Ο δεκαπεντασύλλαβος
Από τον Διγενή στον Ερωτόκριτο: ο στίχος της ελληνικής παράδοσης.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να μετράς τις συλλαβές ενός δεκαπεντασύλλαβου, με τη συνίζηση και τη συναλοιφή.
- Να βρίσκεις την τομή και τους τόνους στις ζυγές συλλαβές του ιαμβικού στίχου.
- Να συγκρίνεις τον ανομοιοκατάληκτο στίχο του δημοτικού τραγουδιού με τα ζευγάρια του Ερωτόκριτου.
Ο στίχος της ελληνικής παράδοσης
Ο δεκαπεντασύλλαβος είναι ο πιο ελληνικός από όλους τους στίχους. Τον βρίσκεις σε βυζαντινά ποιήματα, στα ακριτικά τραγούδια για τον Διγενή, στα κλέφτικα, στα νανουρίσματα και στα μοιρολόγια, στον Ερωτόκριτο της Κρήτης, και ακόμη στις μαντινάδες που φτιάχνονται σήμερα. Τον λένε και πολιτικό στίχο· το όνομα συνήθως εξηγείται από την «Πόλη», την Κωνσταντινούπολη του Βυζαντίου.
Τρία πράγματα τον κάνουν αυτό που είναι:
- Έχει δεκαπέντε συλλαβές, μετρημένες όπως προφέρονται.
- Μετά την όγδοη συλλαβή έχει μια ανάσα, την τομή, που τον χωρίζει σε δύο ημιστίχια: οκτώ συλλαβές και επτά.
- Είναι ιαμβικός: οι τόνοι πέφτουν κανονικά στις ζυγές συλλαβές (2η, 4η, 6η…), και ο τελευταίος πάντα στη 14η. Γι' αυτό ο στίχος κλείνει με μια άτονη συλλαβή.
Μετράμε όπως ακούμε
Πάρε τον πρώτο στίχο του κλέφτικου τραγουδιού «Του Βασίλη» (Ν. Γ. Πολίτης, «Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού», 1914, όπως στη Βικιθήκη):
Βασίλη, κάτσε φρόνιμα, να γένεις νοικοκύρης
Μέτρα: Βα-σί-λη-κά-τσε-φρό-νι-μα (οκτώ) | να-γέ-νεις-νοι-κο-κύ-ρης (επτά). Το κόμμα πέφτει ακριβώς στην τομή. Οι τόνοι: σί, κά, φρό, γέ, κύ, στις θέσεις 2, 4, 6, 10, 14. Όλες ζυγές.
Δοκίμασε τώρα μόνος σου. Πάτα κάθε συλλαβή μία φορά για «τονισμένη», δύο για «άτονη». Η κάθετη γραμμή είναι η τομή.
Στο ακριτικό τραγούδι για τον θάνατο του Διγενή, όπως το τραγουδούν στην Κρήτη (ριζίτικο, Βικιθήκη), υπάρχει μια παγίδα:
Ο Διγενής ψυχομαχεί κι η γη τονε τρομάσσει
Το «κι η» γράφεται σαν δύο λέξεις, αλλά το λέμε μονορούφι, «κιη»: μετράει για μία συλλαβή. Και το «τονε» εδώ είναι αδύνατη αντωνυμία («τον»), που δεν τονίζεται στην προφορά.
Ο στίχος του Διγενή έχει μόνο τέσσερις τόνους (4, 8, 10, 14), λιγότερους από του Βασίλη. Δεν πειράζει: ο κανόνας λέει πού μπορούν να πέσουν οι τόνοι, όχι ότι πρέπει να γεμίσουν όλες οι ζυγές θέσεις.
Ο Ερωτόκριτος: ο ίδιος στίχος, με ρίμα
Ο Ερωτόκριτος γράφτηκε στην Κρήτη στις αρχές του 17ου αιώνα, όταν το νησί ήταν ενετικό. Έχει περίπου δέκα χιλιάδες δεκαπεντασύλλαβους και τυπώθηκε για πρώτη φορά στη Βενετία το 1713. Ξεκινά έτσι (Βικιθήκη):
Του Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν,
και του Τροχού, που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν·
και του Καιρού τα πράματα, που αναπαημό δεν έχουν,
μα στο Καλό κ' εις το Κακό περιπατούν και τρέχουν·
Κοίτα τα τέλη: ανεβοκατεβαίνουν / πηαίνουν, έχουν / τρέχουν. Κάθε ζευγάρι στίχων ομοιοκαταληκτεί, και συχνά κάθε ζευγάρι κλείνει και ένα νόημα. Εδώ ο ποιητής μιλάει για την τύχη που γυρίζει σαν τροχός: πότε σε ανεβάζει, πότε σε ρίχνει.
Ας το λύσουμε
Παράδειγμα 1
Δείξε ότι ο πρώτος στίχος του Ερωτόκριτου, «Του Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν», είναι σωστός δεκαπεντασύλλαβος.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Γιατί ο τέταρτος στίχος του Ερωτόκριτου, «μα στο Καλό κ' εις το Κακό περιπατούν και τρέχουν», ακούγεται τόσο ρυθμικός;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να μετράς τις συλλαβές ενός δεκαπεντασύλλαβου, με τη συνίζηση και τη συναλοιφή.
- Να βρίσκεις την τομή και τους τόνους στις ζυγές συλλαβές του ιαμβικού στίχου.
- Να συγκρίνεις τον ανομοιοκατάληκτο στίχο του δημοτικού τραγουδιού με τα ζευγάρια του Ερωτόκριτου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.