοῦτος (τέτοιος).
- Μετά τη μάχη, ο Αλέξανδρος περικυκλώνει τους μισθοφόρους και τους κατακόπτει μέσα σε λίγη ώρα, «ὥστε διέφυγε μὲν οὐδείς» (Αρριανός 1.16.2): «ώστε δεν γλίτωσε κανείς».
- Δικό μας παράδειγμα: «Οὕτω βαθὺς ἦν ὁ ποταμός, ὥστε οἱ πεζοὶ οὐ διέβησαν.» (Τόσο βαθύ ήταν το ποτάμι, ώστε οι πεζοί δεν πέρασαν.)
Θα δεις στα κείμενα μετά το ὥστε και απαρέμφατο αντί για ρήμα σε έγκλιση. Πότε μπαίνει το ένα και πότε το άλλο είναι θέμα εκφοράς, που φέτος δεν διδάσκεται. Εσύ αρκεί να αναγνωρίζεις τον σύνδεσμο και το νόημα.
Εναντιωματικές-παραχωρητικές: παρά τι;
Αυτές λένε κάτι που θα περίμενες να εμποδίσει την κύρια, κι όμως δεν την εμποδίζει. Είναι δύο συγγενικά είδη:
- Εναντιωματικές: η αντίθεση είναι με κάτι πραγματικό, που ισχύει. Σύνδεσμοι εἰ καί, ἐὰν καί, κἄν («αν και»).
- Παραχωρητικές: η αντίθεση είναι με κάτι που δεχόμαστε για χάρη της κουβέντας, χωρίς να ισχύει απαραίτητα. Σύνδεσμοι καὶ εἰ, καὶ ἐάν, οὐδ' εἰ, μηδ' ἐάν («ακόμη κι αν»).
Πρόσεξε τη σειρά των λέξεων: εἰ καί = αν και, καὶ εἰ = ακόμη κι αν.
- Ο Αρριανός, όταν κρίνει τον Αλέξανδρο, λέει για τους περισσότερους ανθρώπους: «οἱ δὲ πολλοί, εἰ καί τι ἔγνωσαν πλημμελήσαντες, ... ἐπικρύψειν οἴονται τὴν ἁμαρτίαν» (7.29.2): «οι περισσότεροι, αν και κατάλαβαν ότι έκαναν κάποιο λάθος, νομίζουν ότι θα κρύψουν το σφάλμα τους».
- Δικό μας παράδειγμα: «Καὶ ἐὰν πάντες σιγῶσιν, ἐγὼ τὴν ἀλήθειαν ἐρῶ.» (Ακόμη κι αν σωπαίνουν όλοι, εγώ θα πω την αλήθεια.)
Η άρνησή τους είναι συνήθως μή, γιατί είναι χτισμένες πάνω στις υποθετικές (εἰ, ἐάν), που θα δεις στην επόμενη ενότητα.
Οι σύνδεσμοι με πολλές δουλειές
Το ὡς είναι ο πιο πολυάσχολος σύνδεσμος της αρχαίας. Μπορεί να είναι αιτιολογικός, τελικός, συμπερασματικός, χρονικός ή ειδικός. Ο σύνδεσμος μόνος του δεν σου λέει τίποτα. Σου λέει το νόημα: δοκίμασε στη θέση του «επειδή», «για να», «ώστε», «όταν», «ότι» και κράτα αυτό που στέκει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Χώρισε σε προτάσεις και χαρακτήρισε τη δευτερεύουσα: «νῦν δὲ οὐκ ἀκινδύνως μοι δοκοῦμεν ἐπιχειρήσειν τῷ ἔργῳ, ὅτι οὐχ οἷόν τε ἐν μετώπῳ διὰ τοῦ ποταμοῦ ἄγειν τὸν στρατόν» (Αρριανός 1.13.4).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βρίσκουμε τα ρήματα σε έγκλιση: δοκοῦμεν και, στη δεύτερη πρόταση, το εννοούμενο ἐστί του «οὐχ οἷόν τε (ἐστί)» = «δεν είναι δυνατόν». Τα ἐπιχειρήσειν και ἄγειν είναι απαρέμφατα και δεν μετράνε ως χωριστές προτάσεις. Άρα δύο προτάσεις.
