Το διήγημα
Λίγες σελίδες, ένα γεγονός, μια κορύφωση: πώς στήνεται ένα διήγημα.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα του διηγήματος: έκταση, ένα κεντρικό γεγονός, λίγα πρόσωπα.
- Να βρίσκεις την αρχή, την κορύφωση και τη λύση ενός διηγήματος.
- Να εξηγείς τι προσθέτει ένα απρόσμενο τέλος στο νόημα της ιστορίας.
Λίγες σελίδες, μία ιστορία
Το διήγημα είναι σύντομη πεζή αφήγηση: διαβάζεται σε μία καθισιά, από λίγα λεπτά ως μία ώρα. Επειδή είναι σύντομο, δεν μπορεί να κάνει ό,τι ένα μυθιστόρημα, που απλώνεται σε εκατοντάδες σελίδες, με πολλά πρόσωπα, χρόνια και παράλληλες ιστορίες. Το διήγημα διαλέγει:
- ένα κεντρικό γεγονός ή μια μικρή σειρά γεγονότων γύρω από αυτό·
- λίγα πρόσωπα, συχνά ένα κεντρικό·
- λίγους τόπους και σύντομο χρόνο για την κύρια δράση·
- και ένα τέλος που συχνά φωτίζει ξανά όλο το κείμενο.
Η πλοκή ενός διηγήματος έχει συνήθως τέσσερα σκαλοπάτια: την αρχική κατάσταση (πώς ήταν τα πράγματα), την επιπλοκή (κάτι αλλάζει), την κορύφωση (η πιο έντονη στιγμή) και τη λύση (τι απομένει μετά).
Ένα παιδί και ένα δέντρο
Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης έγραψε πάνω από εκατό διηγήματα. Ένα από τα μικρότερα είναι το «Υπό την βασιλικήν δρυν» (περιοδικό «Παναθήναια», 1901), «Κάτω από τη βασιλική βελανιδιά». Ο αφηγητής θυμάται ένα Πάσχα των παιδικών του χρόνων στη Σκιάθο. (Τα αποσπάσματα είναι από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό.)
Αρχική κατάσταση. Κάθε φορά που περνούσε με τους δικούς του για τα πανηγύρια, το παιδί κοίταζε ένα τεράστιο δέντρο:
Όταν παιδίον διηρχόμην εκεί πλησίον, επί οναρίου οχούμενος […], ερρέμβαζον γλυκά μη χορταίνων να θαυμάζω περικαλλές δένδρον μεμονωμένον, πελώριον, μίαν βασιλικήν δρυν.
(«Ονάριον» είναι το γαϊδουράκι, «δρυς» η βελανιδιά.)
Επιπλοκή. Ένα Μεγάλο Σάββατο, πριν τελειώσει η λειτουργία, το παιδί γίνεται «άφαντο» και τρέχει μόνο του στο βουνό. Κρύβεται από διαβάτες για να μην το μαρτυρήσουν, χάνει τον δρόμο, σκίζεται στους βάτους. «Ήμην ένδεκα ετών παιδί», μας θυμίζει ο αφηγητής.

Κορύφωση. Φτάνει, πέφτει κατάκοπο στο χορτάρι και αποκοιμιέται. Στο όνειρο το δέντρο γίνεται κόρη, και του μιλάει:
— Ειπέ να μου φεισθούν, να μη με κόψουν..., διά να μη κάμω ακουσίως κακόν. Δεν είμ' εγώ νύμφη αθάνατος· θα ζήσω όσον αυτό το δένδρον....
Λύση. Το παιδί ξυπνά τρομαγμένο· ένα βοσκόπουλο του φωνάζει ότι ο πατέρας του το ψάχνει. Χρόνια μετά, ο αφηγητής γυρίζει από την ξενιτιά. Το δέντρο δεν υπάρχει πια. Μια γριά που βόσκει δυο προβατίνες εκεί κοντά του εξηγεί:
— Ο σχωρεμένος ο Βαργέντης το έκοψε... […] Σαν τόκοψε κι ύστερα, δεν είδε προκοπή. Αρρώστησε και σε λίγες μέρες πέθανε... Το Μεγάλο Δένδρο ήταν στοιχειωμένο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποια είναι η κορύφωση στο «Υπό την βασιλικήν δρυν», και γιατί δεν είναι η στιγμή που το παιδί φτάνει στο δέντρο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η άφιξη είναι ο στόχος του παιδιού, αλλά όταν φτάνει, απλώς ξαπλώνει στο χορτάρι. Η ένταση πέφτει: η αγωνία της διαδρομής τελείωσε.
Η πιο έντονη στιγμή είναι το όνειρο: το δέντρο μεταμορφώνεται σε κόρη, και η κόρη μιλάει και ζητά να μην την κόψουν.
Από εκεί και πέρα η ιστορία μόνο κατεβαίνει: το παιδί ξυπνά «έντρομο», φεύγει, και η λύση έρχεται χρόνια μετά. Κορύφωση είναι η στιγμή που ανεβάζει την ένταση στο ψηλότερο σημείο, όχι αναγκαστικά η στιγμή που ο ήρωας πετυχαίνει τον στόχο του.
Παράδειγμα 2
Γιατί ο Παπαδιαμάντης βάζει τη γριά να μιλήσει στο τέλος, αντί να πει ο αφηγητής ότι ο ξυλοκόπος πέθανε;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αν το έλεγε ο αφηγητής, θα ήταν μια πληροφορία: «ο Βαργέντης την έκοψε και πέθανε».
Η γριά το λέει με τη λαϊκή πίστη της: «το Μεγάλο Δένδρο ήταν στοιχειωμένο». Ο αφηγητής δεν επιβεβαιώνει ούτε διαψεύδει.
Έτσι ο αναγνώστης μένει με το ερώτημα: ήταν σύμπτωση ή εκδίκηση της νύμφης; Το διήγημα κλείνει ανοιχτό, και σε κάνει να ξαναθυμηθείς το όνειρο του παιδιού.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τέσσερα σκαλοπάτια της πλοκής ενός διηγήματος;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα του διηγήματος: έκταση, ένα κεντρικό γεγονός, λίγα πρόσωπα.
- Να βρίσκεις την αρχή, την κορύφωση και τη λύση ενός διηγήματος.
- Να εξηγείς τι προσθέτει ένα απρόσμενο τέλος στο νόημα της ιστορίας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.