Η οπτική γωνία

Ποιος μιλάει και ποιος βλέπει

Ξέρεις ήδη να ρωτάς ποιος αφηγείται μια ιστορία: ένας ήρωας που λέει «εγώ» ή μια φωνή απ' έξω που λέει «αυτός». Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο ερώτημα, που δεν είναι το ίδιο: από ποια μάτια βλέπουμε όσα γίνονται. Αυτό λέγεται οπτική γωνία.

Σκέψου μια φωτογραφία. Το ποιος τη δείχνει στους φίλους του είναι ένα πράγμα· το από πού τραβήχτηκε, ψηλά, χαμηλά, από κοντά, είναι άλλο. Η οπτική γωνία αποφασίζει τι χωράει στην εικόνα και τι μένει έξω.

Ένας άντρας θυμάται ένα παιδί

Ο Γεώργιος Βιζυηνός (1849–1896), από τη Βιζύη της Ανατολικής Θράκης, δημοσίευσε το 1883 το διήγημα «Το αμάρτημα της μητρός μου». Ο αφηγητής είναι ενήλικος και θυμάται τα παιδικά του χρόνια: τη μικρή του αδελφή, την Αννιώ, που ήταν άρρωστη, και τη μητέρα του που δεν έβλεπε τίποτε άλλο από εκείνη. (Τα αποσπάσματα είναι από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό.)

Ο αφηγητής είναι ένας, αλλά η ματιά είναι διπλή. Δες:

Ενθυμούμαι τους μαύρους και μεγάλους αυτής οφθαλμούς, και τα καμαρωτά και σμιγμένα της οφρύδια, τα οποία εφαίνοντο τόσω μάλλον μελανότερα, όσω ωχρότερον εγίνετο το πρόσωπόν της.

Τα μάτια, τα φρύδια, το χλωμό πρόσωπο: αυτά τα είδε το παιδί, σκυμμένο πάνω από την αδελφή του. Το «ενθυμούμαι» όμως το λέει ο άντρας, χρόνια μετά. Και ο άντρας ξέρει αυτό που το παιδί δεν ήθελε να ξέρει: ότι όσο πιο μαύρα φαίνονταν τα φρύδια, τόσο χειρότερα πήγαινε η Αννιώ.

Λίγο πιο κάτω, ο κουρέας της γειτονιάς, ο μόνος «γιατρός», δεν εξετάζει ποτέ την άρρωστη πριν πιει ρακί, γιατί «δεν βλέπουν καλά τα μάτια» του. Ο αφηγητής σχολιάζει:

Και φαίνεται, ότι δεν εψεύδετο. Διότι όσω περισσότερον έπινε, τόσο ευκολώτερον ηδύνατο να διακρίνη ποία είναι η παχυτέρα της αυλής μας όρνιθα, διά να την λάβη απερχόμενος.

Το παιδί έτρεχε στον μπακάλη για το ρακί και δεν καταλάβαινε τίποτα. Ο ενήλικος βλέπει καθαρά το κόλπο του κουρέα, και το λέει με ειρωνεία: κάνει πως συμφωνεί («δεν εψεύδετο») ενώ τον κατηγορεί.

Το παιδί τότε ή ο ενήλικος τώρα;

Οι φράσεις είναι από τον Βιζυηνό και από το «Όνειρο στο κύμα» του Παπαδιαμάντη. Ποια ματιά βλέπει ή ξέρει αυτό που λέει η φράση;

Ποιος το βλέπει;

«Άμα τον έβλεπον εγώ έπρεπε να τρέχω εις τον μπακάλην.»

Η ματιά του παιδιού τότεΗ γνώση του ενήλικου τώρα

0 / 8

Τι θα άλλαζε με άλλα μάτια

Η οπτική γωνία δεν είναι στολίδι. Αν την αλλάξεις, αλλάζει η ιστορία:

• Από τα μάτια της μητέρας, η αρρώστια της Αννιώς θα ήταν ενοχή και πανικός, όχι μια μάνα που «εγίνετο ολονέν αγνώριστος».
• Από τα μάτια της Αννιώς, θα βλέπαμε ένα άρρωστο κορίτσι που κρύβει φρούτα κάτω από το μαξιλάρι για να τα μοιράσει στα αδέλφια της.
• Από έναν αφηγητή απ' έξω, που ξέρει τα πάντα, θα μαθαίναμε από την αρχή ποιο είναι «το αμάρτημα» της μητέρας, και ο τίτλος δεν θα κρατούσε κανένα μυστικό.

Ας το λύσουμε

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση