Πολυμέσα: ήχος, εικόνα, βίντεο
Ψηφιοποίηση, συμπίεση, και γιατί ένα βίντεο πιάνει τόσο χώρο.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς ψηφιοποιείται μια εικόνα (εικονοστοιχεία, ανάλυση, βάθος χρώματος) και ένας ήχος (δειγματοληψία, bit ανά δείγμα, κανάλια).
- Να υπολογίζεις το μέγεθος μιας ασυμπίεστης εικόνας και ενός ασυμπίεστου ήχου σε byte, KB και MB.
- Να ξεχωρίζεις τη συμπίεση χωρίς απώλειες από τη συμπίεση με απώλειες και να αναγνωρίζεις τις συνηθισμένες μορφές αρχείων.
- Να εξηγείς με αριθμούς γιατί το βίντεο χρειάζεται συμπίεση.
Από τον κόσμο στους αριθμούς
Ο ήχος μιας κιθάρας είναι μια πίεση του αέρα που αλλάζει συνεχώς. Ένα ηλιοβασίλεμα έχει άπειρες αποχρώσεις. Ο υπολογιστής όμως αποθηκεύει μόνο bit, μηδενικά και άσσους. Για να μπει μια εικόνα ή ένας ήχος σε αρχείο, πρέπει να γίνει ψηφιοποίηση (digitisation): να μετατραπεί σε μια πεπερασμένη λίστα αριθμών.
Η ψηφιοποίηση κάνει πάντα δύο πράγματα:
- Κόβει σε κομμάτια: η εικόνα σε κουτάκια, ο ήχος σε στιγμές.
- Στρογγυλεύει: κάθε κομμάτι παίρνει μία από έναν περιορισμένο αριθμό τιμών.
Όσο πιο μικρά τα κομμάτια και όσο περισσότερες οι τιμές, τόσο πιο πιστό το αποτέλεσμα, και τόσο μεγαλύτερο το αρχείο.
Οι μονάδες
| Μονάδα | Ισούται με |
|---|---|
| 1 byte (B) | 8 bit |
| 1 KB | 1024 byte |
| 1 MB | 1024 KB |
| 1 GB | 1024 MB |
Η εικόνα
Μια ψηφιακή φωτογραφία είναι ένα πλέγμα από μικρά τετράγωνα, τα εικονοστοιχεία (pixels). Κάθε εικονοστοιχείο έχει ένα χρώμα.
- Ανάλυση (resolution) είναι πόσα εικονοστοιχεία έχει η εικόνα: πλάτος × ύψος, π.χ. 1920 × 1080.
- Βάθος χρώματος (colour depth) είναι πόσα bit χρησιμοποιούνται για το χρώμα κάθε εικονοστοιχείου.
| Βάθος χρώματος | Πόσα διαφορετικά χρώματα |
|---|---|
| 1 bit | (ασπρόμαυρο) |
| 8 bit | |
| 24 bit |
Με 24 bit, κάθε χρώμα φτιάχνεται από τρία κανάλια, κόκκινο, πράσινο, μπλε (RGB), με 8 bit το καθένα. Κάθε κανάλι παίρνει τιμή από 0 ως 255.
Δες τι κάνει η ανάλυση στην ίδια εικόνα. Διπλασίασε την πλευρά και κοίτα το πλήθος των εικονοστοιχείων: τετραπλασιάζεται, και μαζί του το μέγεθος του αρχείου.
Χάρτης εικονοστοιχείων και διανυσματικά γραφικά
Όσα είπαμε ισχύουν για τις εικόνες χάρτη εικονοστοιχείων (bitmap ή raster): φωτογραφίες, σκαναρισμένα έγγραφα. Αν τις μεγεθύνεις πολύ, βλέπεις τα τετραγωνάκια.
Υπάρχουν και τα διανυσματικά γραφικά (vector), όπως τα λογότυπα και τα σχέδια σε μορφή SVG. Αυτά δεν αποθηκεύουν εικονοστοιχεία, αλλά οδηγίες: «κύκλος με κέντρο εδώ, ακτίνα τόση, κόκκινο γέμισμα». Μεγεθύνονται όσο θέλεις χωρίς να χαλάσουν, αλλά δεν ταιριάζουν σε φωτογραφίες.
Ο ήχος
Το μικρόφωνο μετατρέπει τον ήχο σε ηλεκτρικό σήμα που αλλάζει συνεχώς. Για να γίνει ψηφιακό:
- Δειγματοληψία (sampling): μετράμε το σήμα πολλές φορές το δευτερόλεπτο. Πόσες φορές, λέγεται συχνότητα δειγματοληψίας και μετριέται σε Hz. Το CD μετράει 44.100 φορές το δευτερόλεπτο (44,1 kHz).
- Bit ανά δείγμα (bit depth): πόσα bit κρατάει κάθε μέτρηση. Το CD έχει 16 bit, δηλαδή δυνατές τιμές ανά δείγμα.
- Κανάλια: 1 για μονοφωνικό (mono), 2 για στερεοφωνικό (stereo).
Μέγεθος ασυμπίεστου ήχου = συχνότητα δειγματοληψίας × bit ανά δείγμα × κανάλια × διάρκεια σε δευτερόλεπτα. Και πάλι το αποτέλεσμα είναι σε bit.
