Αιτιολογικές, τελικές, συμπερασματικές, εναντιωματικές

Από τις ονοματικές στις επιρρηματικές

Στις ονοματικές δευτερεύουσες (ειδικές, ενδοιαστικές, πλάγιες ερωτηματικές) η πρόταση έπιανε τη θέση ενός ονόματος: ήταν υποκείμενο ή αντικείμενο ενός ρήματος. Οι επιρρηματικές δευτερεύουσες κάνουν τη δουλειά ενός επιρρήματος. Δεν απαντούν στο «τι;» αλλά στο «γιατί;», «για ποιο σκοπό;», «με ποιο αποτέλεσμα;», «παρά τι;». Γι' αυτό η συντακτική τους θέση είναι πάντα επιρρηματικός προσδιορισμός στο ρήμα της πρότασης από την οποία εξαρτώνται.

Σε αυτό το μάθημα βλέπεις τα τέσσερα πρώτα είδη. Τα άλλα τρία (υποθετικές, χρονικές, αναφορικές) έρχονται στο επόμενο.

Τα αρχαία παραδείγματα που ακολουθούν είναι είτε από τον Αρριανό (τον ιστορικό του Αλεξάνδρου, που θα διαβάσεις την άνοιξη), είτε δικά μας απλά διδακτικά παραδείγματα, και το λέμε κάθε φορά. Οι μεταφράσεις είναι δικές μας.

Αιτιολογικές: γιατί;

Η αιτιολογική λέει την αιτία αυτού που λέει η πρόταση από την οποία εξαρτάται. Εισάγεται με ὅτι, διότι, ἐπεί, ἐπειδή, ὡς.

• Ο Παρμενίων προειδοποιεί τον Αλέξανδρο πριν από τη μάχη στον Γρανικό: «νῦν δὲ οὐκ ἀκινδύνως μοι δοκοῦμεν ἐπιχειρήσειν τῷ ἔργῳ, ὅτι οὐχ οἷόν τε ἐν μετώπῳ διὰ τοῦ ποταμοῦ ἄγειν τὸν στρατόν» (Αρριανός, Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις 1.13.4). «Τώρα όμως μου φαίνεται ότι θα επιχειρήσουμε το εγχείρημα με κίνδυνο, γιατί δεν γίνεται να περάσουμε τον στρατό από το ποτάμι με μέτωπο ανοιχτό.»
• Δικό μας παράδειγμα: «Οἱ πολῖται τὸν στρατηγὸν ἐτίμησαν, διότι τὴν πόλιν ἔσωσεν.» (Οι πολίτες τίμησαν τον στρατηγό, γιατί έσωσε την πόλη.)

Μια λεπτή διαφορά: το ὅτι δίνει την αιτία ως πραγματική, ενώ το ὡς τη δίνει ως γνώμη κάποιου: «επειδή, όπως νόμιζε/έλεγε». «Ἐμέμφοντο τὸν στρατηγόν, ὡς οὐκ ἐβοήθησε» (δικό μας): τον κατηγορούσαν επειδή, όπως έλεγαν, δεν βοήθησε. Αν πράγματι δεν βοήθησε, δεν το εγγυάται ο ομιλητής.

Τελικές: για ποιο σκοπό;

Η τελική λέει τον σκοπό: κάτι που επιδιώκεται, όχι κάτι που έγινε ήδη. Εισάγεται με ἵνα, ὅπως, ὡς και η άρνησή της είναι μή (ἵνα μή, ὅπως μή). Εξαρτάται συνήθως από ρήματα κίνησης ή σκόπιμης ενέργειας.

• Ο Αλέξανδρος μπαίνει στο ποτάμι πλάγια, με το ρεύμα, «ἵνα δὴ μὴ ἐκβαίνοντι αὐτῷ οἱ Πέρσαι κατὰ κέρας προσπίπτοιεν» (Αρριανός 1.14.7): «για να μην τον χτυπήσουν οι Πέρσες από το πλάι την ώρα που θα έβγαινε».
• Δικό μας παράδειγμα: «Οἱ ἱππεῖς σπεύδουσιν, ὅπως τὴν γέφυραν φθάσωσιν.» (Οι ιππείς βιάζονται, για να προλάβουν τη γέφυρα.)

Συμπερασματικές: με ποιο αποτέλεσμα;

Η συμπερασματική λέει το αποτέλεσμα αυτού που λέει η κύρια. Εισάγεται με ὥστε (σπανιότερα ὡς). Συχνά στην κύρια υπάρχει μια δεικτική λέξη που την προαναγγέλλει: οὕτω(ς) (τόσο), τοσοῦτος (τόσος), τοιοῦτος (τέτοιος).

