Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Διαφωτισμός

Λογική, δικαιώματα, και ο νεοελληνικός Διαφωτισμός του Κοραή και του Ρήγα.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Β΄ Γυμνασίου, §7.1.5, 7.2

Θα μάθεις να

  1. Να συνδέεις τους βασικούς στοχαστές του Διαφωτισμού (Λοκ, Μοντεσκιέ, Βολταίρος, Ρουσό) με τις ιδέες τους για την εξουσία και τα δικαιώματα.
  2. Να εξηγείς πώς οι ιδέες έγιναν κείμενα και θεσμοί το 1776 και το 1789, και ποιοι έμειναν έξω από τα νέα δικαιώματα.
  3. Να περιγράφεις τις φάσεις και τους φορείς του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και τις διαφωνίες του, για τη γλώσσα και για την επανάσταση.
  4. Να συγκρίνεις δύο πηγές του 1798, την «Πατρική» και την «Αδελφική Διδασκαλία», και να εξηγείς τη θέση της καθεμιάς.

«Τόλμα να σκέφτεσαι»

Το 1784 ο Γερμανός φιλόσοφος Ιμμάνουελ Καντ απάντησε στο ερώτημα «τι είναι Διαφωτισμός;» με ένα σύνθημα από τον Ορατίο: Sapere aude! — «έχε το θάρρος να χρησιμοποιείς τη δική σου νόηση». Διαφωτισμός, έλεγε, είναι η έξοδος του ανθρώπου από την ανωριμότητα, από τη συνήθεια να αφήνει άλλους να σκέφτονται για λογαριασμό του.

Ο Διαφωτισμός ήταν ένα κίνημα ιδεών του 17ου και κυρίως του 18ου αιώνα. Είχε πίσω του την επιστημονική επανάσταση: αν ο Νεύτων μπορούσε να εξηγήσει με νόμους την κίνηση των πλανητών, γιατί να μην εξεταστούν με τη λογική και η εξουσία, η θρησκεία, η οικονομία, η εκπαίδευση;

Οι στοχαστές και οι ιδέες τους

ΣτοχαστήςΒασικό έργοΗ ιδέα
Τζον Λοκ (Αγγλία)Δύο πραγματείες περί κυβερνήσεως, 1689Κάθε άνθρωπος έχει φυσικά δικαιώματα: ζωή, ελευθερία, ιδιοκτησία. Η κυβέρνηση στηρίζεται στη συναίνεση των πολιτών· αν τα παραβιάσει, οι πολίτες μπορούν να την αλλάξουν.
Μοντεσκιέ (Γαλλία)Το πνεύμα των νόμων, 1748Διάκριση των εξουσιών: νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική σε διαφορετικά χέρια, ώστε η μία να συγκρατεί την άλλη.
Βολταίρος (Γαλλία)Πραγματεία για την ανεξιθρησκία, 1763Ανεξιθρησκία και ελευθερία της έκφρασης· σφοδρή κριτική στον θρησκευτικό φανατισμό.
Ζαν-Ζακ Ρουσό (Γενεύη)Το κοινωνικό συμβόλαιο, 1762Λαϊκή κυριαρχία: η εξουσία ανήκει στο σύνολο των πολιτών, όχι στον βασιλιά.

Οι ιδέες κυκλοφόρησαν με βιβλία, εφημερίδες, σαλόνια, καφενεία, και με τη μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό και του Ντ' Αλαμπέρ (πρώτος τόμος το 1751), που ήθελε να συγκεντρώσει όλη τη γνώση της εποχής.

