Διανύσματα
Μέτρο, διεύθυνση, φορά, άθροισμα — και πώς ένα βέλος σπάει σε δύο κάθετες συνιστώσες.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Β΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τα μονόμετρα από τα διανυσματικά μεγέθη.
- Να περιγράφεις ένα διάνυσμα με την αρχή, τη διεύθυνση, τη φορά και το μέτρο του, και να αναγνωρίζεις ίσα και αντίθετα διανύσματα.
- Να προσθέτεις και να αφαιρείς διανύσματα με τον κανόνα του πολυγώνου και του παραλληλογράμμου.
- Να αναλύεις ένα διάνυσμα σε δύο κάθετες συνιστώσες και να υπολογίζεις τα μέτρα τους με ημίτονο και συνημίτονο.
«Με 80 km/h» δεν αρκεί
Ένα αυτοκίνητο περνά από ένα σταυροδρόμι με km/h. Πού θα είναι σε μισή ώρα;
Δεν μπορείς να το πεις. Μπορεί να είναι km βόρεια, ή km δυτικά, ή οπουδήποτε πάνω σε έναν κύκλο ακτίνας km. Ο αριθμός λέει πόσο γρήγορα, αλλά όχι προς τα πού.
Μερικά μεγέθη περιγράφονται πλήρως με έναν αριθμό και μια μονάδα: ο χρόνος ( s), η μάζα ( kg), η θερμοκρασία (C). Αυτά λέγονται μονόμετρα ή βαθμωτά. Άλλα χρειάζονται και κατεύθυνση: η ταχύτητα, η δύναμη, η μετατόπιση. Αυτά λέγονται διανυσματικά, και τα παριστάνουμε με βέλη, τα διανύσματα.
Τα στοιχεία ενός διανύσματος
Ένα διάνυσμα είναι ένα ευθύγραμμο τμήμα με βέλος. Έχει:
| Στοιχείο | Τι είναι |
|---|---|
| Αρχή ή σημείο εφαρμογής | το σημείο από όπου ξεκινά |
| Πέρας | το σημείο όπου δείχνει το βέλος |
| Φορέας | η ευθεία πάνω στην οποία βρίσκεται |
| Διεύθυνση | ο φορέας, ή οποιαδήποτε ευθεία παράλληλή του: «οριζόντια», «βορράς–νότος» |
| Φορά | προς τα πού δείχνει το βέλος πάνω στη διεύθυνση: «προς τα βόρεια», όχι «προς τα νότια» |
| Μέτρο | το μήκος του, , σε μονάδες του μεγέθους (km, N, m/s) |
Ένα διάνυσμα συμβολίζεται και με ένα μικρό γράμμα, όπως . Όταν η αρχή και το πέρας συμπίπτουν, έχουμε το μηδενικό διάνυσμα , με μέτρο .
Ίσα και αντίθετα διανύσματα
Δύο διανύσματα είναι ίσα όταν έχουν ίδια διεύθυνση, ίδια φορά και ίδιο μέτρο. Η αρχή τους δεν χρειάζεται να είναι η ίδια. Σε μια μπόρα χωρίς αέρα, οι σταγόνες πέφτουν με ίσες ταχύτητες, ίδιο μέτρο, ίδια κατακόρυφη διεύθυνση, ίδια φορά προς τα κάτω, παρότι η καθεμιά είναι σε άλλο σημείο.
Γι' αυτό μπορείς να μετακινείς παράλληλα ένα διάνυσμα, χωρίς να το στρίψεις και χωρίς να αλλάξεις το μήκος του: παραμένει το ίδιο διάνυσμα.
Δύο διανύσματα είναι αντίθετα όταν έχουν ίδια διεύθυνση, ίδιο μέτρο και αντίθετη φορά. Το αντίθετο του γράφεται , και το αντίθετο του είναι το .
Άθροισμα: το ένα μετά το άλλο
Περπατάς km ανατολικά και μετά km βόρεια. Πού κατέληξες σε σχέση με την αφετηρία;
Τα δύο κομμάτια είναι διαδοχικά διανύσματα: το πέρας του πρώτου είναι η αρχή του δεύτερου. Η τελική σου μετατόπιση είναι το διάνυσμα από την αρχή του πρώτου ως το πέρας του δεύτερου:
Στη Φυσική, όταν σε ένα σώμα ασκούνται δύο δυνάμεις, το άθροισμά τους λέγεται συνισταμένη, και οι δύο δυνάμεις λέγονται συνιστώσες της.
Το άθροισμα έχει τις ιδιότητες που ξέρεις από τους αριθμούς: , οι παρενθέσεις δεν αλλάζουν τίποτα, , και .
