Η Αναγέννηση

Αναγέννηση — ποιου πράγματος;

Τον 14ο αιώνα κάποιοι Ιταλοί λόγιοι άρχισαν να λένε ότι ζούσαν στο τέλος μιας μακριάς «σκοτεινής» εποχής, και ότι η αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή γραμματεία έπρεπε να ξαναζωντανέψει. Ο πιο γνωστός από αυτούς, ο Πετράρχης (1304–1374), έψαχνε σε μοναστηριακές βιβλιοθήκες ξεχασμένα χειρόγραφα του Κικέρωνα και έγραφε γράμματα στους αρχαίους συγγραφείς σαν να ήταν φίλοι του.

Από αυτή την ιδέα πήρε αργότερα το όνομά της μια ολόκληρη εποχή. Τη λέξη «αναγέννηση» τη χρησιμοποίησε ήδη τον 16ο αιώνα ο ζωγράφος και βιογράφος Τζόρτζο Βαζάρι· ως όνομα περιόδου καθιερώθηκε από ιστορικούς του 19ου αιώνα.

Η Αναγέννηση απλώνεται περίπου από τα μέσα του 14ου ως τα τέλη του 16ου αιώνα. Ξεκίνησε από την Ιταλία και έφτασε αργότερα στη βόρεια Ευρώπη.

Γιατί πρώτα στην Ιταλία;

Δεν υπάρχει μία αιτία. Υπάρχουν πολλές που συναντήθηκαν στον ίδιο τόπο:

Ο ανθρωπισμός

Οι λόγιοι της Αναγέννησης ονομάστηκαν ανθρωπιστές. Μελετούσαν τις «ανθρωπιστικές σπουδές»: γραμματική, ρητορική, ποίηση, ιστορία και ηθική φιλοσοφία, πάνω στα αρχαία κείμενα. Πίστευαν ότι αυτές οι σπουδές κάνουν τον άνθρωπο καλύτερο πολίτη και ότι ο άνθρωπος έχει μεγάλες δυνατότητες, που αξίζει να καλλιεργηθούν.

Οι ανθρωπιστές έφεραν και κάτι ακόμα: την κριτική ανάγνωση των πηγών. Δεν αρκούσε ένα κείμενο να είναι παλιό ή σεβαστό· έπρεπε να ελέγξεις αν είναι γνήσιο και αν σώθηκε σωστά.

Οι Έλληνες λόγιοι στη Δύση

Στη Δυτική Ευρώπη του Μεσαίωνα λίγοι ήξεραν ελληνικά. Τον Αριστοτέλη τον διάβαζαν σε λατινικές μεταφράσεις, συχνά μέσα από αραβικές, ενώ τα περισσότερα έργα του Πλάτωνα και πολλών ποιητών και ιστορικών ήταν άγνωστα. Εδώ έπαιξαν μεγάλο ρόλο οι Βυζαντινοί λόγιοι:

• Ο Μανουήλ Χρυσολωράς προσκλήθηκε το 1397 στη Φλωρεντία και δίδαξε εκεί ελληνικά. Η γραμματική του, τα «Ερωτήματα», έγινε το πρώτο εγχειρίδιο ελληνικών για γενιές Ιταλών.
• Στη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας (1438–1439) ήρθε ο αυτοκράτορας Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος με μεγάλη αντιπροσωπεία, ζητώντας βοήθεια απέναντι στους Οθωμανούς. Ανάμεσά τους ήταν ο Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων, που μιλούσε με πάθος για τον Πλάτωνα. Κατά την παράδοση, η επίδρασή του έδωσε στον Κόσμο των Μεδίκων την ιδέα για την Πλατωνική Ακαδημία της Φλωρεντίας.
• Ο Βησσαρίων, μητροπολίτης Νικαίας, έμεινε στην Ιταλία και έγινε καρδινάλιος. Μάζεψε εκατοντάδες ελληνικά χειρόγραφα και το 1468 τα δώρισε στη Βενετία· είναι ο πυρήνας της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης ως σήμερα.
• Μετά το 1453 ήρθαν κι άλλοι: ο Ιωάννης Αργυρόπουλος δίδαξε Αριστοτέλη στη Φλωρεντία, ενώ ο Κρητικός Μάρκος Μουσούρος επιμελήθηκε στη Βενετία τις πρώτες έντυπες εκδόσεις αρχαίων συγγραφέων.

Πολλοί αντιγραφείς και λόγιοι ήταν από τη βενετοκρατούμενη Κρήτη, που λειτούργησε σαν γέφυρα ανάμεσα στον ελληνικό κόσμο και στη Βενετία.

Η τυπογραφία

Γύρω στο 1450, στο Μάιντς της Γερμανίας, ο Γουτεμβέργιος συνδύασε τρία πράγματα: κινητά μεταλλικά στοιχεία (ένα για κάθε γράμμα, που ξαναχρησιμοποιούνται), ένα πιεστήριο παρόμοιο με εκείνα του κρασιού και ένα λιπαρό μελάνι που έπιανε στο μέταλλο. Η Βίβλος του, τυπωμένη περίπου το 1455, βγήκε κατά τις εκτιμήσεις σε περίπου 180 αντίτυπα, σε χαρτί και σε περγαμηνή.

Ως το 1500 υπήρχαν τυπογραφεία σε περισσότερες από 200 πόλεις της Ευρώπης. Η Βενετία έγινε το μεγαλύτερο κέντρο, και εκεί ο Άλδος Μανούτιος, με συνεργάτες όπως ο Μουσούρος, τύπωσε από τη δεκαετία του 1490 Αριστοτέλη, Αριστοφάνη, Πλάτωνα και πολλούς άλλους στο πρωτότυπο. Το πρώτο βιβλίο τυπωμένο εξ ολοκλήρου στα ελληνικά ήταν η γραμματική του Κωνσταντίνου Λάσκαρη, στο Μιλάνο, το 1476.

Η συνέπεια ήταν μεγαλύτερη από τα ίδια τα βιβλία: μια ιδέα μπορούσε πλέον να φτάσει σε χιλιάδες αναγνώστες σε λίγους μήνες. Αυτό θα φανεί πολύ καθαρά λίγο αργότερα, στις θρησκευτικές διαμάχες του 16ου αιώνα.

Η τέχνη: ο άνθρωπος και ο χώρος

Οι καλλιτέχνες της Αναγέννησης ήθελαν να δείξουν τον κόσμο όπως τον βλέπει το μάτι. Ο αρχιτέκτονας Φιλίππο Μπρουνελέσκι έδειξε πώς φτιάχνεται η γραμμική προοπτική, ώστε μια επίπεδη εικόνα να έχει βάθος. Οι ζωγράφοι και οι γλύπτες μελέτησαν την ανατομία, το φως και τα αρχαία αγάλματα.

• Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι (1452–1519) ζωγράφισε τον «Μυστικό Δείπνο» στο Μιλάνο και τη «Μόνα Λίζα». Άφησε χιλιάδες σελίδες σημειώσεων με σχέδια ανατομίας, πουλιών, νερού και μηχανών. Οι περισσότερες «εφευρέσεις» του, όπως οι ιπτάμενες μηχανές, έμειναν σχέδια στο χαρτί.
• Ο Μιχαήλ Άγγελος (1475–1564) σμίλεψε τον «Δαβίδ» και ζωγράφισε την οροφή της Καπέλα Σιστίνα στο Βατικανό (1508–1512).
• Ο Ραφαήλ (1483–1520) ζωγράφισε τη «Σχολή των Αθηνών», με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη στο κέντρο.
• Ο Κρητικός Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, ο Ελ Γκρέκο (1541–1614), ξεκίνησε ως αγιογράφος στην Κρήτη και δούλεψε στη Βενετία, στη Ρώμη και στο Τολέδο.

Στον Βορρά, ο Ολλανδός Έρασμος έγινε ο πιο διάσημος ανθρωπιστής της Ευρώπης, ενώ το 1543 ο Πολωνός Κοπέρνικος τύπωσε το βιβλίο του για έναν Ήλιο στο κέντρο του κόσμου και τη Γη να κινείται γύρω του.

Ποιος το έκανε;

Διάλεξε ένα έργο και μετά ένα πρόσωπο. Θα δεις αν ταιριάζουν, και γιατί.

Το έργο

Δίδαξε ελληνικά στη Φλωρεντία από το 1397Δώρισε εκατοντάδες ελληνικά χειρόγραφα στη ΒενετίαΤύπωσε τη Βίβλο με κινητά μεταλλικά στοιχείαΓέμισε τετράδια με σχέδια ανατομίας και μηχανώνΑπέδειξε από τη γλώσσα ότι ένα «αρχαίο» έγγραφο ήταν πλαστό

Το πρόσωπο

ΧρυσολωράςΒησσαρίωνΓουτεμβέργιοςΛεονάρντοΒάλλα

ΤαιριάζειΣωστά. Ο Χρυσολωράς ήταν ο πρώτος μόνιμος δάσκαλος ελληνικών στη Φλωρεντία, και οι μαθητές του μετέφρασαν Πλάτωνα.

Από τον Χρυσολωρά στον Κοπέρνικο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πού πέφτει το 1453. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ο Χρυσολωράς στη ΦλωρεντίαΣύνοδος Φερράρας–ΦλωρεντίαςΆλωση της ΠόληςΗ Βίβλος του ΓουτεμβέργιουΗ δωρεά του ΒησσαρίωναΤο πρώτο ελληνικό έντυποΗ «Μόνα Λίζα»Το βιβλίο του Κοπέρνικου

Ο Χρυσολωράς στη Φλωρεντία · 1397 μ.Χ.Αρχίζει η συστηματική διδασκαλία των ελληνικών στην Ιταλία.

Διαβάζουμε τις πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση