Αφήγηση, περιγραφή, διάλογος
Οι τρόποι με τους οποίους προχωράει μια ιστορία, και πότε διαλέγει ο συγγραφέας τον καθένα.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις αφήγηση, περιγραφή, διάλογο και σχόλιο μέσα σε ένα πεζό κείμενο.
- Να εξηγείς πώς ο κάθε τρόπος επιταχύνει ή σταματά τον χρόνο της ιστορίας.
- Να σχολιάζεις γιατί ο συγγραφέας διάλεξε έναν τρόπο σε ένα συγκεκριμένο σημείο.
Πώς προχωράει μια ιστορία
Ένας συγγραφέας δεν γράφει όλη την ιστορία με τον ίδιο τρόπο. Κάποτε λέει τι έγινε, κάποτε σταματά για να σου δείξει ένα πρόσωπο ή έναν τόπο, κάποτε αφήνει τους ήρωες να μιλήσουν μόνοι τους. Αυτοί είναι οι αφηγηματικοί τρόποι, και οι βασικοί είναι τρεις:
- Αφήγηση: τα γεγονότα το ένα μετά το άλλο. Ο χρόνος της ιστορίας κυλάει, και τα ρήματα λένε τι έγινε («ετρόμαξα», «εφώναζα», «έκλεισε το παράθυρο»).
- Περιγραφή: ο χρόνος σταματά. Βλέπουμε πώς είναι ένα πρόσωπο, ένας τόπος, ένα αντικείμενο. Τα ρήματα λένε πώς ήταν κάτι («ήτον ωραία μελαχροινή»).
- Διάλογος: τα πρόσωπα μιλούν τα ίδια, σε ευθύ λόγο, συνήθως με παύλα ή εισαγωγικά. Τα λόγια τους τα ακούμε όπως ειπώθηκαν, χωρίς τον αφηγητή στη μέση.
Υπάρχει και ένας τέταρτος, πιο αθόρυβος: το σχόλιο. Εκεί ο αφηγητής βγαίνει λίγο από την ιστορία και λέει τη γνώμη του γι' αυτήν.
Ένα κείμενο, όλοι οι τρόποι
Θα τους δεις όλους σε ένα διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (1851–1911), το «Όνειρο στο κύμα» (1900). Ο αφηγητής είναι ένας δικηγόρος στην Αθήνα, που θυμάται το τελευταίο καλοκαίρι που ήταν βοσκόπουλο στη Σκιάθο. Η γλώσσα είναι η καθαρεύουσα της εποχής· τα αποσπάσματα είναι από το κείμενο της Βικιθήκης, σε μονοτονικό.

Περιγραφή. Πριν συμβεί οτιδήποτε, ο αφηγητής μάς δείχνει τη Μοσχούλα, την ανιψιά του γείτονα:
Ήτον θερμόαιμος και ανήσυχος ως πτηνόν του αιγιαλού. Ήτον ωραία μελαχροινή, κ' ενθύμιζε την νύμφην του Άσματος την ηλιοκαυμένην.
Δεν προχωράει τίποτα. Το «ήτον» δύο φορές λέει πώς ήταν η κοπέλα, όχι τι έκανε μια συγκεκριμένη μέρα.
Αφήγηση. Μετά ο χρόνος ξεκινά:
Μίαν ημέραν, δεν ηξεύρω πώς, ενώ εμέτρουν καθώς εσυνήθιζα τας αίγας μου […], η Μοσχούλα, η ευνοούμενη μου κατσίκα, είχε μείνει οπίσω, και δεν ευρέθη εις το μέτρημα. […] Ετρόμαξα.
Το «Μίαν ημέραν» είναι το σήμα: από εδώ και πέρα κάτι συμβαίνει.
Διάλογος. Ο βοσκός φωνάζει την κατσίκα του, και η κοπέλα με το ίδιο όνομα τον ακούει από το παράθυρο:
— Τί έχεις και φωνάζεις;
Εγώ δεν ήξευρα τι να είπω· εν τοσούτω απήντησα:
— Φωνάζω εγώ την κατσίκα μου, τη Μοσχούλα!... Με σένα δεν έχω να κάμω.
