Μεταρρύθμιση και θρησκευτικοί πόλεμοι

Μια Εκκλησία που δεχόταν κριτική

Στις αρχές του 16ου αιώνα όλη η Δυτική Ευρώπη ανήκε σε μία Εκκλησία, με κεφαλή τον πάπα της Ρώμης. Η Εκκλησία δεν ήταν μόνο θρησκευτικός θεσμός: είχε τεράστια γη, εισέπραττε φόρους, είχε δικαστήρια, και οι επίσκοποι ήταν συχνά και φεουδάρχες.

Η κριτική δεν ήταν καινούρια. Τον 14ο αιώνα ο Άγγλος Τζον Γουίκλιφ και στις αρχές του 15ου ο Τσέχος Γιαν Χους ζήτησαν μια Εκκλησία πιο κοντά στη Γραφή· ο Χους κάηκε ως αιρετικός το 1415. Τον 16ο αιώνα όμως πολλά διαφορετικά νήματα έπλεξαν μαζί ένα σχοινί που δεν έσπαγε πια:

Συγχωροχάρτι (ή άφεση) ήταν η βεβαίωση της Εκκλησίας ότι μειώνεται η τιμωρία που θα περνούσε μια ψυχή στο καθαρτήριο, με αντάλλαγμα καλά έργα, προσευχή ή μια χρηματική προσφορά. Το 1517 ο μοναχός Γιόχαν Τέτσελ κήρυττε στη Γερμανία συγχωροχάρτια για την ανοικοδόμηση του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη, και πολλοί τα αντιλαμβάνονταν απλώς ως αγορά σωτηρίας.

Ο Λούθηρος

Ο Μαρτίνος Λούθηρος (1483–1546) ήταν Γερμανός μοναχός και καθηγητής θεολογίας στο Βίτενμπεργκ. Το 1517 δημοσίευσε 95 θέσεις εναντίον της πώλησης των συγχωροχαρτιών, ζητώντας συζήτηση. Οι θέσεις τυπώθηκαν και κυκλοφόρησαν σε όλη τη Γερμανία μέσα σε λίγες εβδομάδες.

Ο Λούθηρος δεν σταμάτησε στα συγχωροχάρτια. Έφτασε σε τρεις ιδέες που άλλαζαν τα θεμέλια:

• ο άνθρωπος σώζεται μόνο με την πίστη του στον Θεό, όχι με έργα που «εξαγοράζουν» τη σωτηρία·
• μοναδική αυθεντία για την πίστη είναι η Γραφή, όχι ο πάπας ή οι σύνοδοι·
• κάθε πιστός μπορεί να διαβάζει ο ίδιος τη Βίβλο — γι' αυτό τη μετέφρασε στα γερμανικά (την Καινή Διαθήκη το 1522).

Ο πάπας τον αφόρισε το 1521. Την ίδια χρονιά, στη Δίαιτα της Βορμς, μπροστά στον αυτοκράτορα Κάρολο Ε΄, ο Λούθηρος αρνήθηκε να ανακαλέσει. Ο αυτοκράτορας τον κήρυξε εκτός νόμου, αλλά ο ηγεμόνας της Σαξονίας τον έκρυψε και τον προστάτεψε.

Οι Προτεστάντες: ένα κίνημα με πολλές φωνές

Η λέξη Προτεστάντες βγήκε από τη «διαμαρτυρία» (protestatio) Γερμανών ηγεμόνων το 1529. Δεν ήταν όμως ένα ενιαίο κίνημα:

• Οι Λουθηρανοί επικράτησαν σε μεγάλο μέρος της Γερμανίας και στη Σκανδιναβία.
• Ο Ζβίγγλιος στη Ζυρίχη και ο Γάλλος Ιωάννης Καλβίνος στη Γενεύη (από το 1541) οργάνωσαν μια αυστηρότερη μεταρρύθμιση. Ο Καλβίνος δίδασκε τον προορισμό: ο Θεός έχει ήδη αποφασίσει ποιοι θα σωθούν. Ο καλβινισμός διαδόθηκε στην Ελβετία, στην Ολλανδία, στη Σκωτία και σε μέρος της Γαλλίας, όπου οι οπαδοί του λέγονταν Ουγενότοι.
• Στην Αγγλία η ρήξη ήρθε από τον βασιλιά. Ο Ερρίκος Η΄ ζήτησε από τον πάπα ακύρωση του γάμου του, και όταν δεν την πήρε, με την Πράξη Υπεροχής του 1534 έγινε ο ίδιος κεφαλή της Εκκλησίας της Αγγλίας.

Η θρησκευτική κρίση άνοιξε και κοινωνικές πληγές. Στον Πόλεμο των Χωρικών (1524–1525) χιλιάδες αγρότες επικαλέστηκαν τη Γραφή για να ζητήσουν να τελειώσει η δουλοπαροικία. Ο Λούθηρος στάθηκε με τους ηγεμόνες, και η εξέγερση πνίγηκε στο αίμα — περίπου εβδομήντα με εκατό χιλιάδες νεκροί, κατά τις εκτιμήσεις.

Καθολικοί ή Προτεστάντες;

Κάθε πρόταση είναι μια θέση του 16ου αιώνα. Βάλ' τη στην πλευρά που την υποστήριζε. Οι Προτεστάντες διαφωνούσαν σε πολλά μεταξύ τους — εδώ είναι μόνο όσα τους ένωναν.

Ποιος το υποστήριζε;

Σωτηρία μόνο με την πίστη

Καθολική ΕκκλησίαΠροτεστάντες

0 / 10

Η Καθολική Μεταρρύθμιση

Η Καθολική Εκκλησία απάντησε με τη δική της ανανέωση, που οι ιστορικοί τη λένε Αντιμεταρρύθμιση ή Καθολική Μεταρρύθμιση — και τα δύο ονόματα λένε κάτι αληθινό: ήταν και αντίδραση στους Προτεστάντες και εσωτερική διόρθωση.

• Η Σύνοδος του Τρέντο (1545–1563) ξεκαθάρισε τη διδασκαλία: Γραφή και Παράδοση, πίστη και έργα, επτά μυστήρια. Καταδίκασε όμως και τις καταχρήσεις, ζήτησε από τους επισκόπους να ζουν στις επισκοπές τους και ίδρυσε σεμινάρια για τη μόρφωση των ιερέων. Το 1567 ο πάπας απαγόρευσε να δίνονται συγχωροχάρτια με αντάλλαγμα χρήματα.
• Το τάγμα των Ιησουιτών, που ίδρυσε ο Ισπανός Ιγνάτιος Λογιόλα και εγκρίθηκε το 1540, άνοιξε σχολεία σε όλη την Ευρώπη και έστειλε ιεραποστόλους ως την Ινδία, την Ιαπωνία και την Αμερική.
• Η Ιερά Εξέταση στη Ρώμη (1542) και ο Κατάλογος απαγορευμένων βιβλίων (1559) επέβαλαν έλεγχο στις ιδέες.

Η σκληρότητα δεν ήταν μόνο από τη μία πλευρά: και οι Προτεστάντες καταδίωξαν όσους θεωρούσαν αιρετικούς. Στη Γενεύη του Καλβίνου κάηκε το 1553 ο γιατρός Μιχαήλ Σερβέτος για τις θρησκευτικές του ιδέες.

Οι θρησκευτικοί πόλεμοι

Όταν η θρησκεία ενός κράτους θεωρούνταν θεμέλιο της τάξης του, η διάσπαση της πίστης έγινε πόλεμος.

• Στη Γερμανία, η Ειρήνη του Άουγκσμπουργκ (1555) άφησε κάθε ηγεμόνα να διαλέξει ανάμεσα στον καθολικισμό και στον λουθηρανισμό, και οι υπήκοοί του να ακολουθήσουν — ή να φύγουν. Αργότερα αυτό συνοψίστηκε στη φράση «όποιου η χώρα, εκείνου και η θρησκεία».
• Στη Γαλλία, οκτώ πόλεμοι ανάμεσα σε Καθολικούς και Ουγενότους. Στη Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου (24 Αυγούστου 1572) σφαγιάστηκαν στο Παρίσι και σε άλλες πόλεις χιλιάδες Ουγενότοι. Το Διάταγμα της Νάντης (1598) του Ερρίκου Δ΄ έδωσε στους Ουγενότους ανοχή και δικαιώματα.
• Ο Τριακονταετής Πόλεμος (1618–1648) ξεκίνησε ως θρησκευτική σύγκρουση στη Βοημία και έγινε ευρωπαϊκός πόλεμος για την ισχύ, όπου η καθολική Γαλλία πολέμησε στο πλευρό των Προτεσταντών. Σε μεγάλα μέρη της Γερμανίας ο πληθυσμός μειώθηκε κατά ένα τέταρτο ή και περισσότερο, από μάχες, πείνα και επιδημίες. Η Ειρήνη της Βεστφαλίας (1648) τον τερμάτισε.

Από τις 95 θέσεις στη Βεστφαλία

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο κράτησε η εποχή των θρησκευτικών πολέμων.

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Οι 95 θέσειςΔίαιτα της ΒορμςΠράξη ΥπεροχήςΣύνοδος του ΤρέντοΕιρήνη του ΆουγκσμπουργκΝύχτα του Αγίου ΒαρθολομαίουΔιάταγμα της ΝάντηςΕιρήνη της Βεστφαλίας

Οι 95 θέσεις · 1517 μ.Χ.Ο Λούθηρος στρέφεται δημόσια εναντίον της πώλησης των συγχωροχαρτιών.

Διαβάζουμε τις πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση