Γραφήματα από δεδομένα
Ποιο γράφημα απαντάει σε ποια ερώτηση — και ποιο παραπλανά.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να δημιουργείς γράφημα από μια περιοχή δεδομένων με τίτλο, άξονες και υπόμνημα.
- Να διαλέγεις το είδος γραφήματος (στήλες, γραμμή, πίτα, διασπορά) που απαντά στην ερώτησή σου.
- Να μετατρέπεις πλήθη σε ποσοστά για ένα κυκλικό γράφημα.
- Να αναγνωρίζεις ένα παραπλανητικό γράφημα, π.χ. με άξονα που δεν ξεκινά από το μηδέν.
Γιατί γράφημα;
Ένας πίνακας με τριάντα αριθμούς είναι ακριβής, αλλά το μάτι δεν βλέπει τίποτα σε αυτόν με την πρώτη ματιά. Ένα γράφημα (chart) δείχνει αμέσως το μεγαλύτερο, το μικρότερο, την τάση. Δεν προσθέτει καμία πληροφορία που δεν υπάρχει στον πίνακα. Απλώς την κάνει ορατή.
Στο υπολογιστικό φύλλο το γράφημα φτιάχνεται από τα δεδομένα με λίγα κλικ και μένει συνδεδεμένο μαζί τους: αν αλλάξεις έναν αριθμό, το γράφημα αλλάζει μόνο του.
Πώς φτιάχνεται
- Επίλεξε την περιοχή των δεδομένων μαζί με τις επικεφαλίδες, π.χ.
A1:B6. Οι επικεφαλίδες γίνονται ονόματα στον άξονα και στο υπόμνημα. - Από το μενού Εισαγωγή διάλεξε Γράφημα.
- Διάλεξε το είδος του γραφήματος.
- Συμπλήρωσε τον τίτλο και τους τίτλους των αξόνων, με μονάδες.
Τα μέρη ενός γραφήματος:
| Μέρος | Τι λέει |
|---|---|
| Τίτλος | τι δείχνει το γράφημα, π.χ. «Τρόπος μετακίνησης στο σχολείο, Β2» |
| Οριζόντιος άξονας (x) | τις κατηγορίες ή τον χρόνο |
| Κατακόρυφος άξονας (y) | τις τιμές, με μονάδα: «Μαθητές», «°C», «€» |
| Υπόμνημα | ποιο χρώμα είναι ποια σειρά δεδομένων, όταν έχεις περισσότερες από μία |
| Ετικέτες δεδομένων | τον αριθμό πάνω σε κάθε στήλη ή κομμάτι |
Ένα γράφημα χωρίς τίτλο και χωρίς μονάδες είναι σαν απάντηση χωρίς ερώτηση.
Ποιο γράφημα για ποια ερώτηση
Το είδος του γραφήματος δεν είναι θέμα γούστου. Κάθε είδος απαντά σε άλλη ερώτηση:
| Ερώτηση | Γράφημα | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Ποιο είναι μεγαλύτερο; (σύγκριση κατηγοριών) | στήλες ή ράβδοι | ψήφοι για κάθε προορισμό εκδρομής |
| Πώς αλλάζει με τον χρόνο; | γραμμή | θερμοκρασία κάθε μήνα |
| Τι μέρος του συνόλου είναι; | πίτα (κυκλικό) | πώς μοιράζεται ο προϋπολογισμός της εκδρομής |
| Σχετίζονται δύο μεγέθη; | διασπορά (XY) | ώρες μελέτης και βαθμός, ένα σημείο ανά μαθητή |
Οι ράβδοι είναι στήλες ξαπλωμένες. Βολεύουν όταν τα ονόματα των κατηγοριών είναι μεγάλα και δεν χωράνε κάτω από μια στήλη.
Δοκίμασε τον κανόνα σε τέσσερα σύνολα δεδομένων: διάλεξε ένα και μετά το γράφημα που θα έφτιαχνες.
Πότε η πίτα δεν ταιριάζει
Η πίτα δείχνει μέρη ενός όλου. Τα κομμάτια της πρέπει να κάνουν μαζί 100%. Δεν ταιριάζει:
- για τις θερμοκρασίες των μηνών, γιατί δεν είναι «κομμάτια» κάποιου συνόλου·
- όταν οι κατηγορίες είναι πολλές (πάνω από 5-6 κομμάτια δεν ξεχωρίζουν)·
- όταν ένας μαθητής μπορεί να δώσει πολλές απαντήσεις (π.χ. «ποια αθλήματα σου αρέσουν;»), γιατί τότε τα ποσοστά ξεπερνούν μαζί το 100%.
Φτιάξε ένα
Η τάξη ρώτησε 25 μαθητές πώς έρχονται στο σχολείο. Άλλαξε τα ύψη και δες πώς αλλάζουν οι απαντήσεις από κάτω. Η διακεκομμένη γραμμή είναι ο μέσος όρος.
Αυτή είναι σύγκριση κατηγοριών, οπότε οι στήλες ταιριάζουν. Επειδή όμως κάθε μαθητής δίνει μία απάντηση και όλοι μαζί κάνουν το σύνολο της τάξης, θα ταίριαζε και μια πίτα.
Γραφήματα που παραπλανούν
Ένα γράφημα μπορεί να είναι φτιαγμένο με σωστούς αριθμούς και παρ' όλα αυτά να λέει ψέματα. Τα πιο συνηθισμένα κόλπα:
- Άξονας που δεν ξεκινά από το μηδέν. Σε γράφημα στηλών, το ύψος της στήλης είναι αυτό που συγκρίνει το μάτι. Αν ο άξονας ξεκινά από το 46, μια διαφορά 52 προς 48 φαίνεται τεράστια.