Πρόσεξε τη γλώσσα: ο αφηγητής γράφει «απήντησα» σε καθαρεύουσα, ο νεαρός βοσκός μιλάει τη γλώσσα του βουνού. Ο διάλογος κάνει τα πρόσωπα να ακουστούν, με τη φωνή τους, τη ντροπή και το πείραγμά τους.
Σχόλιο. Στην αρχή του διηγήματος, ο ενήλικος αφηγητής κρίνει τη ζωή του:
Μεγάλην προκοπήν, εννοείται, δεν έκαμα.
Αυτό δεν είναι γεγονός της ιστορίας. Είναι η γνώμη του για όσα έγιναν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο απόσπασμα του Βιζυηνού («Το αμάρτημα της μητρός μου», 1883) βρες ποιοι τρόποι εναλλάσσονται και τι πετυχαίνει η εναλλαγή: «Ο χονδρός της συνοικίας κουρεύς, αυτός μας επεσκέπτετο αυτόκλητος […]. Άμα τον έβλεπον εγώ έπρεπε να τρέχω εις τον μπακάλην. Διότι ποτέ δεν επλησίαζε την ασθενή, πριν ή καταπίη τουλάχιστον πενήντα δράμια ρακής. — Είμαι γέρος, μωρή, έλεγε προς την ανυπόμονον μητέρα, είμαι γέρος, και αν δεν το τσούξω κομμάτι, δεν βλέπουν καλά τα μάτια μου.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πρώτη πρόταση δείχνει ποιος είναι ο κουρέας, «χονδρός», ο «γιατρός» της γειτονιάς. Είναι περιγραφή του προσώπου.
Το «έπρεπε να τρέχω εις τον μπακάλην» είναι αφήγηση, αλλά όχι μιας μόνο φοράς: είναι κάτι που γινόταν κάθε φορά που ερχόταν (το λέει ο παρατατικός). Η αφήγηση συνοψίζει πολλές επισκέψεις σε μία πρόταση.
Μετά έρχεται διάλογος: ακούμε τον ίδιο τον κουρέα, με τη λαϊκή του γλώσσα («μωρή», «να το τσούξω»), μέσα σε ένα κείμενο γραμμένο σε καθαρεύουσα.
Η εναλλαγή κάνει το χιούμορ: η αφήγηση μας προετοιμάζει (πίνει πριν εξετάσει), και η δικαιολογία του, στα δικά του λόγια, ακούγεται πιο αστεία απ' ό,τι αν την έλεγε ο αφηγητής με πλάγιο λόγο.
Παράδειγμα 2
Ξαναγράψε σε πλάγιο λόγο τη φράση της Μοσχούλας «— Έτσι όλο τραγουδείς!;.. Δε σ' άκουσα ποτέ μου να παίζης το σουραύλι!...». Τι χάνεται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σε πλάγιο λόγο, ο αφηγητής θα έλεγε κάτι σαν: «Μου φώναξε ότι όλο τραγουδούσα και ότι δεν με είχε ακούσει ποτέ να παίζω τη φλογέρα.»
Το νόημα μένει. Χάνονται όμως τα επιφωνηματικά σημάδια («!;..», «!...»), το πρώτο πρόσωπο της κοπέλας και το πειραχτικό της ύφος.
Ο διάλογος δεν μεταφέρει μόνο πληροφορία· δείχνει τον χαρακτήρα του προσώπου που μιλάει, χωρίς να χρειαστεί ο αφηγητής να τον περιγράψει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιοι είναι οι τρεις βασικοί αφηγηματικοί τρόποι, και ποιος είναι ο τέταρτος, πιο αθόρυβος;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις αφήγηση, περιγραφή, διάλογο και σχόλιο μέσα σε ένα πεζό κείμενο.
- Να εξηγείς πώς ο κάθε τρόπος επιταχύνει ή σταματά τον χρόνο της ιστορίας.
- Να σχολιάζεις γιατί ο συγγραφέας διάλεξε έναν τρόπο σε ένα συγκεκριμένο σημείο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.