Τυπωμένη σελίδα τίτλου με μεγάλα γράμματα: ENCYCLOPÉDIE, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, τα ονόματα Diderot και D'Alembert, ένα μικρό χαρακτικό στη μέση και τη χρονιά M. DCC. LI.
Η σελίδα τίτλου του πρώτου τόμου της «Εγκυκλοπαίδειας», το 1751. Βρες τα ονόματα: DIDEROT, που την επιμελήθηκε, και D'ALEMBERT, για το μαθηματικό μέρος. Ο τίτλος υπόσχεται «λεξικό» όχι μόνο των επιστημών αλλά και των τεχνών και των επαγγελμάτων: και η δουλειά του τεχνίτη άξιζε θέση στη γνώση.Φωτογραφία: University of Ottawa Library · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Ποιος στοχαστής θα το έλεγε;

Διάλεξε μια φράση και μετά έναν στοχαστή. Το σκεπτικό κάθε ζευγαριού εμφανίζεται από κάτω.

Η φράση

Βρήκες 0 από 4

Ο στοχαστής

Ο στοχαστής

Από τις ιδέες στα κείμενα

Κάποιοι μονάρχες, όπως ο Φρειδερίκος Β΄ της Πρωσίας, η Αικατερίνη Β΄ της Ρωσίας και ο Ιωσήφ Β΄ της Αυστρίας, υιοθέτησαν ιδέες του Διαφωτισμού για την εκπαίδευση, τη διοίκηση ή την ανεξιθρησκία, χωρίς να παραχωρήσουν εξουσία. Ονομάστηκαν φωτισμένοι δεσπότες: όλα για τον λαό, τίποτα από τον λαό.

Αλλού οι ιδέες έγιναν επανάσταση. Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ (1776) έγραφε ότι όλοι οι άνθρωποι πλάστηκαν ίσοι και έχουν δικαίωμα στη ζωή, στην ελευθερία και στην αναζήτηση της ευτυχίας. Η γαλλική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη (1789) άρχιζε: «Οι άνθρωποι γεννιούνται και παραμένουν ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα».

Πίνακας σε χρυσή κορνίζα: δύο σκούρες πλάκες γεμάτες χρυσά γράμματα, σαν μνημείο. Πάνω αριστερά μια γυναίκα κρατά σπασμένες αλυσίδες, πάνω δεξιά ένας φτερωτός άγγελος δείχνει το κείμενο, και ανάμεσά τους ένα μάτι μέσα σε τρίγωνο που λάμπει.
Η γαλλική Διακήρυξη του 1789 σε πίνακα του Ζαν-Ζακ-Φρανσουά Λε Μπαρμπιέ, στο Μουσείο Καρναβαλέ του Παρισιού. Τα άρθρα είναι γραμμένα σε δύο πλάκες, σαν τις πλάκες του νόμου. Αριστερά η Γαλλία κρατά σπασμένες αλυσίδες· δεξιά ένας φτερωτός άγγελος δείχνει το κείμενο.Φωτογραφία: Jean-Jacques-François Le Barbier · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Παράδειγμα 1

Διάβασε μια πηγή: «ελεύθεροι και ίσοι» — ποιοι;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός

Οι ιστορικοί τοποθετούν τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό περίπου από τα μέσα του 18ου αιώνα ως το 1821. Τον στήριξαν τρεις ομάδες:

  • Οι έμποροι της διασποράς (Βιέννη, Τεργέστη, Βενετία, Οδησσός), που πλούτισαν ιδίως μετά τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774), η οποία επέτρεψε σε ορθόδοξους υπηκόους του σουλτάνου να ταξιδεύουν με ρωσική σημαία.
  • Οι Φαναριώτες, με τις αυλές και τις Ακαδημίες του Βουκουρεστίου και του Ιασίου.
  • Λόγιοι κληρικοί και δάσκαλοι, όπως ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Νικηφόρος Θεοτόκης, που δίδαξαν τη νέα φιλοσοφία και τη φυσική του Νεύτωνα.

Με τα χρόνια ο τόνος άλλαξε. Στην αρχή το ζητούμενο ήταν οι επιστήμες και η παιδεία. Μετά το 1789 μπήκε στο κέντρο η πολιτική: το έθνος, η ελευθερία, το σύνταγμα. Το 1797 ο Ρήγας τύπωσε στη Βιέννη ένα σχέδιο συντάγματος στηριγμένο στο γαλλικό Σύνταγμα του 1793, με ένα άρθρο που έλεγε, σε ελεύθερη απόδοση, ότι όλοι οι άνθρωποι, χριστιανοί και Τούρκοι, είναι από τη φύση τους ίσοι. Το 1806 κυκλοφόρησε στην Ιταλία η Ελληνική Νομαρχία ενός «Ανωνύμου του Έλληνος», που καλούσε ανοιχτά σε ένοπλο αγώνα και κατηγορούσε όσους προεστούς και αρχιερείς συνεργάζονταν με τους Οθωμανούς.

Ανάμεσα σε όλους ξεχωρίζει ο Αδαμάντιος Κοραής (1748–1833). Από το Παρίσι εξέδιδε αρχαίους συγγραφείς στην Ελληνική Βιβλιοθήκη (από το 1805), με μακριούς προλόγους όπου μιλούσε για πολιτική αρετή, νόμους και ελευθερία.

Δύο μεγάλες διαφωνίες

Η γλώσσα. Σε ποια γλώσσα θα μορφωθεί το Γένος;

ΘέσηΕκπρόσωποιΤι υποστήριζαν
ΑρχαϊσμόςΝεόφυτος Δούκαςγραφή όσο πιο κοντά στα αρχαία ελληνικά
«Μέση οδός»Αδαμάντιος Κοραήςη ομιλούμενη γλώσσα, «διορθωμένη» από ξένες λέξεις και τύπους — η ρίζα της καθαρεύουσας
ΔημοτικήΔημήτριος Καταρτζής, Ιωάννης Βηλαράςη γλώσσα όπως τη μιλά ο λαός

Η επανάσταση και η Εκκλησία. Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, και ενώ τα γαλλικά στρατεύματα έφταναν στα Επτάνησα (1797), η ηγεσία της Εκκλησίας φοβήθηκε. Φοβόταν την αθεΐα που συνέδεε με τη Γαλλία και τα αντίποινα του σουλτάνου εναντίον των ορθοδόξων. Όχι όμως όλοι οι κληρικοί: πολλοί δάσκαλοι του Διαφωτισμού ήταν οι ίδιοι κληρικοί.

Παράδειγμα 2

Σύγκρινε δύο πηγές του 1798: «Πατρική» και «Αδελφική Διδασκαλία»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Από τον Λοκ στη Νομαρχία

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πώς πυκνώνουν τα γεγονότα μετά το 1789. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Λοκ: Δύο πραγματείες · 1689 (με χρονολογία έκδοσης 1690)Φυσικά δικαιώματα και κυβέρνηση με τη συναίνεση των πολιτών.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ο Καντ όρισε τον Διαφωτισμό με το σύνθημα «Sapere aude». Τι ζητούσε από τον άνθρωπο;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποιος στοχαστής έγραψε το «Κοινωνικό συμβόλαιο» (1762) και ποια ιδέα του συνδέεται με αυτό;

Τα κατάφερες;

  • Να συνδέεις τους βασικούς στοχαστές του Διαφωτισμού (Λοκ, Μοντεσκιέ, Βολταίρος, Ρουσό) με τις ιδέες τους για την εξουσία και τα δικαιώματα.
  • Να εξηγείς πώς οι ιδέες έγιναν κείμενα και θεσμοί το 1776 και το 1789, και ποιοι έμειναν έξω από τα νέα δικαιώματα.
  • Να περιγράφεις τις φάσεις και τους φορείς του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και τις διαφωνίες του, για τη γλώσσα και για την επανάσταση.
  • Να συγκρίνεις δύο πηγές του 1798, την «Πατρική» και την «Αδελφική Διδασκαλία», και να εξηγείς τη θέση της καθεμιάς.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;