Το ποιητικό υποκείμενο

Ποιος μιλάει μέσα στο ποίημα

Σε ένα διήγημα ρωτάμε ποιος είναι ο αφηγητής. Σε ένα ποίημα ρωτάμε ποιο είναι το ποιητικό υποκείμενο: η φωνή που μιλάει μέσα στο ποίημα.

Η πρώτη σκέψη είναι «ο ποιητής». Συχνά δεν είναι. Το ποιητικό υποκείμενο είναι κι αυτό ένα πλάσμα του κειμένου, και μπορεί να πάρει τρεις μορφές:

• ένα «εγώ» που μιλάει για όσα νιώθει, θυμάται ή θέλει. Μπορεί να μοιάζει πολύ με τον ποιητή, αλλά δεν ταυτίζεται αυτόματα μαζί του·
• ένα πρόσωπο-ρόλος: ο ποιητής δανείζει τη φωνή του σε κάποιον άλλο, σε μια μάνα, σε έναν στρατιώτη, σε ένα ζώο·
• μια φωνή που δεν φανερώνεται: το ποίημα δεν λέει ποτέ «εγώ», και μοιάζει να μιλάει ο ίδιος ο κόσμος.

Μαζί με το «ποιος μιλάει», ρωτάμε και σε ποιον μιλάει (στον αναγνώστη, σε κάποιον απόντα, στον εαυτό του) και από πού: από ποια ηλικία, ποιο μέρος, ποια διάθεση.

Τρεις φωνές

Ένα «εγώ» που θυμάται. Ο Μιλτιάδης Μαλακάσης (1869–1943), από το Μεσολόγγι, γράφει στον «Τάκη-Πλούμα» (Βικιθήκη, σε μονοτονικό):

Στα παιδικά μου χρόνια, ο πιο μεγάλος
αξάδερφός μου μ' έπαιρνε μαζί
στα πανηγύρια, που ήτανε, παρ' άλλος,
πρώτος στην ομορφιά και στην ορμή.

[…]

Κι εγώ, λίγο ξωπίσω του, όλο θάμπος,
στο γρήγορο αλογάκι μου κι εγώ.

Το υποκείμενο είναι ένας ενήλικος που θυμάται τον εαυτό του παιδί, πάνω σε ένα αλογάκι, να κοιτάζει με «θάμπος» τον λεβέντη ξάδερφό του. Στην τελευταία στροφή καταλαβαίνουμε από πότε μιλάει:

Και να μετρώ και νάναι ο Τάκη-Πλούμας
τριάντα τρία χρόνια μες στη γης...

Ο Τάκη-Πλούμας είναι νεκρός εδώ και τριάντα τρία χρόνια. Όλη η λάμψη του ποιήματος ήταν ανάμνηση, και το «εγώ» μιλάει από τη θέση της απώλειας.

Ένα «εγώ» που λέει τι θέλει. Ο Γιώργος Σαραντάρης (1908–1941) γράφει (Βικιθήκη):

Εγώ δεν αγαπώ τίποτε άλλο
παρά οι μέρες να γίνουν πιο μεγάλες
πιο αργές,
και οι νύχτες πιο βαθιές
και από τον εαυτό μου να με κρύβουνε
σαν άγγελοι σαν θάνατοι γλυκοί.

Εδώ το «εγώ» δεν θυμάται· επιθυμεί, τώρα. Και θέλει κάτι παράξενο: να κρυφτεί από τον εαυτό του. Το ποίημα έχει δύο «εγώ» μέσα του, αυτό που μιλάει και αυτό από το οποίο θέλει να γλιτώσει.

Ένα πρόσωπο-ρόλος. Στο δημοτικό τραγούδι «Ο ξένος» μιλάει μια γυναίκα που της πήρε η ξενιτιά τον άντρα και τον γιο: «Ξενίτεψες τον άντρα μου κ' έκαμες να χηρέψω». Το τραγούδι είναι ανώνυμο· όποιος κι αν το έφτιαξε, και όποιος κι αν το τραγουδούσε, άντρας ή γυναίκα, δάνειζε τη φωνή του σε αυτή τη μάνα.

Ποια φωνή μιλάει;

Διάλεξε ένα ποίημα και μετά το είδος του ποιητικού υποκειμένου του. Κάποια ποιήματα χωράνε σε δύο.

Το ποίημα

Μαλακάσης, «Ο Τάκη-Πλούμας»: «Στα παιδικά μου χρόνια, ο πιο μεγάλος / αξάδερφός μου μ' έπαιρνε μαζί»Σαραντάρης: «Εγώ δεν αγαπώ τίποτε άλλο / παρά οι μέρες να γίνουν πιο μεγάλες»Δημοτικό, «Ο ξένος»: «Ξενίτεψες τον άντρα μου κ' έκαμες να χηρέψω»Σολωμός, «Η καταστροφή των Ψαρών»: «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη / περπατώντας η Δόξα μονάχη»Καβάφης, «Στην εκκλησία»: «Την εκκλησία αγαπώ — τα εξαπτέρυγά της»

Η φωνή του

«Εγώ» που θυμάται«Εγώ» που λέει τι νιώθει ή θέλει τώραΠρόσωπο-ρόλοςΦωνή που δεν φανερώνεται

Η φωνή του

Ας το λύσουμε

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση