Θερμότητα και αλλαγές κατάστασης
Γιατί η θερμοκρασία μένει σταθερή ενώ το πάγο λιώνει.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Γυμνασίου, §6.2, 7.1
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη θερμότητα από τη θερμοκρασία.
- Να διαβάζεις ένα διάγραμμα θέρμανσης και να εξηγείς τα οριζόντια τμήματά του.
- Να ονομάζεις τις αλλαγές κατάστασης και να ξέρεις ποιες απορροφούν και ποιες εκλύουν ενέργεια.
Το θερμόμετρο που δεν κουνιέται
Βάζεις παγάκια σε κατσαρόλα και ανάβεις το μάτι. Η θερμοκρασία ανεβαίνει ως τους C — και μετά κολλάει εκεί, όσο ο πάγος λιώνει. Η κουζίνα δουλεύει, το θερμόμετρο δεν κουνιέται.
Πού πηγαίνει η ενέργεια;
Θερμότητα και θερμοκρασία
Δύο έννοιες που η καθημερινή γλώσσα μπερδεύει:
| Τι είναι | Μονάδα | |
|---|---|---|
| Θερμοκρασία | πόσο γρήγορα κινούνται κατά μέσο όρο τα σωματίδια | C ή K |
| Θερμότητα | ενέργεια που μεταφέρεται λόγω διαφοράς θερμοκρασίας | J |
Ένα φλιτζάνι τσάι στους C έχει υψηλότερη θερμοκρασία από μια μπανιέρα στους C. Η μπανιέρα όμως περιέχει πολύ περισσότερη θερμική ενέργεια, γιατί έχει πολύ περισσότερα σωματίδια.
Οι αλλαγές κατάστασης
| Από | Σε | Ονομασία | Ενέργεια |
|---|---|---|---|
| στερεό | υγρό | τήξη | απορροφά |
| υγρό | στερεό | πήξη | εκλύει |
| υγρό | αέριο | εξαέρωση (εξάτμιση ή βρασμός) | απορροφά |
| αέριο | υγρό | υγροποίηση | εκλύει |
| στερεό | αέριο | εξάχνωση | απορροφά |
| αέριο | στερεό | απόθεση | εκλύει |

Κάθε καθαρή ουσία έχει, σε δεδομένη πίεση, σταθερό σημείο τήξης και βρασμού. Για το νερό: C και C στην κανονική ατμοσφαιρική πίεση.
Το σημείο βρασμού αλλάζει με την πίεση. Στη χύτρα ταχύτητας η πίεση είναι μεγαλύτερη και το νερό βράζει γύρω στους C, οπότε το φαγητό μαγειρεύεται γρηγορότερα. Στην κορυφή του Ολύμπου η πίεση είναι μικρότερη και το νερό βράζει γύρω στους C.
Γιατί κολλάει το θερμόμετρο
Στη διάρκεια μιας αλλαγής κατάστασης, η ενέργεια δεν χρησιμοποιείται για να επιταχύνει τα σωματίδια. Χρησιμοποιείται για να σπάσει τους δεσμούς που τα κρατούν στη θέση τους.
Τα μόρια του πάγου στους C και τα μόρια του νερού στους C κινούνται το ίδιο γρήγορα. Αυτό που άλλαξε είναι η διάταξή τους.
Και το αντίστροφο ισχύει: όταν το νερό παγώνει, η ίδια ενέργεια αποδίδεται πίσω στο περιβάλλον.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί η θερμοκρασία ενός ποτηριού με παγάκια μένει στους 0 °C ώσπου να λιώσουν όλα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η θερμότητα από το περιβάλλον μπαίνει συνεχώς στο ποτήρι.
Όσο υπάρχει πάγος, αυτή η ενέργεια δαπανάται στην τήξη: σπάει τους δεσμούς του κρυσταλλικού πλέγματος.
Επειδή δεν αυξάνεται η μέση ταχύτητα των μορίων, το θερμόμετρο δεν ανεβαίνει.
Μόλις λιώσει και το τελευταίο παγάκι, η ίδια ενέργεια αρχίζει πλέον να ανεβάζει τη θερμοκρασία — και το θερμόμετρο ξεκινά να κινείται.
Γι' αυτό ένα ποτό με πάγο μένει παγωμένο πολύ περισσότερο από ένα απλώς κρύο ποτό.
Παράδειγμα 2
Ένα θερμό μέταλλο ρίχνεται σε κρύο νερό. Τι συμβαίνει και πού σταματά;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η θερμότητα ρέει από το θερμότερο, δηλαδή το μέταλλο, προς το ψυχρότερο, δηλαδή το νερό.
Το μέταλλο ψύχεται, το νερό θερμαίνεται.
Η ροή σταματά όταν οι δύο θερμοκρασίες εξισωθούν. Λέμε ότι το σύστημα έφτασε σε θερμική ισορροπία.
Η τελική θερμοκρασία δεν είναι ο μέσος όρος των δύο αρχικών: εξαρτάται και από τις μάζες και από το υλικό.
Το νερό χρειάζεται πολλή ενέργεια για να ζεσταθεί. Αν λοιπόν οι μάζες δεν διαφέρουν πολύ, η τελική θερμοκρασία πέφτει πολύ πιο κοντά στην αρχική θερμοκρασία του νερού.
Παράδειγμα 3
Γιατί ιδρώνουμε, και γιατί ο ιδρώτας δροσίζει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο ιδρώτας είναι νερό στην επιφάνεια του δέρματος.
Για να εξατμιστεί, χρειάζεται ενέργεια — και την παίρνει από το πιο κοντινό διαθέσιμο σώμα: το δέρμα.
Το δέρμα χάνει ενέργεια, άρα ψύχεται.
Γι' αυτό η υγρασία κάνει τη ζέστη ανυπόφορη: όσο πιο γεμάτος με υδρατμούς είναι ο αέρας, τόσο πιο αργά εξατμίζεται ο ιδρώτας, και ο μηχανισμός ψύξης σχεδόν σταματά.
Και γι' αυτό ο άνεμος δροσίζει — απομακρύνει τον υγρό αέρα και επιτρέπει σε νέα εξάτμιση να συνεχιστεί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς ονομάζεται η μετάβαση από υγρή σε στερεή κατάσταση;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη θερμότητα από τη θερμοκρασία.
- Να διαβάζεις ένα διάγραμμα θέρμανσης και να εξηγείς τα οριζόντια τμήματά του.
- Να ονομάζεις τις αλλαγές κατάστασης και να ξέρεις ποιες απορροφούν και ποιες εκλύουν ενέργεια.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.