Κύρια: «νῦν δὲ οὐκ ἀκινδύνως μοι δοκοῦμεν ἐπιχειρήσειν τῷ ἔργῳ». Δευτερεύουσα: «ὅτι οὐχ οἷόν τε ... τὸν στρατόν», που αρχίζει από τον σύνδεσμο.
Το ὅτι μπορεί να είναι ειδικό ή αιτιολογικό. Το δοκοῦμεν έχει ήδη το περιεχόμενό του (το απαρέμφατο ἐπιχειρήσειν), και στη θέση του ὅτι χωράει το «επειδή»: γιατί είναι επικίνδυνο; Επειδή δεν γίνεται να περάσει ο στρατός με ανοιχτό μέτωπο.
Είναι αιτιολογική πρόταση, επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στην κύρια. Η άρνηση οὐ (οὐχ) ταιριάζει: η αιτία δίνεται ως γεγονός.
Παράδειγμα 2
Τι αλλάζει στο νόημα ανάμεσα στο «Ὁ Παρμενίων οὐκ ἔπεισε τὸν βασιλέα, εἰ καὶ εὖ ἔλεγεν» και στο «Ὁ Παρμενίων οὐκ ἂν πείσειε τὸν βασιλέα, οὐδ' εἰ εὖ λέγοι»; (δικά μας παραδείγματα)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στην πρώτη περίοδο το εἰ καί σημαίνει «αν και». Ο ομιλητής δέχεται ότι ο Παρμενίων πράγματι μιλούσε σωστά, κι όμως δεν έπεισε. Είναι εναντιωματική.
Στη δεύτερη το οὐδ' εἰ σημαίνει «ούτε κι αν». Ο ομιλητής δεν λέει ότι μιλάει σωστά· το δέχεται μόνο ως ενδεχόμενο, για να πει ότι ακόμη και τότε δεν θα έπειθε. Είναι παραχωρητική.
Και οι δύο έχουν την ίδια συντακτική θέση: επιρρηματικός προσδιορισμός της εναντίωσης στο ρήμα της κύριας (ἔπεισε, πείσειε).
Παράδειγμα 3
Χώρισε σε προτάσεις και χαρακτήρισε τις δευτερεύουσες: «Ἐπειδὴ ὁ ποταμὸς βαθύς ἐστιν, οἱ ἱππεῖς μένουσιν, ἵνα οἱ πεζοὶ πρῶτοι διαβῶσιν.» (δικό μας)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τρία ρήματα σε έγκλιση: ἐστίν, μένουσιν, διαβῶσιν. Τρεις προτάσεις. Κύρια είναι αυτή που δεν έχει σύνδεσμο: «οἱ ἱππεῖς μένουσιν».
«Ἐπειδὴ ὁ ποταμὸς βαθύς ἐστιν»: το ἐπειδή μπορεί να σημαίνει «όταν» ή «επειδή». Το «όταν το ποτάμι είναι βαθύ» δεν ταιριάζει· το «επειδή» ναι. Αιτιολογική, επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο μένουσιν.
«ἵνα οἱ πεζοὶ πρῶτοι διαβῶσιν»: ἵνα = για να. Τελική, επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού στο μένουσιν. Οι ιππείς περιμένουν με σκοπό να περάσουν πρώτοι οι πεζοί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
«Ὁ δῆμος τὸν ῥήτορα ἐθαύμαζε, διότι καλῶς ἔλεγεν.» (δικό μας) Τι είδους είναι η δευτερεύουσα πρόταση;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις αιτιολογικές, τελικές, συμπερασματικές και εναντιωματικές-παραχωρητικές προτάσεις από τον σύνδεσμο και το νόημά τους.
- Να βρίσκεις τη συντακτική τους θέση: επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας, του σκοπού, του αποτελέσματος ή της εναντίωσης.
- Να ξεχωρίζεις τους συνδέσμους με πολλές δουλειές (ὅτι, ὡς, ἐπειδή) δοκιμάζοντας το νόημα.
- Να χωρίζεις σε προτάσεις μια αυθεντική περίοδο του Αρριανού και να χαρακτηρίζεις τις δευτερεύουσες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.