• Μετά τη μάχη, ο Αλέξανδρος περικυκλώνει τους μισθοφόρους και τους κατακόπτει μέσα σε λίγη ώρα, «ὥστε διέφυγε μὲν οὐδείς» (Αρριανός 1.16.2): «ώστε δεν γλίτωσε κανείς».
• Δικό μας παράδειγμα: «Οὕτω βαθὺς ἦν ὁ ποταμός, ὥστε οἱ πεζοὶ οὐ διέβησαν.» (Τόσο βαθύ ήταν το ποτάμι, ώστε οι πεζοί δεν πέρασαν.)

Θα δεις στα κείμενα μετά το ὥστε και απαρέμφατο αντί για ρήμα σε έγκλιση. Πότε μπαίνει το ένα και πότε το άλλο είναι θέμα εκφοράς, που φέτος δεν διδάσκεται. Εσύ αρκεί να αναγνωρίζεις τον σύνδεσμο και το νόημα.

Εναντιωματικές-παραχωρητικές: παρά τι;

Αυτές λένε κάτι που θα περίμενες να εμποδίσει την κύρια, κι όμως δεν την εμποδίζει. Είναι δύο συγγενικά είδη:

• Εναντιωματικές: η αντίθεση είναι με κάτι πραγματικό, που ισχύει. Σύνδεσμοι εἰ καί, ἐὰν καί, κἄν («αν και»).
• Παραχωρητικές: η αντίθεση είναι με κάτι που δεχόμαστε για χάρη της κουβέντας, χωρίς να ισχύει απαραίτητα. Σύνδεσμοι καὶ εἰ, καὶ ἐάν, οὐδ' εἰ, μηδ' ἐάν («ακόμη κι αν»).

Πρόσεξε τη σειρά των λέξεων: εἰ καί = αν και, καὶ εἰ = ακόμη κι αν.

• Ο Αρριανός, όταν κρίνει τον Αλέξανδρο, λέει για τους περισσότερους ανθρώπους: «οἱ δὲ πολλοί, εἰ καί τι ἔγνωσαν πλημμελήσαντες, ... ἐπικρύψειν οἴονται τὴν ἁμαρτίαν» (7.29.2): «οι περισσότεροι, αν και κατάλαβαν ότι έκαναν κάποιο λάθος, νομίζουν ότι θα κρύψουν το σφάλμα τους».
• Δικό μας παράδειγμα: «Καὶ ἐὰν πάντες σιγῶσιν, ἐγὼ τὴν ἀλήθειαν ἐρῶ.» (Ακόμη κι αν σωπαίνουν όλοι, εγώ θα πω την αλήθεια.)

Η άρνησή τους είναι συνήθως μή, γιατί είναι χτισμένες πάνω στις υποθετικές (εἰ, ἐάν), που θα δεις στο επόμενο μάθημα.

Ποιο είδος προαναγγέλλει ο σύνδεσμος;

Εμφανίζεται ένας σύνδεσμος τη φορά. Βάλ' τον στο είδος της πρότασης που εισάγει συνήθως. Τα ὡς, ὅτι και ἐπειδή λείπουν επίτηδες: αυτά τα αποφασίζει μόνο το νόημα.

Ποιο είδος εισάγει;

ὅπως

ΑιτιολογικήΤελικήΣυμπερασματικήΕναντιωματική

0 / 12

Οι σύνδεσμοι με πολλές δουλειές

Το ὡς είναι ο πιο πολυάσχολος σύνδεσμος της αρχαίας. Μπορεί να είναι αιτιολογικός, τελικός, συμπερασματικός, χρονικός ή ειδικός. Ο σύνδεσμος μόνος του δεν σου λέει τίποτα. Σου λέει το νόημα: δοκίμασε στη θέση του «επειδή», «για να», «ώστε», «όταν», «ότι» και κράτα αυτό που στέκει.

Τι είδους δευτερεύουσα;

Διάλεξε περίοδο, μετά το είδος της δευτερεύουσας με τα έντονα. Τρεις περίοδοι είναι του Αρριανού, οι άλλες δικές μας.

Διάλεξε περίοδο

Ἐμέμφοντο τὸν στρατηγόν, ὡς οὐκ ἐβοήθησε. (δικό μας)…ἵνα δὴ μὴ ἐκβαίνοντι αὐτῷ οἱ Πέρσαι κατὰ κέρας προσπίπτοιεν. (Αρριανός 1.14.7)…ὥστε διέφυγε μὲν οὐδείς. (Αρριανός 1.16.2)Οἱ δὲ πολλοί, εἰ καί τι ἔγνωσαν πλημμελήσαντες, … ἐπικρύψειν οἴονται τὴν ἁμαρτίαν. (Αρριανός 7.29.2)Οἶδα ὅτι ἀληθῆ λέγεις. (δικό μας)Οὕτω βαθὺς ἦν ὁ ποταμός, ὥστε οἱ πεζοὶ οὐ διέβησαν. (δικό μας)

Τι είδους είναι η δευτερεύουσα;

ΑιτιολογικήΤελικήΣυμπερασματικήΕναντιωματικήΕιδική (ονοματική)

Τι είδους είναι η δευτερεύουσα;

Λυμένα παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση