Τα τραγούδια της ξενιτιάς

Όσοι έφυγαν και όσοι έμειναν

Για αιώνες, χιλιάδες Έλληνες έφευγαν από τα χωριά τους για να βρουν δουλειά: στην Πόλη, στη Βλαχία, στην Αίγυπτο, αργότερα στην Αμερική. Η ξενιτιά ήταν μέρος της ζωής σχεδόν κάθε οικογένειας, και ο λαός της έφτιαξε τα δικά της τραγούδια, τα τραγούδια της ξενιτιάς.

Σε αυτά επιστρέφουν πάντα τα ίδια πρόσωπα και τα ίδια σύμβολα, τα μοτίβα:

• ο ξενιτεμένος, που λείπει χρόνια και ίσως δεν γυρίσει·
• η μάνα ή η γυναίκα που περιμένει στο σπίτι·
• το πουλί, που είτε είναι ο ίδιος ο ξενιτεμένος είτε φέρνει μαντάτα·
• το γράμμα ή το δώρο που δεν φτάνει ποτέ·
• η κατάρα στην ξενιτιά, που «τρώει» τους ανθρώπους.

«Ο ξένος»

Το τραγούδι που ακολουθεί το κατέγραψε ο Γερμανός φιλόλογος Άρνολντ Πάσοφ στη συλλογή του «Τραγούδια ρωμαίικα» (Λειψία, 1860). Είναι ανώνυμο, όπως όλα τα δημοτικά. Εδώ σε μονοτονικό, με την ορθογραφία της έκδοσης (Βικιθήκη):

Ξενιτεμμένο μου πουλί και παραπονεμένο,
Η ξενιτιά σε χαίρεται κι εγώ 'χω τον καημό σου.
Να στείλω γράμμα, χάνεται, δεν βρίσκει το παιδί μου, […]
Να στείλω μήλο σήπεται, λουλούδι μαραγκιάζει·
Να στείλω και το δάκρυ μου σ' ένα ψιλό μαντήλι.
Το δάκρυ μ' είναι καυτηρό και καίει το μαντήλι.
Φεγγάρι μου λαμπρό, λαμπρό και κυκλογυρισμένο,
Αυτού ψηλά που περπατείς και χαμηλά μας βλέπεις,
Δεν είδες που το γιόκα μου τον πολλ' αγαπημένο;
Τίνος ματάκια βλέπουν τον, και τα δικά μου κλαίγουν;
Τίνος τα χείλη τού μιλούν και τα δικά μου τρέμουν; […]
Ανάθεμά σου ξενιτειά για τα κακά, που κάνεις.
Ξενίτεψες τον άντρα μου κ' έκαμες να χηρέψω·
Ξενίτεψες και το πουλί μ', τώρα δώδεκα χρόνους.

(«μαραγκιάζει»: μαραίνεται· «γιόκας»: γιος, χαϊδευτικά.)

Ποιος μιλάει; Μια γυναίκα που έχασε τον άντρα της στην ξενιτιά και τώρα έχει χάσει και τον γιο της, εδώ και δώδεκα χρόνια. Το «πουλί» του πρώτου στίχου είναι ο γιος της: μια μεταφορά που ξανάρχεται στον τελευταίο στίχο («το πουλί μ'»).

Πώς δουλεύει το τραγούδι

Αποστροφή. Η μάνα δεν μιλάει σε εμάς. Μιλάει στο πουλί, μετά στο φεγγάρι, στο τέλος στην ξενιτιά. Όταν ένα ποίημα στρέφεται και μιλάει απευθείας σε κάποιον ή κάτι που δεν είναι εκεί, αυτό λέγεται αποστροφή.

Προσωποποίηση. Το φεγγάρι «περπατεί» ψηλά και «βλέπει» χαμηλά· η ξενιτιά «χαίρεται» το παιδί, σαν άλλη μάνα. Πράγματα και τόποι συμπεριφέρονται σαν άνθρωποι.

Κλιμάκωση. Γράμμα, μήλο, λουλούδι, δάκρυ: κάθε δώρο είναι πιο προσωπικό από το προηγούμενο, και κανένα δεν φτάνει. Το τελευταίο είναι το πιο δυνατό: το δάκρυ είναι τόσο καυτό, που καίει το ίδιο το μαντήλι.

Αντίθεση. «Τίνος ματάκια βλέπουν τον, και τα δικά μου κλαίγουν»: κάποια άγνωστη γυναίκα στα ξένα βλέπει και μιλάει στον γιο της, ενώ εκείνη κλαίει και τρέμει. Ο στίχος χωρίζεται στα δύο, όπως η ζωή της.

Σε ποιον μιλάει η μάνα;

Το τραγούδι στρέφεται σε τρεις διαφορετικούς «ακροατές». Βάλε κάθε στίχο εκεί που απευθύνεται.

Σε ποιον στρέφεται ο στίχος;

«Η ξενιτιά σε χαίρεται κι εγώ 'χω τον καημό σου.»

Στο πουλί, τον γιο τηςΣτο φεγγάριΣτην ξενιτιά

0 / 8

Το ίδιο θέμα από έναν ποιητή

Ο Κώστας Κρυστάλλης (1868–1894), από την Ήπειρο, έγραψε ποιήματα στη γλώσσα και στον ρυθμό των δημοτικών. Στο «Τραγούδι της ξενιτιάς» μιλάει ο ίδιος ο ξενιτεμένος (Βικιθήκη):

Ανάθεμά σε, ξενιτιά, με τα φαρμάκια πόχεις!..
Θα πάρω έναν ανήφορο να βγω σε κορφοβούνι,
να βρω κλαράκι φουντωτό και ριζιμιό λιθάρι

Ο στίχος «να βρω κλαράκι φουντωτό και ριζιμιό λιθάρι» υπάρχει, σχεδόν ίδιος, και σε κλέφτικο δημοτικό τραγούδι. Ο Κρυστάλλης δανείζεται επίτηδες τις έτοιμες φράσεις του λαϊκού τραγουδιού, για να ακουστεί σαν αυτό.

Ας το λύσουμε

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση