Μετάβαση στο περιεχόμενο

Διανύσματα

Μέτρο, διεύθυνση, φορά, άθροισμα — και πώς ένα βέλος σπάει σε δύο κάθετες συνιστώσες.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Β΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τα μονόμετρα από τα διανυσματικά μεγέθη.
  2. Να περιγράφεις ένα διάνυσμα με την αρχή, τη διεύθυνση, τη φορά και το μέτρο του, και να αναγνωρίζεις ίσα και αντίθετα διανύσματα.
  3. Να προσθέτεις και να αφαιρείς διανύσματα με τον κανόνα του πολυγώνου και του παραλληλογράμμου.
  4. Να αναλύεις ένα διάνυσμα σε δύο κάθετες συνιστώσες και να υπολογίζεις τα μέτρα τους με ημίτονο και συνημίτονο.

«Με 80 km/h» δεν αρκεί

Ένα αυτοκίνητο περνά από ένα σταυροδρόμι με 8080 km/h. Πού θα είναι σε μισή ώρα;

Δεν μπορείς να το πεις. Μπορεί να είναι 4040 km βόρεια, ή 4040 km δυτικά, ή οπουδήποτε πάνω σε έναν κύκλο ακτίνας 4040 km. Ο αριθμός 8080 λέει πόσο γρήγορα, αλλά όχι προς τα πού.

Μερικά μεγέθη περιγράφονται πλήρως με έναν αριθμό και μια μονάδα: ο χρόνος (3030 s), η μάζα (22 kg), η θερμοκρασία (18 ∘18\ ^\circC). Αυτά λέγονται μονόμετρα ή βαθμωτά. Άλλα χρειάζονται και κατεύθυνση: η ταχύτητα, η δύναμη, η μετατόπιση. Αυτά λέγονται διανυσματικά, και τα παριστάνουμε με βέλη, τα διανύσματα.

Τα στοιχεία ενός διανύσματος

Ένα διάνυσμα AB⃗\vec{AB} είναι ένα ευθύγραμμο τμήμα με βέλος. Έχει:

ΣτοιχείοΤι είναι
Αρχή ή σημείο εφαρμογήςτο σημείο AA από όπου ξεκινά
Πέραςτο σημείο BB όπου δείχνει το βέλος
Φορέαςη ευθεία πάνω στην οποία βρίσκεται
Διεύθυνσηο φορέας, ή οποιαδήποτε ευθεία παράλληλή του: «οριζόντια», «βορράς–νότος»
Φοράπρος τα πού δείχνει το βέλος πάνω στη διεύθυνση: «προς τα βόρεια», όχι «προς τα νότια»
Μέτροτο μήκος του, ∣AB⃗∣\lvert \vec{AB} \rvert, σε μονάδες του μεγέθους (km, N, m/s)

Ένα διάνυσμα συμβολίζεται και με ένα μικρό γράμμα, όπως a⃗\vec{a}. Όταν η αρχή και το πέρας συμπίπτουν, έχουμε το μηδενικό διάνυσμα 0⃗\vec{0}, με μέτρο 00.

Ίσα και αντίθετα διανύσματα

Δύο διανύσματα είναι ίσα όταν έχουν ίδια διεύθυνση, ίδια φορά και ίδιο μέτρο. Η αρχή τους δεν χρειάζεται να είναι η ίδια. Σε μια μπόρα χωρίς αέρα, οι σταγόνες πέφτουν με ίσες ταχύτητες, ίδιο μέτρο, ίδια κατακόρυφη διεύθυνση, ίδια φορά προς τα κάτω, παρότι η καθεμιά είναι σε άλλο σημείο.

Γι' αυτό μπορείς να μετακινείς παράλληλα ένα διάνυσμα, χωρίς να το στρίψεις και χωρίς να αλλάξεις το μήκος του: παραμένει το ίδιο διάνυσμα.

Δύο διανύσματα είναι αντίθετα όταν έχουν ίδια διεύθυνση, ίδιο μέτρο και αντίθετη φορά. Το αντίθετο του a⃗\vec{a} γράφεται −a⃗-\vec{a}, και το αντίθετο του AB⃗\vec{AB} είναι το BA⃗\vec{BA}.

Άθροισμα: το ένα μετά το άλλο

Περπατάς 33 km ανατολικά και μετά 44 km βόρεια. Πού κατέληξες σε σχέση με την αφετηρία;

Τα δύο κομμάτια είναι διαδοχικά διανύσματα: το πέρας του πρώτου είναι η αρχή του δεύτερου. Η τελική σου μετατόπιση είναι το διάνυσμα από την αρχή του πρώτου ως το πέρας του δεύτερου:

AB⃗+BΓ⃗=AΓ⃗\vec{AB} + \vec{B\Gamma} = \vec{A\Gamma}
Σε τετραγωνισμένο χαρτί, το διάνυσμα AB τρία τετράγωνα προς τα δεξιά, μετά το διάνυσμα BΓ τέσσερα τετράγωνα προς τα πάνω, και το άθροισμά τους AΓ από την αρχή του πρώτου ως το πέρας του δεύτερου.ABBΓAΓ
Δύο διανύσματα a και b με κοινή αρχή, οι άλλες δύο πλευρές του παραλληλογράμμου τους διακεκομμένες, και η διαγώνιος από την κοινή αρχή, που είναι το άθροισμα a + b.ab

Στη Φυσική, όταν σε ένα σώμα ασκούνται δύο δυνάμεις, το άθροισμά τους λέγεται συνισταμένη, και οι δύο δυνάμεις λέγονται συνιστώσες της.

