Κάλβος και Σολωμός: ποίηση για την ελευθερία

Δύο ποιητές, μία Επανάσταση

Το 1821 ξεσπά η Επανάσταση. Δύο ποιητές από τη Ζάκυνθο, που δεν πολεμούν οι ίδιοι, γράφουν γι' αυτήν την ώρα που γίνεται, και τα ποιήματά τους διαβάζονται στην Ευρώπη όσο οι μάχες συνεχίζονται.

• Ο Ανδρέας Κάλβος (1792–1869) έγραψε μόνο είκοσι ωδές, σε δύο βιβλία: τη «Λύρα» (Γενεύη, 1824) και τα «Λυρικά» (Παρίσι, 1826). Πέθανε στην Αγγλία, σχεδόν ξεχασμένος· η αξία του αναγνωρίστηκε πολύ αργότερα.
• Ο Διονύσιος Σολωμός (1798–1857) έγραψε το 1823 τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν», που οι πρώτες του στροφές έγιναν ο εθνικός μας ύμνος. Επέμεινε να γράφει στη δημοτική, τη γλώσσα του λαού.

Κάλβος: «Εις Σάμον»

Το καλοκαίρι του 1824 οι Σάμιοι απέκρουσαν την απόπειρα του οθωμανικού στρατού να αποβιβαστεί στο νησί τους. Ο Κάλβος τους αφιέρωσε μια ωδή στα «Λυρικά». Ξεκινά όχι με τη μάχη, αλλά με μια ιδέα (Βικιθήκη, σε μονοτονικό):

Όσοι το χάλκεον χέρι
βαρύ του φόβου αισθάνονται,
ζυγόν δουλείας, ας έχωσι·
θέλει αρετήν και τόλμην
η ελευθερία.

Αυτή (και ο μύθος κρύπτει
νουν αληθείας) επτέρωσε
τον Ίκαρον· και αν έπεσεν
ο πτερωθείς κ' επνίγη
θαλασσωμένος·

Αφ' υψηλά όμως έπεσε,
και απέθανεν ελεύθερος. —

Η πρώτη στροφή λέει: όσοι νιώθουν βαρύ το χάλκινο χέρι του φόβου, ας μείνουν σκλάβοι· η ελευθερία θέλει αρετή και τόλμη. Μετά ο μύθος: ο Ίκαρος έπεσε και πνίγηκε, αλλά έπεσε από ψηλά και πέθανε ελεύθερος.

Η μορφή είναι η καλβική στροφή: πέντε στίχοι, τέσσερις μεγαλύτεροι και ένας κοντός πέμπτος που κλείνει σαν σφραγίδα («η ελευθερία», «θαλασσωμένος»), χωρίς ομοιοκαταληξία. Η γλώσσα είναι δική του: αρχαΐζουσα («έχωσι», «επτέρωσε»), με δημοτικές λέξεις ανάμεσα.

Σολωμός: «Η καταστροφή των Ψαρών»

Τον Ιούνιο του 1824 ο οθωμανικός στόλος κατέστρεψε τα Ψαρά, ένα από τα τρία ναυτικά νησιά της Επανάστασης. Πολλοί κάτοικοι σκοτώθηκαν ή πουλήθηκαν σκλάβοι. Ο Σολωμός έγραψε έξι μόνο στίχους (Βικιθήκη, σε μονοτονικό):

Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη
περπατώντας η Δόξα μονάχη,
μελετά τα λαμπρά παλληκάρια,
και στην κόμη στεφάνη φορεί,
καμωμένο από λίγα χορτάρια,
που είχαν μείνει στην έρημη γη.

Δεν υπάρχει ούτε μία λέξη για αίμα, φωτιά ή εχθρούς. Υπάρχει μόνο μια εικόνα: η Δόξα, σαν γυναίκα (προσωποποίηση), περπατάει μόνη στο μαυρισμένο νησί, συλλογίζεται («μελετά») τους νεκρούς, και φοράει στεφάνι από τα λίγα χόρτα που απέμειναν. Ένα τέτοιο σύντομο, πυκνό ποίημα για ένα γεγονός λέγεται επίγραμμα.

Ο ρυθμός είναι άλλος από τον δεκαπεντασύλλαβο: οι τόνοι πέφτουν κάθε τρεις συλλαβές. Δοκίμασε:

Σολωμός, «Η καταστροφή των Ψαρών», στίχος 1

Διάβασε φωναχτά και σημάδεψε τις τονισμένες συλλαβές. Θα δεις ένα σχήμα: δύο άτονες, μία τονισμένη.

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

?Στων?Ψα?ρών?την?ο?λό?μαυ?ρη?ρά?χη

/ τονισμένη · ∪ άτονη

ΈλεγξεΔείξε

Δύο άτονες και μία τονισμένη, «τα-τα-ΤΑ»: αυτός ο πόδας λέγεται ανάπαιστος, και δίνει στο ποίημα ένα αργό, επίσημο βήμα, σαν πομπή. Και η ομοιοκαταληξία: ράχη / μονάχη, παλληκάρια / χορτάρια, φορεί / γη.

Κάλβος, Σολωμός ή και οι δύο;

Βάλε κάθε χαρακτηριστικό στον ποιητή που ταιριάζει. Κάποια ταιριάζουν και στους δύο.

Ποιος ποιητής;

Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο

ΚάλβοςΣολωμόςΚαι οι δύο

0 / 9

Ας το λύσουμε

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση