Διάδοση θερμότητας
Αγωγή, ρεύματα, ακτινοβολία: γιατί το μέταλλο φαίνεται πιο κρύο από το ξύλο.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Γυμνασίου, §8.1, 8.2, 8.3
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τους τρεις τρόπους διάδοσης της θερμότητας: αγωγή, ρεύματα μεταφοράς, ακτινοβολία.
- Να ξεχωρίζεις αγωγούς από μονωτές και να εξηγείς γιατί ένα μέταλλο φαίνεται πιο κρύο από ένα ξύλο στην ίδια θερμοκρασία.
- Να εξηγείς πώς σχηματίζονται τα ρεύματα μεταφοράς σε υγρά και αέρια, από την κατσαρόλα ως τη θαλάσσια αύρα.
- Να εξηγείς από τι εξαρτάται πόση ακτινοβολία εκπέμπει ή απορροφά ένα σώμα, και πώς ένα θερμός σταματά και τους τρεις τρόπους.
Το παγκάκι που «κρυώνει» περισσότερο
Ένα χειμωνιάτικο πρωί στο προαύλιο υπάρχουν δύο παγκάκια, ένα μεταλλικό και ένα ξύλινο. Βάλε το χέρι σου πάνω τους: το μεταλλικό φαίνεται πολύ πιο κρύο.
Βάλε όμως ένα θερμόμετρο πάνω σε καθένα: δείχνουν την ίδια θερμοκρασία, όση και ο αέρας γύρω. Τι κάνει το χέρι σου να τα νιώθει διαφορετικά;
Η απάντηση είναι στο πώς διαδίδεται η θερμότητα. Από την προηγούμενη ενότητα ξέρεις ότι η θερμότητα ρέει πάντα από το θερμότερο προς το ψυχρότερο σώμα. Εδώ βλέπουμε με ποιους τρόπους ταξιδεύει: είναι τρεις.
Αγωγή
Βάλε ένα μεταλλικό κουτάλι σε ένα ζεστό τσάι. Σε λίγο ζεσταίνεται και η λαβή του, που δεν ακουμπά το τσάι.
Τα σωματίδια του κουταλιού κοντά στο τσάι κινούνται πιο γρήγορα. Συγκρούονται με τα διπλανά τους και τους δίνουν μέρος της κινητικής τους ενέργειας· αυτά με τα επόμενα, κι έτσι η ενέργεια περνά, σωματίδιο σε σωματίδιο, ως τη λαβή. Τα σωματίδια δεν μετακινούνται από τη μια άκρη στην άλλη: μόνο δονούνται στη θέση τους και μεταβιβάζουν την ενέργεια. Αυτή είναι η διάδοση με αγωγή, και γίνεται σε όλα τα υλικά, κυρίως στα στερεά.
Δεν τη μεταφέρουν όμως όλα το ίδιο γρήγορα:
| Πώς άγουν | Παραδείγματα | |
|---|---|---|
| Θερμικοί αγωγοί | γρήγορα | μέταλλα: χαλκός, αλουμίνιο, σίδηρος |
| Θερμικοί μονωτές | πολύ αργά | ξύλο, πλαστικό, φελιζόλ, μαλλί, και πάνω απ' όλα ο αέρας |
Γιατί τα μέταλλα είναι τόσο καλοί αγωγοί; Στα μέταλλα μερικά ηλεκτρόνια έχουν ξεφύγει από τα άτομά τους και κινούνται ελεύθερα μέσα στο υλικό. Αυτά τα ελεύθερα ηλεκτρόνια είναι πολύ ελαφρύτερα και πιο ευκίνητα από τα άτομα, και μεταφέρουν την ενέργεια πολύ γρηγορότερα με τις συγκρούσεις τους.
Γι' αυτό οι κατσαρόλες έχουν μεταλλικό πάτο, που περνά γρήγορα τη θερμότητα στο φαγητό, και πλαστικά ή ξύλινα χερούλια, που δεν την περνούν στο χέρι σου.
Οι μονωτές προστατεύουν και τα ζώα. Η πολική αρκούδα έχει πυκνή γούνα και ένα παχύ στρώμα λίπους κάτω από το δέρμα, που κρατούν μέσα τη θερμότητα του σώματός της ακόμα και στο παγωμένο νερό.
Ρεύματα μεταφοράς
Ο αέρας είναι μονωτής. Κι όμως, αν κρατήσεις ένα σπίρτο λίγο πάνω από τη φλόγα ενός κεριού, ανάβει, ενώ αν το κρατήσεις στο πλάι, στην ίδια απόσταση, όχι. Η θερμότητα δεν πήγε εκεί με αγωγή.
Όταν ένα κομμάτι υγρού ή αερίου ζεσταίνεται, διαστέλλεται, οπότε η πυκνότητά του μικραίνει. Γίνεται «ελαφρύτερο» από το κρύο υγρό ή αέριο γύρω του και ανεβαίνει, όπως ένας φελλός στο νερό. Τη θέση του την παίρνει κρύο, πυκνότερο υλικό, που ζεσταίνεται κι αυτό και ανεβαίνει. Σχηματίζεται ένα κυκλικό ρεύμα, το ρεύμα μεταφοράς.
Ρεύματα μεταφοράς βλέπεις παντού:
- Στην κατσαρόλα. Το νερό στον πάτο ζεσταίνεται, ανεβαίνει, κατεβαίνει στα πλάγια, και έτσι ζεσταίνεται ολόκληρο, όχι μόνο από κάτω.
- Στην κεντρική θέρμανση. Ζεστό νερό από τον λέβητα κυκλοφορεί στα καλοριφέρ. Από κάθε καλοριφέρ ο ζεστός αέρας ανεβαίνει, κινείται κάτω από το ταβάνι, κρυώνει, κατεβαίνει και ξαναγυρίζει στο καλοριφέρ. Γι' αυτό τα καλοριφέρ μπαίνουν χαμηλά.
- Στο ψυγείο. Ο κρύος αέρας κατεβαίνει, γι' αυτό η κατάψυξη ή το ψυκτικό στοιχείο είναι συνήθως ψηλά.
- Στη θάλασσα και στον ουρανό. Οι άνεμοι και τα θαλάσσια ρεύματα είναι τεράστια ρεύματα μεταφοράς. Οι αετοί και τα ανεμόπτερα ανεβαίνουν χωρίς να κουνούν φτερά, πάνω σε στήλες ζεστού αέρα που υψώνονται από το έδαφος.
Τα ρεύματα μεταφοράς σταματούν αν εγκλωβίσεις τον αέρα σε μικρά κενά, όπου δεν μπορεί να κυκλοφορήσει. Έτσι μονώνουν το μαλλί, τα πούπουλα, το φελιζόλ, τα διπλά τζάμια. Όταν κάνει κρύο, τα πουλιά φουσκώνουν τα φτερά τους: παγιδεύουν περισσότερο ακίνητο αέρα.

Ακτινοβολία
Κάθεσαι μπροστά σε ένα αναμμένο τζάκι και ζεσταίνεσαι στο πρόσωπο. Η θερμότητα δεν έφτασε με αγωγή, γιατί ο αέρας ανάμεσα είναι μονωτής. Ούτε με ρεύματα, γιατί ο ζεστός αέρας ανεβαίνει από την καμινάδα, όχι προς εσένα.
Έφτασε με ακτινοβολία. Και η ακτινοβολία έχει μια ιδιότητα που δεν έχουν οι άλλοι δύο τρόποι: δεν χρειάζεται ύλη. Έτσι φτάνει η θερμότητα του Ήλιου στη Γη, μέσα από εκατομμύρια χιλιόμετρα κενού διαστήματος.
Όλα τα σώματα ακτινοβολούν, συνεχώς: ο Ήλιος και η φλόγα, αλλά και το καλοριφέρ, το σίδερο, το σώμα σου. Συγχρόνως όλα απορροφούν ακτινοβολία από το περιβάλλον τους. Σώμα θερμότερο από το περιβάλλον του εκπέμπει περισσότερο απ' όσο απορροφά, και ψύχεται.
Στις θερμοκρασίες γύρω μας η ακτινοβολία αυτή είναι αόρατη: είναι η ακτινοβολία που «βλέπουν» οι θερμικές κάμερες. Πάνω από περίπου C ένα σώμα αρχίζει να εκπέμπει και ορατό φως: γι' αυτό πυρακτώνεται, πρώτα κόκκινο και μετά όλο και πιο λευκό.
Πόση ενέργεια εκπέμπει κάθε δευτερόλεπτο ένα σώμα; Εξαρτάται από:
| Παράγοντας | Περισσότερη ακτινοβολία όταν… |
|---|---|
| η θερμοκρασία του | είναι υψηλότερη |
| το εμβαδόν της επιφάνειάς του | είναι μεγαλύτερο |
| το χρώμα της επιφάνειας | είναι σκούρο |
| η υφή της επιφάνειας | είναι τραχιά, όχι λεία και γυαλιστερή |
Από τους ίδιους παράγοντες εξαρτάται και πόση ακτινοβολία απορροφά. Μια σκούρα, τραχιά επιφάνεια είναι καλός απορροφητής· μια λευκή ή γυαλιστερή ανακλά το μεγαλύτερο μέρος. Γι' αυτό το καλοκαίρι φοράμε ανοιχτόχρωμα ρούχα, τα σπίτια των νησιών είναι ασβεστωμένα, και οι ηλιακοί θερμοσίφωνες έχουν μαύρους συλλέκτες.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα θερμός κρατά τον καφέ ζεστό για ώρες. Πώς σταματά και τους τρεις τρόπους διάδοσης;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ένα θερμός έχει δύο τοιχώματα από γυαλί, και ανάμεσά τους έχει αφαιρεθεί ο αέρας: υπάρχει σχεδόν κενό.
Αγωγή και ρεύματα χρειάζονται ύλη. Στο κενό δεν υπάρχουν σωματίδια για να συγκρουστούν ή να κυκλοφορήσουν, οπότε και οι δύο τρόποι σχεδόν σταματούν.
Η ακτινοβολία όμως περνά και από το κενό. Γι' αυτό τα τοιχώματα είναι επαργυρωμένα, σαν καθρέφτης: η γυαλιστερή επιφάνεια ακτινοβολεί λίγο και ανακλά την ακτινοβολία του καφέ πίσω προς τα μέσα.
Το πώμα, από μονωτικό υλικό, κλείνει τον λαιμό: έτσι δεν φεύγει ζεστός αέρας με ρεύματα από πάνω, και δεν άγεται θερμότητα από εκεί. Το ίδιο θερμός κρατά και ένα παγωμένο ποτό κρύο, γιατί εμποδίζει τη θερμότητα να μπει, όχι μόνο να βγει.

Παράδειγμα 2
Γιατί τα καλοκαιρινά μεσημέρια φυσά αεράκι από τη θάλασσα προς τη στεριά, και τη νύχτα ανάποδα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Την ημέρα ο ήλιος ζεσταίνει και τη στεριά και τη θάλασσα, αλλά η στεριά ζεσταίνεται πολύ πιο γρήγορα: το νερό χρειάζεται πολλή ενέργεια για να ανέβει η θερμοκρασία του.
Ο αέρας πάνω από τη ζεστή στεριά ζεσταίνεται, διαστέλλεται και ανεβαίνει. Τη θέση του παίρνει ψυχρότερος αέρας από τη θάλασσα. Αυτό το ρεύμα, από τη θάλασσα προς την ακτή, είναι η θαλάσσια αύρα, ο μπάτης.
Τη νύχτα η στεριά κρυώνει γρήγορα, ενώ η θάλασσα κρατά τη θερμότητά της. Τώρα ο αέρας ανεβαίνει πάνω από τη θάλασσα, και ψυχρός αέρας κινείται από τη στεριά προς τα ανοιχτά: η απόγεια αύρα.
Ένα τοπικό αεράκι είναι λοιπόν ένα ρεύμα μεταφοράς σε μέγεθος ακτής, με «καλοριφέρ» τη στεριά που ζεσταίνει ο ήλιος.
Παράδειγμα 3
Τυλίγεις ένα παγάκι σε μάλλινο κασκόλ και αφήνεις ένα άλλο ξεσκέπαστο. Ποιο θα λιώσει πρώτο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πολλοί περιμένουν να λιώσει πρώτο το τυλιγμένο, γιατί «το μαλλί ζεσταίνει». Το μαλλί όμως δεν παράγει θερμότητα: είναι μονωτής.
Το παγάκι λιώνει με θερμότητα που έρχεται από τον ζεστότερο αέρα του δωματίου. Το κασκόλ, με τον ακίνητο αέρα που παγιδεύει, καθυστερεί αυτή τη θερμότητα να φτάσει στο παγάκι.
Λιώνει λοιπόν πρώτο το ξεσκέπαστο. Το τυλιγμένο κρατά περισσότερο, όπως ακριβώς ένα πουλόβερ κρατά τη δική σου θερμότητα να μη φύγει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος τρόπος διάδοσης της θερμότητας μπορεί να γίνει και στο κενό;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τους τρεις τρόπους διάδοσης της θερμότητας: αγωγή, ρεύματα μεταφοράς, ακτινοβολία.
- Να ξεχωρίζεις αγωγούς από μονωτές και να εξηγείς γιατί ένα μέταλλο φαίνεται πιο κρύο από ένα ξύλο στην ίδια θερμοκρασία.
- Να εξηγείς πώς σχηματίζονται τα ρεύματα μεταφοράς σε υγρά και αέρια, από την κατσαρόλα ως τη θαλάσσια αύρα.
- Να εξηγείς από τι εξαρτάται πόση ακτινοβολία εκπέμπει ή απορροφά ένα σώμα, και πώς ένα θερμός σταματά και τους τρεις τρόπους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.