Οι Έλληνες υπό οθωμανική και βενετική κυριαρχία

Δύο κυρίαρχοι, πολλές εμπειρίες

Μετά το 1453 οι Έλληνες δεν έζησαν όλοι κάτω από τον ίδιο κυρίαρχο ούτε την ίδια εποχή. Η μεγάλη πλειονότητα βρέθηκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ένα σημαντικό μέρος όμως, κυρίως στα νησιά, έζησε για αιώνες υπό τη Βενετία, μια καθολική εμπορική δημοκρατία της Ιταλίας.

Το ερώτημα του μαθήματος δεν είναι μόνο «τι έγινε», αλλά πώς κυβερνούσε ο καθένας και γιατί — και τι σήμαινε αυτό για έναν χωρικό, έναν έμπορο ή έναν ιερέα.

Πώς κυβερνούσε μια πολυεθνική αυτοκρατορία

Το οθωμανικό κράτος ήταν ισλαμικό: ο νόμος του στηριζόταν στον ιερό νόμο του Ισλάμ και στα διατάγματα του σουλτάνου. Οι χριστιανοί και οι Εβραίοι ήταν, κατά τον ισλαμικό νόμο, «προστατευόμενοι» (ζιμμί). Αυτό είχε δύο όψεις:

• Ανοχή: κρατούσαν την πίστη, τις εκκλησίες, τη γλώσσα και τις συνήθειές τους.
• Ανισότητα: πλήρωναν τον κεφαλικό φόρο, η μαρτυρία τους στο ιεροδικαστήριο δεν γινόταν δεκτή εναντίον μουσουλμάνου, δεν έφεραν κανονικά όπλα και χρειάζονταν άδεια για να χτίσουν ή να επισκευάσουν εκκλησία.

Οι υπήκοοι οργανώνονταν ανά θρησκεία, στα μιλλέτ. Επικεφαλής των ορθοδόξων, όποια γλώσσα κι αν μιλούσαν, ήταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης. Ο ρόλος του ήταν διπλός: προστάτευε το ποίμνιό του, αλλά ήταν και υπόλογος στον σουλτάνο για τη νομιμοφροσύνη του. Γι' αυτό οι Πατριάρχες συχνά καθαιρούνταν, και κάποιοι θανατώθηκαν σε περιόδους κρίσης.

Η γη: από το τιμάριο στο τσιφλίκι

Η γη θεωρούνταν στην αρχή κτήμα του σουλτάνου. Τα έσοδα μιας περιοχής παραχωρούνταν σε έναν ιππέα, τον σπαχή, ως τιμάριο. Ο σπαχής δεν γινόταν ιδιοκτήτης: εισέπραττε φόρους από τους χωρικούς και σε αντάλλαγμα πολεμούσε για τον σουλτάνο. Ο χωρικός κρατούσε το χωράφι του και την κληρονομιά του.

Από τον 17ο αιώνα το σύστημα άλλαξε. Ο στρατός χρειαζόταν πια πεζικό με πυροβόλα, όχι ιππείς, και το κράτος χρειαζόταν μετρητά. Ισχυροί τοπικοί άρχοντες συγκέντρωσαν γη σε μεγάλα κτήματα, τα τσιφλίκια, κυρίως στους κάμπους της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας. Πολλοί χωρικοί έγιναν κολίγοι: δούλευαν γη που δεν ήταν πια δική τους και έδιναν μεγάλο μέρος της σοδειάς στον τσιφλικά.

Κοινότητες, προνόμια και Φαναριώτες

Σε χωριά και πόλεις οι χριστιανοί είχαν κοινότητες με εκλεγμένους προεστούς (κοτζαμπάσηδες). Κάποιες περιοχές απέκτησαν επιπλέον προνόμια: η Μάνη και τα Σφακιά επειδή ήταν δύσβατες και δύσκολα ελέγχονταν, τα μαστιχοχώρια της Χίου για τη μαστίχα που έστελναν στο παλάτι, τα Ιωάννινα επειδή παραδόθηκαν χωρίς μάχη το 1430.

Στην κορυφή της ορθόδοξης κοινωνίας, από τα τέλη του 17ου αιώνα, βρέθηκαν οι Φαναριώτες, μορφωμένες οικογένειες από τη συνοικία Φανάρι της Κωνσταντινούπολης, γύρω από το Πατριαρχείο. Έγιναν μεγάλοι διερμηνείς (κάτι σαν σύμβουλοι εξωτερικών υποθέσεων του σουλτάνου) και από το 1711 ηγεμόνες της Μολδαβίας και, λίγο μετά, της Βλαχίας.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Κλέφτες και αρματολοί: τρεις ματιές

Οι αρματολοί ήταν ένοπλα σώματα χριστιανών που οι οθωμανικές αρχές χρησιμοποιούσαν για να φυλάνε ορεινές περιοχές και περάσματα. Οι κλέφτες ήταν ένοπλοι έξω από τον νόμο. Οι ίδιοι άνθρωποι περνούσαν συχνά από τη μία θέση στην άλλη. Τον 18ο αιώνα οι αρχές, και ιδίως ο Αλή πασάς των Ιωαννίνων, προσπάθησαν να περιορίσουν τα αρματολίκια, και πολλοί αρματολοί ξαναβγήκαν στο βουνό.

Το ίδιο φαινόμενο φαίνεται διαφορετικά από τρεις θέσεις:

• Για τις οθωμανικές αρχές, ο κλέφτης ήταν ληστής και ο αρματολός ένα χρήσιμο αλλά αναξιόπιστο όργανο.
• Για τους χωρικούς, οι κλέφτες ήταν άλλοτε προστάτες και άλλοτε βάρος: ζητούσαν τροφή και χρήματα, και δεν χτυπούσαν μόνο Οθωμανούς.
• Για τα δημοτικά τραγούδια και την ιστοριογραφία του 19ου αιώνα, ήταν ήρωες της ελευθερίας — και πολλοί πράγματι πολέμησαν το 1821.

Καμία ματιά δεν είναι ολόκληρη η αλήθεια. Ο ιστορικός τις κρατάει και τις τρεις.

Υπό τη Βενετία: Κρήτη και Επτάνησα

Η Βενετία απέκτησε την Κρήτη μετά το 1204 και την κράτησε ως το 1669. Τα Επτάνησα πέρασαν σε αυτήν σταδιακά (η Κέρκυρα το 1386) και έμειναν βενετικά ως το 1797.

Η βενετική κυριαρχία ήταν κι αυτή κυριαρχία ξένης δύναμης, με άλλα βάρη:

• Φεουδαρχία: η γη μοιράστηκε σε Βενετούς αποίκους και σε λίγους ντόπιους άρχοντες. Στην Κρήτη ξέσπασαν πολλές εξεγέρσεις τον 13ο και τον 14ο αιώνα.
• Θρησκεία: η Βενετία ήταν καθολική. Στην Κρήτη δεν επέτρεπε ορθόδοξο επίσκοπο, και οι ορθόδοξοι ιερείς χειροτονούνταν έξω από το νησί.
• Κοινωνικές τάξεις: στα Επτάνησα οι ευγενείς γράφονταν στη Χρυσή Βίβλο (Libro d'Oro) και κρατούσαν τα αξιώματα. Στη Ζάκυνθο οι ποπολάροι, οι αστοί και οι τεχνίτες, ξεσηκώθηκαν εναντίον τους το 1628.

Υπήρχε όμως και η άλλη όψη: επαφή με την Ιταλία της Αναγέννησης, τυπογραφεία, σπουδές στην Πάδοβα. Έτσι άνθισε η κρητική αναγέννηση: η ζωγραφική της κρητικής σχολής, ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (γεννημένος στον Χάνδακα το 1541, ο γνωστός Ελ Γκρέκο), η Ερωφίλη του Γεώργιου Χορτάτση και ο Ερωτόκριτος του Βιτσέντζου Κορνάρου.

Οθωμανική ή βενετική περιοχή;

Κάθε στοιχείο ανήκει σε μία από τις δύο κυριαρχίες. Διάλεξε πού.

Πού ανήκει;

Τιμάριο και σπαχής

ΟθωμανικήΒενετική

0 / 8

Ο μακρύς πόλεμος για τα νησιά και τον Μοριά

Οθωμανοί και Βενετοί πολέμησαν επί δύο αιώνες. Η Κρήτη χάθηκε ύστερα από έναν πόλεμο που άρχισε το 1645 και τελείωσε με την παράδοση του Χάνδακα το 1669. Ακολούθησαν αρκετοί εξισλαμισμοί στο νησί, και έτσι σχηματίστηκε ο πληθυσμός των ελληνόφωνων μουσουλμάνων Κρητικών.

Η Βενετία απάντησε κατακτώντας την Πελοπόννησο (1685–1687). Στην πολιορκία της Αθήνας το 1687 ένα βενετικό βλήμα ανατίναξε τον Παρθενώνα, που οι Οθωμανοί χρησιμοποιούσαν ως πυριτιδαποθήκη. Η βενετική κυριαρχία στον Μοριά κράτησε λίγο: το 1715 οι Οθωμανοί τον ξαναπήραν, και πολλοί ντόπιοι δεν υπερασπίστηκαν τους καθολικούς Βενετούς.

Αλλαγές κυριαρχίας, 1386–1797

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε τα κενά: η Κέρκυρα έμεινε βενετική πάνω από τέσσερις αιώνες. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Η Κέρκυρα στη ΒενετίαΣυνθηκολόγηση ΙωαννίνωνΗ Χίος στους ΟθωμανούςΑρχή του Κρητικού πολέμουΠαράδοση του ΧάνδακαΟ Παρθενώνας ανατινάζεταιΟ Μοριάς ξανά οθωμανικόςΤέλος της Βενετίας

Η Κέρκυρα στη Βενετία · 1386 μ.Χ.Αρχή μιας κυριαρχίας που θα κρατήσει ως το 1797.

Γιατί οι Οθωμανοί άφηναν τις κοινότητες να αυτοδιοικούνται;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση