Ο Καβάφης και η ιστορία
Ένα ιστορικό γεγονός γίνεται στάση ζωής: «Θερμοπύλες».
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς ο Καβάφης χρησιμοποιεί ένα ιστορικό γεγονός ως σύμβολο.
- Να βρίσκεις τις αρετές που ζητάει το ποίημα «Θερμοπύλες» και τη δομή του σε δύο στροφές.
- Να κρίνεις τι σημαίνει να φυλάς τις δικές σου Θερμοπύλες ξέροντας ότι μπορεί να χάσεις.
Ένας ποιητής που διάβαζε ιστορία
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933) έζησε σχεδόν όλη του τη ζωή στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Πολλά από τα ποιήματά του ξεκινούν από την ιστορία: αρχαίους βασιλιάδες, Ρωμαίους, Βυζαντινούς, ανθρώπους της ελληνιστικής εποχής. Δεν τα γράφει όμως για να μας μάθει ιστορία. Παίρνει ένα γεγονός και ρωτά: τι σημαίνει αυτό για έναν άνθρωπο;
Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι οι «Θερμοπύλες», που γράφτηκαν το 1901.
Το γεγονός
Το 480 π.Χ. ο Πέρσης βασιλιάς Ξέρξης εισβάλλει στην Ελλάδα. Στις Θερμοπύλες, ένα στενό πέρασμα ανάμεσα στο βουνό και στη θάλασσα, ο Σπαρτιάτης βασιλιάς Λεωνίδας με λίγους Έλληνες τον σταματά για μέρες. Ένας ντόπιος, ο Εφιάλτης, δείχνει στους Πέρσες (τους «Μήδους») ένα μονοπάτι που περνάει από πίσω. Οι Πέρσες κυκλώνουν τους Έλληνες, και ο Λεωνίδας με τους δικούς του πολεμούν ως τον θάνατο.
Το ποίημα
Εδώ σε μονοτονικό, όπως το αναδημοσίευσε το περιοδικό «Αλεξανδρινή Τέχνη» τον Ιανουάριο του 1927 (Βικιθήκη):
Τιμή σ' εκείνους όπου στην ζωή των
ώρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες.
Ποτέ από το χρέος μη κινούντες·
δίκαιοι κ' ίσιοι σ' όλες των τες πράξεις,
αλλά με λύπη κιόλας κ' ευσπλαχνία·
γενναίοι οσάκις είναι πλούσιοι, κι όταν
είναι πτωχοί, πάλ' εις μικρόν γενναίοι,
πάλι συντρέχοντες όσο μπορούνε·
πάντοτε την αλήθεια ομιλούντες,
πλην χωρίς μίσος για τους ψευδομένους.Και περισσότερη τιμή τούς πρέπει
όταν προβλέπουν (και πολλοί προβλέπουν)
πως ο Εφιάλτης θα φανεί στο τέλος,
κ' οι Μήδοι επί τέλους θα διαβούνε.
(«όπου»: που· «μη κινούντες»: χωρίς να μετακινούνται· «οσάκις»: όποτε· «συντρέχοντες»: βοηθώντας· «πλην»: αλλά· «θα διαβούνε»: θα περάσουν.)
Ο Λεωνίδας δεν αναφέρεται πουθενά. Οι Θερμοπύλες είναι στον πληθυντικό και ανήκουν σε «εκείνους», σε όποιον «όρισε» στη ζωή του μια θέση και τη φυλάει. Το ιστορικό γεγονός έγινε σύμβολο: κάθε άνθρωπος μπορεί να έχει τις δικές του Θερμοπύλες.
Πώς είναι χτισμένο
Πρώτη στροφή (δέκα στίχοι): οι αρετές. Ο Καβάφης απαριθμεί πώς είναι όσοι φυλάνε Θερμοπύλες: σταθεροί στο χρέος, δίκαιοι, αλλά με ευσπλαχνία· γενναιόδωροι όταν έχουν και, όταν δεν έχουν, βοηθούν όσο μπορούν· λένε πάντα την αλήθεια, αλλά χωρίς μίσος για όσους λένε ψέματα. Κάθε αρετή έχει δίπλα της ένα όριο που την κάνει ανθρώπινη: η δικαιοσύνη δεν γίνεται σκληρότητα, η αλήθεια δεν γίνεται μίσος.
Δεύτερη στροφή (τέσσερις στίχοι): η ανατροπή. Ακόμη περισσότερη τιμή αξίζουν όσοι ξέρουν ότι θα χάσουν: ότι κάποιος Εφιάλτης θα προδώσει και οι Μήδοι τελικά θα περάσουν. Και η παρένθεση «(και πολλοί προβλέπουν)» λέει ήσυχα κάτι σκληρό: αυτό δεν είναι σπάνιο, συμβαίνει συχνά.
Ας το λύσουμε
Παράδειγμα 1
Γιατί ο Καβάφης γράφει «Θερμοπύλες» στον πληθυντικό και δεν αναφέρει ούτε τον Λεωνίδα ούτε τους τριακόσιους;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Στην πρώτη στροφή, κάθε αρετή έχει δίπλα της ένα «αλλά» ή ένα «πλην». Τι κάνει αυτή η δομή;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς ο Καβάφης χρησιμοποιεί ένα ιστορικό γεγονός ως σύμβολο.
- Να βρίσκεις τις αρετές που ζητάει το ποίημα «Θερμοπύλες» και τη δομή του σε δύο στροφές.
- Να κρίνεις τι σημαίνει να φυλάς τις δικές σου Θερμοπύλες ξέροντας ότι μπορεί να χάσεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.