Το ποιητικό υποκείμενο
Ποιος μιλάει μέσα στο ποίημα, και γιατί δεν είναι πάντα ο ποιητής.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι το ποιητικό υποκείμενο και γιατί δεν ταυτίζεται πάντα με τον ποιητή.
- Να βρίσκεις ποιος μιλάει, σε ποιον και από ποια θέση σε ένα ποίημα.
- Να κρίνεις πώς αλλάζει το νόημα όταν αλλάζει το πρόσωπο που μιλάει.
Ποιος μιλάει μέσα στο ποίημα
Σε ένα διήγημα ρωτάμε ποιος είναι ο αφηγητής. Σε ένα ποίημα ρωτάμε ποιο είναι το ποιητικό υποκείμενο: η φωνή που μιλάει μέσα στο ποίημα.
Η πρώτη σκέψη είναι «ο ποιητής». Συχνά δεν είναι. Το ποιητικό υποκείμενο είναι κι αυτό ένα πλάσμα του κειμένου, και μπορεί να πάρει τρεις μορφές:
- ένα «εγώ» που μιλάει για όσα νιώθει, θυμάται ή θέλει. Μπορεί να μοιάζει πολύ με τον ποιητή, αλλά δεν ταυτίζεται αυτόματα μαζί του·
- ένα πρόσωπο-ρόλος: ο ποιητής δανείζει τη φωνή του σε κάποιον άλλο, σε μια μάνα, σε έναν στρατιώτη, σε ένα ζώο·
- μια φωνή που δεν φανερώνεται: το ποίημα δεν λέει ποτέ «εγώ», και μοιάζει να μιλάει ο ίδιος ο κόσμος.
Μαζί με το «ποιος μιλάει», ρωτάμε και σε ποιον μιλάει (στον αναγνώστη, σε κάποιον απόντα, στον εαυτό του) και από πού: από ποια ηλικία, ποιο μέρος, ποια διάθεση.
Τρεις φωνές
Ένα «εγώ» που θυμάται. Ο Μιλτιάδης Μαλακάσης (1869–1943), από το Μεσολόγγι, γράφει στον «Τάκη-Πλούμα» (Βικιθήκη, σε μονοτονικό):
Στα παιδικά μου χρόνια, ο πιο μεγάλος
αξάδερφός μου μ' έπαιρνε μαζί
στα πανηγύρια, που ήτανε, παρ' άλλος,
πρώτος στην ομορφιά και στην ορμή.[…]
Κι εγώ, λίγο ξωπίσω του, όλο θάμπος,
στο γρήγορο αλογάκι μου κι εγώ.
Το υποκείμενο είναι ένας ενήλικος που θυμάται τον εαυτό του παιδί, πάνω σε ένα αλογάκι, να κοιτάζει με «θάμπος» τον λεβέντη ξάδερφό του. Στην τελευταία στροφή καταλαβαίνουμε από πότε μιλάει:
Και να μετρώ και νάναι ο Τάκη-Πλούμας
τριάντα τρία χρόνια μες στη γης...
Ο Τάκη-Πλούμας είναι νεκρός εδώ και τριάντα τρία χρόνια. Όλη η λάμψη του ποιήματος ήταν ανάμνηση, και το «εγώ» μιλάει από τη θέση της απώλειας.
Ένα «εγώ» που λέει τι θέλει. Ο Γιώργος Σαραντάρης (1908–1941) γράφει (Βικιθήκη):
Εγώ δεν αγαπώ τίποτε άλλο
παρά οι μέρες να γίνουν πιο μεγάλες
πιο αργές,
και οι νύχτες πιο βαθιές
και από τον εαυτό μου να με κρύβουνε
σαν άγγελοι σαν θάνατοι γλυκοί.
Εδώ το «εγώ» δεν θυμάται· επιθυμεί, τώρα. Και θέλει κάτι παράξενο: να κρυφτεί από τον εαυτό του. Το ποίημα έχει δύο «εγώ» μέσα του, αυτό που μιλάει και αυτό από το οποίο θέλει να γλιτώσει.
Ένα πρόσωπο-ρόλος. Στο δημοτικό τραγούδι «Ο ξένος» μιλάει μια γυναίκα που της πήρε η ξενιτιά τον άντρα και τον γιο: «Ξενίτεψες τον άντρα μου κ' έκαμες να χηρέψω». Το τραγούδι είναι ανώνυμο· όποιος κι αν το έφτιαξε, και όποιος κι αν το τραγουδούσε, άντρας ή γυναίκα, δάνειζε τη φωνή του σε αυτή τη μάνα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στον «Τάκη-Πλούμα», βρες ποιος μιλάει, από πότε μιλάει και πώς αλλάζει η εικόνα του ξαδέρφου στο τέλος.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποιος: ένα «εγώ» («Στα παιδικά μου χρόνια», «Κι εγώ, λίγο ξωπίσω του»). Είναι ο μικρότερος ξάδερφος, που τον έπαιρνε μαζί του ο μεγάλος.
Από πότε: η πρώτη στροφή μιλάει για «τα παιδικά μου χρόνια», άρα το «εγώ» είναι πια μεγάλο. Η τελευταία στροφή το επιβεβαιώνει: ο ξάδερφος είναι «τριάντα τρία χρόνια μες στη γης».
Η αλλαγή: όσο διαβάζουμε, ο Τάκη-Πλούμας λάμπει, «χρυσόχυτος», «σαν τον Άη-Γιώργη». Στο τέλος μαθαίνουμε ότι είναι νεκρός. Η λάμψη ήταν η ματιά του παιδιού· η σιωπή του τέλους, με τα αποσιωπητικά, είναι η ματιά του ενήλικου.
Παράδειγμα 2
Στο ποίημα του Σαραντάρη, το «εγώ» θέλει οι νύχτες «από τον εαυτό μου να με κρύβουνε». Τι μας λέει αυτό για το ποιητικό υποκείμενο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το «εγώ» μιλάει για τον εαυτό του σαν για κάποιον άλλο, από τον οποίο θέλει να κρυφτεί. Δηλαδή νιώθει διχασμένο.
Οι μέρες «πιο αργές» και οι νύχτες «πιο βαθιές» είναι το καταφύγιο: θέλει χρόνο και σκοτάδι, όχι δράση.
Η παρομοίωση «σαν άγγελοι σαν θάνατοι γλυκοί» βάζει μαζί την προστασία και την εξαφάνιση. Το υποκείμενο είναι κουρασμένο από τον εαυτό του και ζητά γαλήνη. Δεν χρειάζεται να ξέρεις τη βιογραφία του Σαραντάρη για να το καταλάβεις· το λένε οι λέξεις.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιες τρεις μορφές μπορεί να πάρει το ποιητικό υποκείμενο;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι το ποιητικό υποκείμενο και γιατί δεν ταυτίζεται πάντα με τον ποιητή.
- Να βρίσκεις ποιος μιλάει, σε ποιον και από ποια θέση σε ένα ποίημα.
- Να κρίνεις πώς αλλάζει το νόημα όταν αλλάζει το πρόσωπο που μιλάει.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.