Διαφορά
Η αφαίρεση είναι πρόσθεση του αντίθετου:
Αν τα και έχουν κοινή αρχή , τότε η διαφορά είναι το διάνυσμα που πηγαίνει από το πέρας του στο πέρας του : η άλλη διαγώνιος του παραλληλογράμμου.
Έλεγχος: αν από το πέρας του πας με το , φτάνεις στο πέρας του , δηλαδή .
Ανάλυση σε δύο κάθετες συνιστώσες
Συχνά χρειάζεται το ανάποδο: έχεις ένα διάνυσμα και θέλεις να το σπάσεις σε δύο κάθετα. Ένας μηχανικός θέλει να ξέρει πόση από την πλάγια δύναμη ενός σεισμού πέφτει στα οριζόντια δοκάρια και πόση στις κατακόρυφες κολόνες.
Από την αρχή του διανύσματος φέρνεις δύο κάθετους άξονες, και . Από το πέρας του φέρνεις κάθετες στους δύο άξονες. Σχηματίζεται ένα ορθογώνιο με διαγώνιο το , και οι πλευρές του είναι οι δύο κάθετες συνιστώσες:
Αν το σχηματίζει γωνία με τον άξονα , το ορθογώνιο τρίγωνο δίνει τα μέτρα με τον ορισμό του συνημιτόνου και του ημιτόνου:
Και ανάποδα, από τις δύο συνιστώσες, με το Πυθαγόρειο θεώρημα:
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο κάθετες δυνάμεις, 6 N και 8 N, ασκούνται στο ίδιο σώμα. Πόσο είναι το μέτρο της συνισταμένης τους;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Με κοινή αρχή, οι δύο δυνάμεις είναι οι πλευρές ενός ορθογωνίου. Η συνισταμένη είναι η διαγώνιος.
Η διαγώνιος είναι υποτείνουσα ορθογωνίου τριγώνου με κάθετες πλευρές και :
Έλεγχος λογικής: N είναι λιγότερο από N, όσο θα ήταν αν οι δυνάμεις είχαν την ίδια φορά, και περισσότερο από N, όσο θα ήταν με αντίθετη φορά. Είναι ανάμεσα, όπως πρέπει.
Παράδειγμα 2
Ένα παιδί τραβά ένα έλκηθρο με σχοινί, με δύναμη 40 N, σε γωνία 30° με το έδαφος. Πόση δύναμη το σέρνει μπροστά και πόση το σηκώνει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αναλύεις τη δύναμη σε δύο κάθετες συνιστώσες: μία οριζόντια, πάνω στο έδαφος, και μία κατακόρυφη. Η γωνία είναι ανάμεσα στη δύναμη και στο έδαφος, άρα η οριζόντια συνιστώσα είναι η προσκείμενη.
Οριζόντια, με το συνημίτονο:
Κατακόρυφη, με το ημίτονο:
Περίπου N σέρνουν το έλκηθρο μπροστά και N το ανασηκώνουν.
Έλεγχος: N. Και κάτι ακόμα: , περισσότερο από . Οι συνιστώσες δεν προστίθενται ως αριθμοί, γιατί είναι κάθετες.
Παράδειγμα 3
Ένα φορτηγό βάρους 40.000 N είναι σταθμευμένο σε κατηφόρα με κλίση 30°. Λύνεται το χειρόφρενο. Πόση δύναμη το σπρώχνει προς τα κάτω πάνω στον δρόμο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το βάρος δείχνει κατακόρυφα προς τα κάτω. Το αναλύεις σε δύο κάθετες συνιστώσες: μία παράλληλη στον δρόμο, που κινεί το φορτηγό, και μία κάθετη στον δρόμο, που την εξουδετερώνει το έδαφος.
Η γωνία ανάμεσα στο βάρος και στην κάθετη συνιστώσα είναι ίση με την κλίση του δρόμου, : οι πλευρές τους είναι κάθετες μία προς μία. Άρα η παράλληλη συνιστώσα είναι η απέναντι της γωνίας και παίρνει το ημίτονο.
Το μισό βάρος του φορτηγού το σπρώχνει στην κατηφόρα. Όσο πιο απότομος ο δρόμος, τόσο μεγαλώνει το , και τόσο πιο δύσκολα κρατά ένα χειρόφρενο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε το αντίθετο διάνυσμα του .
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τα μονόμετρα από τα διανυσματικά μεγέθη.
- Να περιγράφεις ένα διάνυσμα με την αρχή, τη διεύθυνση, τη φορά και το μέτρο του, και να αναγνωρίζεις ίσα και αντίθετα διανύσματα.
- Να προσθέτεις και να αφαιρείς διανύσματα με τον κανόνα του πολυγώνου και του παραλληλογράμμου.
- Να αναλύεις ένα διάνυσμα σε δύο κάθετες συνιστώσες και να υπολογίζεις τα μέτρα τους με ημίτονο και συνημίτονο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.