Ο Διαφωτισμός

«Τόλμα να σκέφτεσαι»

Το 1784 ο Γερμανός φιλόσοφος Ιμμάνουελ Καντ απάντησε στο ερώτημα «τι είναι Διαφωτισμός;» με ένα σύνθημα από τον Ορατίο: Sapere aude! — «έχε το θάρρος να χρησιμοποιείς τη δική σου νόηση». Διαφωτισμός, έλεγε, είναι η έξοδος του ανθρώπου από την ανωριμότητα, από τη συνήθεια να αφήνει άλλους να σκέφτονται για λογαριασμό του.

Ο Διαφωτισμός ήταν ένα κίνημα ιδεών του 17ου και κυρίως του 18ου αιώνα. Είχε πίσω του την επιστημονική επανάσταση: αν ο Νεύτων μπορούσε να εξηγήσει με νόμους την κίνηση των πλανητών, γιατί να μην εξεταστούν με τη λογική και η εξουσία, η θρησκεία, η οικονομία, η εκπαίδευση;

Οι στοχαστές και οι ιδέες τους

Οι ιδέες κυκλοφόρησαν με βιβλία, εφημερίδες, σαλόνια, καφενεία, και με τη μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό και του Ντ' Αλαμπέρ (πρώτος τόμος το 1751), που ήθελε να συγκεντρώσει όλη τη γνώση της εποχής.

Ποιος στοχαστής θα το έλεγε;

Διάλεξε μια φράση και μετά έναν στοχαστή. Το σκεπτικό κάθε ζευγαριού εμφανίζεται από κάτω.

Η φράση

«Αν ο ίδιος άνθρωπος και νομοθετεί και δικάζει, η ελευθερία χάνεται.»«Η ζωή, η ελευθερία και η ιδιοκτησία προηγούνται κάθε κυβέρνησης.»«Η εξουσία ανήκει στον λαό ως σύνολο, και οι νόμοι είναι η έκφραση της γενικής βούλησης.»«Κανείς δεν πρέπει να διώκεται για τη θρησκεία του.»

Ο στοχαστής

ΛοκΜοντεσκιέΒολταίροςΡουσό

Δεν ταιριάζειΟ Λοκ μίλησε για συναίνεση και δικαιώματα· τη διάκριση σε τρεις εξουσίες τη συστηματοποίησε ο Μοντεσκιέ.

Από τις ιδέες στα κείμενα

Κάποιοι μονάρχες, όπως ο Φρειδερίκος Β΄ της Πρωσίας, η Αικατερίνη Β΄ της Ρωσίας και ο Ιωσήφ Β΄ της Αυστρίας, υιοθέτησαν ιδέες του Διαφωτισμού για την εκπαίδευση, τη διοίκηση ή την ανεξιθρησκία, χωρίς να παραχωρήσουν εξουσία. Ονομάστηκαν φωτισμένοι δεσπότες: όλα για τον λαό, τίποτα από τον λαό.

Αλλού οι ιδέες έγιναν επανάσταση. Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ (1776) έγραφε ότι όλοι οι άνθρωποι πλάστηκαν ίσοι και έχουν δικαίωμα στη ζωή, στην ελευθερία και στην αναζήτηση της ευτυχίας. Η γαλλική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη (1789) άρχιζε: «Οι άνθρωποι γεννιούνται και παραμένουν ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα».

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός

Οι ιστορικοί τοποθετούν τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό περίπου από τα μέσα του 18ου αιώνα ως το 1821. Τον στήριξαν τρεις ομάδες:

• Οι έμποροι της διασποράς (Βιέννη, Τεργέστη, Βενετία, Οδησσός), που πλούτισαν ιδίως μετά τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774), η οποία επέτρεψε σε ορθόδοξους υπηκόους του σουλτάνου να ταξιδεύουν με ρωσική σημαία.
• Οι Φαναριώτες, με τις αυλές και τις Ακαδημίες του Βουκουρεστίου και του Ιασίου.
• Λόγιοι κληρικοί και δάσκαλοι, όπως ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Νικηφόρος Θεοτόκης, που δίδαξαν τη νέα φιλοσοφία και τη φυσική του Νεύτωνα.

Με τα χρόνια ο τόνος άλλαξε. Στην αρχή το ζητούμενο ήταν οι επιστήμες και η παιδεία. Μετά το 1789 μπήκε στο κέντρο η πολιτική: το έθνος, η ελευθερία, το σύνταγμα. Το 1797 ο Ρήγας τύπωσε στη Βιέννη ένα σχέδιο συντάγματος στηριγμένο στο γαλλικό Σύνταγμα του 1793, με ένα άρθρο που έλεγε, σε ελεύθερη απόδοση, ότι όλοι οι άνθρωποι, χριστιανοί και Τούρκοι, είναι από τη φύση τους ίσοι. Το 1806 κυκλοφόρησε στην Ιταλία η Ελληνική Νομαρχία ενός «Ανωνύμου του Έλληνος», που καλούσε ανοιχτά σε ένοπλο αγώνα και κατηγορούσε όσους προεστούς και αρχιερείς συνεργάζονταν με τους Οθωμανούς.

Ανάμεσα σε όλους ξεχωρίζει ο Αδαμάντιος Κοραής (1748–1833). Από το Παρίσι εξέδιδε αρχαίους συγγραφείς στην Ελληνική Βιβλιοθήκη (από το 1805), με μακριούς προλόγους όπου μιλούσε για πολιτική αρετή, νόμους και ελευθερία.

Δύο μεγάλες διαφωνίες

Η γλώσσα. Σε ποια γλώσσα θα μορφωθεί το Γένος;

Η επανάσταση και η Εκκλησία. Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, και ενώ τα γαλλικά στρατεύματα έφταναν στα Επτάνησα (1797), η ηγεσία της Εκκλησίας φοβήθηκε. Φοβόταν την αθεΐα που συνέδεε με τη Γαλλία και τα αντίποινα του σουλτάνου εναντίον των ορθοδόξων. Όχι όμως όλοι οι κληρικοί: πολλοί δάσκαλοι του Διαφωτισμού ήταν οι ίδιοι κληρικοί.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Από τον Λοκ στη Νομαρχία

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πώς πυκνώνουν τα γεγονότα μετά το 1789. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Λοκ: Δύο πραγματείεςΜοντεσκιέ: Το πνεύμα των νόμωνΡουσό: Το κοινωνικό συμβόλαιοΔιακήρυξη της ΑνεξαρτησίαςΔιακήρυξη των ΔικαιωμάτωνΟ Ρήγας τυπώνει στη ΒιέννηΠατρική και Αδελφική ΔιδασκαλίαΕλληνική Νομαρχία

Λοκ: Δύο πραγματείες · 1689 (με χρονολογία έκδοσης 1690)Φυσικά δικαιώματα και κυβέρνηση με τη συναίνεση των πολιτών.