Το βίντεο
Το βίντεο είναι μια σειρά από εικόνες, τα καρέ (frames), που δείχνονται τόσο γρήγορα ώστε το μάτι βλέπει κίνηση. Συνήθως 25 ή 30 καρέ το δευτερόλεπτο (fps), και πάνω τους ο ήχος.
Άρα ένα δευτερόλεπτο βίντεο είναι 25 ολόκληρες εικόνες. Αυτό εξηγεί γιατί το βίντεο γεμίζει τα κινητά: δες το λυμένο παράδειγμα 3.
Συμπίεση
Η συμπίεση (compression) μικραίνει ένα αρχείο. Γίνεται με δύο τρόπους:
| Χωρίς απώλειες (lossless) | Με απώλειες (lossy) | |
|---|---|---|
| Τι κάνει | γράφει τα ίδια δεδομένα πιο «οικονομικά» | πετάει λεπτομέρειες που δύσκολα προσέχουμε |
| Επιστροφή στο αρχικό | ακριβώς το ίδιο, bit προς bit | όχι, η λεπτομέρεια χάθηκε |
| Πόσο μικραίνει | λίγο, συχνά στο μισό | πολύ, 10 φορές ή και παραπάνω |
| Εικόνα | PNG, GIF (έως 256 χρώματα) | JPEG |
| Ήχος | FLAC | MP3, AAC |
| Βίντεο | σπάνια | MP4 (H.264), WebM |
| Άλλα | ZIP | — |
Ένα παράδειγμα συμπίεσης χωρίς απώλειες: αντί να γράψεις «άσπρο, άσπρο, άσπρο, … » εκατό φορές για τον ουρανό, γράφεις «100 φορές άσπρο». Τίποτα δεν χάθηκε.
Το WAV και το BMP είναι συνήθως ασυμπίεστα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πόσο χώρο πιάνει μια ασυμπίεστη εικόνα 1024 × 768 εικονοστοιχείων με βάθος χρώματος 24 bit;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πλήθος εικονοστοιχείων: .
Κάθε εικονοστοιχείο θέλει 24 bit, δηλαδή byte.
Μέγεθος: byte.
Σε KB: KB.
Σε MB: MB.
Η εικόνα πιάνει 2,25 MB. Ως JPEG η ίδια φωτογραφία θα ήταν συνήθως κάτω από μισό MB, γιατί η συμπίεση με απώλειες πετάει λεπτομέρειες που το μάτι δεν προσέχει.
Παράδειγμα 2
Ένα τραγούδι 3 λεπτών σε ποιότητα CD (44.100 Hz, 16 bit, στερεοφωνικό). Πόσο πιάνει ασυμπίεστο, και πόσο ως MP3 στα 128 kbps;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διάρκεια σε δευτερόλεπτα: .
Bit ανά δευτερόλεπτο: bit.
Σε byte ανά δευτερόλεπτο: byte.
Όλο το τραγούδι: byte, δηλαδή περίπου 30,3 MB (διαιρώντας δύο φορές με το 1024).
Το MP3 στα 128 kbps χρησιμοποιεί 128.000 bit ανά δευτερόλεπτο. Στους ρυθμούς μετάδοσης το «k» σημαίνει πάντα 1000.
byte, δηλαδή περίπου 2,75 MB.
Ασυμπίεστο περίπου 30,3 MB, ως MP3 περίπου 2,75 MB. Το MP3 είναι περίπου 11 φορές μικρότερο, και οι περισσότεροι ακροατές δεν ακούνε τη διαφορά.
Παράδειγμα 3
Πόσο θα έπιανε ένα δευτερόλεπτο ασυμπίεστου βίντεο Full HD (1920 × 1080, 24 bit, 25 καρέ το δευτερόλεπτο), χωρίς τον ήχο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ένα καρέ: byte, περίπου 5,9 MB.
Ένα δευτερόλεπτο είναι 25 καρέ: byte.
Σε MB: περίπου 148 MB για ένα μόνο δευτερόλεπτο. Ένα λεπτό θα ήταν περίπου 8,7 GB, και μια ταινία δύο ωρών πάνω από 1 TB.
Ένα συμπιεσμένο βίντεο Full HD στο διαδίκτυο θέλει συνήθως μερικές δεκάδες MB το λεπτό. Η συμπίεση βίντεο δεν είναι πολυτέλεια: χωρίς αυτήν δεν θα υπήρχαν ούτε βίντεο στο κινητό ούτε ζωντανή μετάδοση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα διαφορετικά χρώματα δίνει βάθος χρώματος 4 bit;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς ψηφιοποιείται μια εικόνα (εικονοστοιχεία, ανάλυση, βάθος χρώματος) και ένας ήχος (δειγματοληψία, bit ανά δείγμα, κανάλια).
- Να υπολογίζεις το μέγεθος μιας ασυμπίεστης εικόνας και ενός ασυμπίεστου ήχου σε byte, KB και MB.
- Να ξεχωρίζεις τη συμπίεση χωρίς απώλειες από τη συμπίεση με απώλειες και να αναγνωρίζεις τις συνηθισμένες μορφές αρχείων.
- Να εξηγείς με αριθμούς γιατί το βίντεο χρειάζεται συμπίεση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.