Η συνάρτηση y = α/x — η υπερβολή
Αντιστρόφως ανάλογα ποσά: το γινόμενό τους μένει σταθερό.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Β΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις αντιστρόφως ανάλογα ποσά από το σταθερό γινόμενό τους.
- Να γράφεις τον τύπο y = α/x και να συμπληρώνεις πίνακα τιμών του.
- Να σχεδιάζεις την υπερβολή y = α/x και να λες σε ποια τεταρτημόρια βρίσκεται.
Όσο πιο γρήγορα, τόσο λιγότερος χρόνος
Δύο πόλεις απέχουν χιλιόμετρα. Ένας ποδηλάτης με km/h κάνει τη διαδρομή σε ώρες. Με km/h σε . Με km/h σε .
| Ταχύτητα (km/h) | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Χρόνος (ώρες) |
Όταν η ταχύτητα διπλασιάζεται, ο χρόνος υποδιπλασιάζεται. Όταν τριπλασιάζεται, ο χρόνος γίνεται το ένα τρίτο. Τέτοια ποσά λέγονται αντιστρόφως ανάλογα.
Πολλαπλασίασε τις δύο γραμμές του πίνακα στήλη προς στήλη: , , . Βγαίνει πάντα — η απόσταση. Αυτό είναι το σημάδι τους:
Ο τύπος y = α/x
Όταν δύο ποσά και είναι αντιστρόφως ανάλογα, το γινόμενό τους είναι ένας σταθερός αριθμός , διάφορος του μηδενός. Λύνεις ως προς και παίρνεις τη συνάρτηση:
Για τον ποδηλάτη, .
Εδώ το απαγορεύεται — δεν διαιρείς με το μηδέν. Γι' αυτό η καμπύλη δεν αγγίζει ποτέ τον κατακόρυφο άξονα. Ούτε τον οριζόντιο αγγίζει: το δεν γίνεται ποτέ , όσο μεγάλο κι αν πάρεις το .
Η υπερβολή και οι δύο κλάδοι της
Η γραφική παράσταση της λέγεται υπερβολή. Αποτελείται από δύο χωριστές γραμμές, τους κλάδους της, μία για τα θετικά και μία για τα αρνητικά.
- : το και το έχουν ίδιο πρόσημο, άρα οι κλάδοι είναι στο 1ο και στο 3ο τεταρτημόριο.
- : έχουν αντίθετο πρόσημο, άρα οι κλάδοι είναι στο 2ο και στο 4ο.
- Η αρχή των αξόνων είναι κέντρο συμμετρίας: αν το ανήκει στην , ανήκει και το .
Οι και είναι η μία καθρέφτης της άλλης ως προς τον άξονα — αυτό δείχνει η διακεκομμένη στο διάγραμμα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο ποσά συνδέονται με y = 12/x. Αν το x τριπλασιαστεί, τι γίνεται το y;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Έστω . Τότε .
Τριπλασιάζω: . Τότε .
Το έγινε το ένα τρίτο.
Ο έλεγχος: και . Το γινόμενο έμεινε σταθερό — αυτό ακριβώς σημαίνει «αντιστρόφως ανάλογα».
Παράδειγμα 2
Τέσσερις μπογιατζήδες βάφουν ένα σχολείο σε 6 μέρες. Σε πόσες μέρες θα το βάψουν 8 μπογιατζήδες που δουλεύουν με τον ίδιο ρυθμό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Περισσότεροι εργάτες, λιγότερες μέρες: τα ποσά είναι αντιστρόφως ανάλογα, άρα το γινόμενό τους μένει σταθερό.
Ο τύπος είναι , όπου οι εργάτες και οι μέρες.
Για : . Σε μέρες.
Έλεγχος: διπλάσιοι εργάτες, μισές μέρες. Το λέγεται και «εργατοήμερα» — τόση δουλειά χρειάζεται το σχολείο, όπως κι αν τη μοιράσεις.
Παράδειγμα 3
Σχεδίασε την υπερβολή y = −4/x.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διαλέγω τιμές του που διαιρούν το , για να βγαίνουν ακέραιοι, και αφήνω έξω το :
Το είναι αρνητικό, άρα το και το έχουν πάντα αντίθετο πρόσημο: ο ένας κλάδος περνά από τα , , στο 2ο τεταρτημόριο, ο άλλος από τα , , στο 4ο.
Ενώνω τα σημεία κάθε κλάδου χωριστά, με καμπύλη. Δεν ενώνω ποτέ το με το : ανάμεσά τους είναι το , όπου η συνάρτηση δεν ορίζεται.
Έλεγχος με τη συμμετρία: το και το είναι συμμετρικά ως προς την αρχή των αξόνων, όπως πρέπει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Στη συνάρτηση , πόσο είναι το για ;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις αντιστρόφως ανάλογα ποσά από το σταθερό γινόμενό τους.
- Να γράφεις τον τύπο y = α/x και να συμπληρώνεις πίνακα τιμών του.
- Να σχεδιάζεις την υπερβολή y = α/x και να λες σε ποια τεταρτημόρια βρίσκεται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.