Δυνάμεις — τι είναι και τι κάνουν
Αλλάζουν την κίνηση ή το σχήμα. Τίποτα άλλο.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ Γυμνασίου, §3.1, 3.2
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις μια δύναμη με μέτρο, κατεύθυνση και σημείο εφαρμογής.
- Να βρίσκεις τη συνισταμένη δύο δυνάμεων στην ίδια ευθεία.
- Να εξηγείς γιατί μηδενική συνισταμένη δεν σημαίνει ακινησία.
Μια δύναμη κάνει ακριβώς δύο πράγματα
Αλλάζει την κίνηση ενός σώματος, ή αλλάζει το σχήμα του. Τίποτα άλλο.
Σπρώχνεις ένα καρότσι: ξεκινά να κινείται. Πατάς ένα μπαλάκι: παραμορφώνεται. Φρενάρεις ένα ποδήλατο: επιβραδύνει.
Και οι τρεις περιπτώσεις είναι το ίδιο πράγμα, ειδωμένο αλλιώς.
Τρία στοιχεία, και μια μονάδα
Για να περιγράψεις μια δύναμη χρειάζεσαι:
- Μέτρο — πόσο μεγάλη, σε Newton (N)
- Κατεύθυνση — προς τα πού
- Σημείο εφαρμογής — πού ακριβώς ασκείται
Γι' αυτό σχεδιάζεται σαν βέλος: το μήκος δείχνει το μέτρο, η μύτη την κατεύθυνση, η αρχή το σημείο εφαρμογής.
Ένα Newton είναι περίπου η δύναμη που χρειάζεται για να κρατήσεις ένα μήλο g. Δεν είναι μεγάλο νούμερο — γι' αυτό τα βάρη σε Newton βγαίνουν δεκαπλάσια από τα κιλά.
Είδη δυνάμεων
Με επαφή: σπρώξιμο, τράβηγμα, τριβή, αντίσταση του αέρα.
Από απόσταση: βαρύτητα, μαγνητική, ηλεκτρική. Δρουν χωρίς να ακουμπάει τίποτα.
Η βαρύτητα είναι η πιο οικεία: η Γη τραβάει κάθε σώμα προς το κέντρο της. Αυτή η δύναμη λέγεται βάρος.
Συνισταμένη
Σπάνια ασκείται μία μόνο δύναμη. Το αποτέλεσμα κρίνεται από τη συνισταμένη — τη μία δύναμη που θα έκανε τη δουλειά όλων μαζί.

Για δυνάμεις στην ίδια ευθεία:
- ίδια κατεύθυνση → τις προσθέτεις
- αντίθετη κατεύθυνση → τις αφαιρείς, και η συνισταμένη έχει την κατεύθυνση της μεγαλύτερης
Τριβή
Η τριβή αντιστέκεται στο γλίστρημα δύο επιφανειών τη μία πάνω στην άλλη — ή στην προσπάθεια για γλίστρημα.
Την κατηγορούμε συχνά, αλλά χωρίς αυτήν δεν θα μπορούσες ούτε να περπατήσεις: το πόδι σου σπρώχνει το έδαφος πίσω, και η τριβή, που δεν το αφήνει να γλιστρήσει, σε σπρώχνει μπροστά. Εδώ η τριβή δεν φρενάρει την κίνησή σου — την κάνει δυνατή.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο παιδιά σπρώχνουν ένα κιβώτιο προς τα δεξιά με 40 N και 25 N. Η τριβή αντιστέκεται με 30 N. Συνισταμένη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ομαδοποιώ κατά κατεύθυνση. Προς τα δεξιά:
Προς τα αριστερά (τριβή): N.
Αφαιρώ, γιατί είναι αντίθετες:
Συνισταμένη N προς τα δεξιά.
Η κατεύθυνση είναι μέρος της απάντησης. « N» σκέτο δεν περιγράφει δύναμη.
Παράδειγμα 2
Ένα βιβλίο μάζας 0,5 kg είναι ακίνητο πάνω σε τραπέζι. Ποιες δυνάμεις ασκούνται και πόσο είναι η συνισταμένη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το βάρος, προς τα κάτω:
Η δύναμη από το τραπέζι, προς τα πάνω. Το τραπέζι σπρώχνει το βιβλίο.
Το βιβλίο είναι ακίνητο, άρα η συνισταμένη είναι μηδέν. Επομένως η δύναμη του τραπεζιού είναι κι αυτή N, προς τα πάνω.
Το σημείο που ξενίζει: το τραπέζι δεν είναι ζωντανό, πώς «σπρώχνει»;
Παραμορφώνεται ελάχιστα κάτω από το βιβλίο — σαν ένα πολύ σκληρό ελατήριο — και σπρώχνει πίσω. Αν δεν το έκανε, το βιβλίο θα έπεφτε μέσα από το τραπέζι.
Παράδειγμα 3
Αλεξιπτωτιστής πέφτει με σταθερή ταχύτητα. Βάρος 800 N. Πόση είναι η αντίσταση του αέρα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
«Σταθερή ταχύτητα» σημαίνει ότι η κίνηση δεν αλλάζει, άρα συνισταμένη μηδέν.
Οι δυνάμεις είναι δύο: βάρος N κάτω, αντίσταση αέρα πάνω.
Το αντιδιαισθητικό: πέφτει, αλλά δεν επιταχύνεται. Η κίνηση δεν χρειάζεται δύναμη — η αλλαγή της χρειάζεται.
Στην αρχή του άλματος η αντίσταση ήταν μικρή και ο αλεξιπτωτιστής επιτάχυνε. Όσο ανέβαινε η ταχύτητα, ανέβαινε και η αντίσταση, ώσπου έφτασε τα N. Από εκεί και πέρα, σταθερή ταχύτητα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένα σώμα ζυγίζει N στη Γη, με N/kg. Πόση είναι η μάζα του;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις μια δύναμη με μέτρο, κατεύθυνση και σημείο εφαρμογής.
- Να βρίσκεις τη συνισταμένη δύο δυνάμεων στην ίδια ευθεία.
- Να εξηγείς γιατί μηδενική συνισταμένη δεν σημαίνει ακινησία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.