- Τρισδιάστατα εφέ. Σε μια πίτα 3D τα μπροστινά κομμάτια φαίνονται μεγαλύτερα από ό,τι είναι.
- Άνισα διαστήματα στον χρόνο. Αν τα έτη στον άξονα είναι 2015, 2020, 2021, 2022, η γραμμή δείχνει απότομη αλλαγή εκεί που απλώς λείπουν χρόνια.
- Επιλεγμένο κομμάτι. Δείχνεις μόνο τους μήνες που σε βολεύουν.
Δες το πρώτο κόλπο στην πράξη: 52 ψήφοι για το Ναύπλιο και 48 για τους Δελφούς, με τον άξονα να ξεκινά από το 46. Φέρε μετά τους Δελφούς στο 47 και σύγκρινε το ύψος των στηλών με τη διαφορά των ψήφων.
Λίγες ψήφοι διαφορά, και όμως η μία στήλη μοιάζει να «πνίγει» την άλλη. Πριν πιστέψεις ένα γράφημα στηλών, κοίτα από πού ξεκινά ο άξονας.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποιο γράφημα ταιριάζει σε καθένα: (α) η μέση θερμοκρασία κάθε μήνα της σχολικής χρονιάς, (β) οι ώρες μελέτης και ο βαθμός κάθε μαθητή, (γ) πόσοι ψήφισαν κάθε προορισμό εκδρομής;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Η ερώτηση είναι «πώς αλλάζει με τον χρόνο». Οι μήνες έχουν σειρά. Ταιριάζει γράφημα γραμμής.
(β) Για κάθε μαθητή έχουμε δύο αριθμούς, και ρωτάμε αν ο ένας ανεβαίνει μαζί με τον άλλο. Ταιριάζει γράφημα διασποράς: ένα σημείο ανά μαθητή, με τις ώρες στον άξονα x και τον βαθμό στον άξονα y.
(γ) Σύγκριση κατηγοριών: γράφημα στηλών. Αφού κάθε μαθητής ψηφίζει μία φορά, θα μπορούσε να γίνει και πίτα, αλλά οι στήλες κάνουν πιο εύκολη τη σύγκριση προορισμών με παρόμοιες ψήφους.
Παράδειγμα 2
Στην ψηφοφορία για την εκδρομή, το Ναύπλιο πήρε 52 ψήφους και οι Δελφοί 48. Κάποιος φτιάχνει γράφημα στηλών με τον άξονα να ξεκινά από το 46. Πόσες φορές ψηλότερη φαίνεται η στήλη του Ναυπλίου, και πόσες φορές είναι πραγματικά;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Με τον άξονα από το 46, η στήλη του Ναυπλίου φαίνεται να έχει ύψος μονάδες, και των Δελφών .
Φαινομενικά, το Ναύπλιο είναι φορές ψηλότερο. Το γράφημα «λέει» ότι κέρδισε με τεράστια διαφορά.
Πραγματικά, . Το Ναύπλιο έχει περίπου 8% περισσότερες ψήφους. Είναι μια οριακή νίκη.
Φαίνεται 3 φορές ψηλότερη, ενώ είναι μόλις 1,08 φορές. Με τον άξονα από το 0, οι δύο στήλες θα είχαν σχεδόν το ίδιο ύψος, που είναι και η αλήθεια.
Παράδειγμα 3
Από 25 μαθητές, 10 έρχονται με τα πόδια, 8 με λεωφορείο, 5 με αυτοκίνητο και 2 με ποδήλατο. Τι ποσοστό δείχνει κάθε κομμάτι της πίτας;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ελέγχουμε πρώτα ότι είναι μέρη ενός όλου: , όσοι και οι μαθητές. Κάθε μαθητής μετρήθηκε μία φορά, οπότε η πίτα ταιριάζει.
Ποσοστό κάθε κομματιού: πλήθος διά σύνολο, επί 100.
, δηλαδή 40%. Όμοια: 8 μαθητές 32%, 5 μαθητές 20%, 2 μαθητές 8%.
Έλεγχος: . Σωστά.
Στο υπολογιστικό φύλλο, με τα πλήθη στα
B2:B5, ο τύπος στοC2είναι=B2/SUM($B$2:$B$5)με μορφή ποσοστού, και σύρεται ως τοC5. Το σύνολο μπαίνει με απόλυτη αναφορά, γιατί είναι το ίδιο για όλες τις γραμμές. Για την πίτα πάντως δεν χρειάζεται αυτή η στήλη: το γράφημα υπολογίζει μόνο του τα ποσοστά από τα πλήθη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο είδος γραφήματος ταιριάζει για να δείξεις πόσα βιβλία δανείστηκε η σχολική βιβλιοθήκη κάθε μήνα της χρονιάς;
Τα κατάφερες;
- Να δημιουργείς γράφημα από μια περιοχή δεδομένων με τίτλο, άξονες και υπόμνημα.
- Να διαλέγεις το είδος γραφήματος (στήλες, γραμμή, πίτα, διασπορά) που απαντά στην ερώτησή σου.
- Να μετατρέπεις πλήθη σε ποσοστά για ένα κυκλικό γράφημα.
- Να αναγνωρίζεις ένα παραπλανητικό γράφημα, π.χ. με άξονα που δεν ξεκινά από το μηδέν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.