Το άθροισμα έχει τις ιδιότητες που ξέρεις από τους αριθμούς: a⃗+b⃗=b⃗+a⃗\vec{a} + \vec{b} = \vec{b} + \vec{a}, οι παρενθέσεις δεν αλλάζουν τίποτα, a⃗+0⃗=a⃗\vec{a} + \vec{0} = \vec{a}, και a⃗+(−a⃗)=0⃗\vec{a} + (-\vec{a}) = \vec{0}.

Διαφορά

Η αφαίρεση είναι πρόσθεση του αντίθετου:

a⃗−b⃗=a⃗+(−b⃗)\vec{a} - \vec{b} = \vec{a} + (-\vec{b})

Αν τα a⃗\vec{a} και b⃗\vec{b} έχουν κοινή αρχή OO, τότε η διαφορά a⃗−b⃗\vec{a} - \vec{b} είναι το διάνυσμα που πηγαίνει από το πέρας του b⃗\vec{b} στο πέρας του a⃗\vec{a}: η άλλη διαγώνιος του παραλληλογράμμου.

Έλεγχος: αν από το πέρας του b⃗\vec{b} πας με το a⃗−b⃗\vec{a} - \vec{b}, φτάνεις στο πέρας του a⃗\vec{a}, δηλαδή b⃗+(a⃗−b⃗)=a⃗\vec{b} + (\vec{a} - \vec{b}) = \vec{a}.

Ανάλυση σε δύο κάθετες συνιστώσες

Συχνά χρειάζεται το ανάποδο: έχεις ένα διάνυσμα και θέλεις να το σπάσεις σε δύο κάθετα. Ένας μηχανικός θέλει να ξέρει πόση από την πλάγια δύναμη ενός σεισμού πέφτει στα οριζόντια δοκάρια και πόση στις κατακόρυφες κολόνες.

Από την αρχή του διανύσματος F⃗\vec{F} φέρνεις δύο κάθετους άξονες, xx και yy. Από το πέρας του φέρνεις κάθετες στους δύο άξονες. Σχηματίζεται ένα ορθογώνιο με διαγώνιο το F⃗\vec{F}, και οι πλευρές του είναι οι δύο κάθετες συνιστώσες:

F⃗=Fx⃗+Fy⃗\vec{F} = \vec{F_x} + \vec{F_y}

Αν το F⃗\vec{F} σχηματίζει γωνία θ\theta με τον άξονα xx, το ορθογώνιο τρίγωνο δίνει τα μέτρα με τον ορισμό του συνημιτόνου και του ημιτόνου:

Fx=F⋅συνθFy=F⋅ημθF_x = F \cdot \sigma\upsilon\nu\theta \qquad F_y = F \cdot \eta\mu\theta
Διάνυσμα F σε άξονες x και y, που σχηματίζει γωνία θ με τον άξονα x, μαζί με τις κάθετες συνιστώσες του, την Fx πάνω στον άξονα x και την Fy πάνω στον άξονα y.xyθFxFyF

Και ανάποδα, από τις δύο συνιστώσες, με το Πυθαγόρειο θεώρημα:

F=Fx2+Fy2F = \sqrt{F_x^2 + F_y^2}

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δύο κάθετες δυνάμεις, 6 N και 8 N, ασκούνται στο ίδιο σώμα. Πόσο είναι το μέτρο της συνισταμένης τους;

Δύο κάθετες δυνάμεις στο ίδιο σημείο, F₁ = 6 N οριζόντια και F₂ = 8 N κατακόρυφη.F1 = 6 NF2 = 8 N

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ένα παιδί τραβά ένα έλκηθρο με σχοινί, με δύναμη 40 N, σε γωνία 30° με το έδαφος. Πόση δύναμη το σέρνει μπροστά και πόση το σηκώνει;

Έλκηθρο στο έδαφος που το τραβά ένα σχοινί με δύναμη F = 40 N, πλάγια προς τα πάνω σε γωνία 30° με το έδαφος.F = 40 N30°

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένα φορτηγό βάρους 40.000 N είναι σταθμευμένο σε κατηφόρα με κλίση 30°. Λύνεται το χειρόφρενο. Πόση δύναμη το σπρώχνει προς τα κάτω πάνω στον δρόμο;

Σώμα σε κατηφόρα με κλίση 30° και το βάρος του, 40.000 N, κατακόρυφα προς τα κάτω.30°B = 40.000 N

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο από τα παρακάτω μεγέθη είναι διανυσματικό;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Γράψε το αντίθετο διάνυσμα του KM⃗\vec{KM}.

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τα μονόμετρα από τα διανυσματικά μεγέθη.
  • Να περιγράφεις ένα διάνυσμα με την αρχή, τη διεύθυνση, τη φορά και το μέτρο του, και να αναγνωρίζεις ίσα και αντίθετα διανύσματα.
  • Να προσθέτεις και να αφαιρείς διανύσματα με τον κανόνα του πολυγώνου και του παραλληλογράμμου.
  • Να αναλύεις ένα διάνυσμα σε δύο κάθετες συνιστώσες και να υπολογίζεις τα μέτρα τους με ημίτονο και συνημίτονο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;