Ο Διαφωτισμός
Λογική, δικαιώματα, και ο νεοελληνικός Διαφωτισμός του Κοραή και του Ρήγα.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Β΄ Γυμνασίου, §7.1.5, 7.2
Θα μάθεις να
- Να συνδέεις τους βασικούς στοχαστές του Διαφωτισμού (Λοκ, Μοντεσκιέ, Βολταίρος, Ρουσό) με τις ιδέες τους για την εξουσία και τα δικαιώματα.
- Να εξηγείς πώς οι ιδέες έγιναν κείμενα και θεσμοί το 1776 και το 1789, και ποιοι έμειναν έξω από τα νέα δικαιώματα.
- Να περιγράφεις τις φάσεις και τους φορείς του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και τις διαφωνίες του, για τη γλώσσα και για την επανάσταση.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές του 1798, την «Πατρική» και την «Αδελφική Διδασκαλία», και να εξηγείς τη θέση της καθεμιάς.
«Τόλμα να σκέφτεσαι»
Το 1784 ο Γερμανός φιλόσοφος Ιμμάνουελ Καντ απάντησε στο ερώτημα «τι είναι Διαφωτισμός;» με ένα σύνθημα από τον Ορατίο: Sapere aude! — «έχε το θάρρος να χρησιμοποιείς τη δική σου νόηση». Διαφωτισμός, έλεγε, είναι η έξοδος του ανθρώπου από την ανωριμότητα, από τη συνήθεια να αφήνει άλλους να σκέφτονται για λογαριασμό του.
Ο Διαφωτισμός ήταν ένα κίνημα ιδεών του 17ου και κυρίως του 18ου αιώνα. Είχε πίσω του την επιστημονική επανάσταση: αν ο Νεύτων μπορούσε να εξηγήσει με νόμους την κίνηση των πλανητών, γιατί να μην εξεταστούν με τη λογική και η εξουσία, η θρησκεία, η οικονομία, η εκπαίδευση;
Οι στοχαστές και οι ιδέες τους
| Στοχαστής | Βασικό έργο | Η ιδέα |
|---|---|---|
| Τζον Λοκ (Αγγλία) | Δύο πραγματείες περί κυβερνήσεως, 1689 | Κάθε άνθρωπος έχει φυσικά δικαιώματα: ζωή, ελευθερία, ιδιοκτησία. Η κυβέρνηση στηρίζεται στη συναίνεση των πολιτών· αν τα παραβιάσει, οι πολίτες μπορούν να την αλλάξουν. |
| Μοντεσκιέ (Γαλλία) | Το πνεύμα των νόμων, 1748 | Διάκριση των εξουσιών: νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική σε διαφορετικά χέρια, ώστε η μία να συγκρατεί την άλλη. |
| Βολταίρος (Γαλλία) | Πραγματεία για την ανεξιθρησκία, 1763 | Ανεξιθρησκία και ελευθερία της έκφρασης· σφοδρή κριτική στον θρησκευτικό φανατισμό. |
| Ζαν-Ζακ Ρουσό (Γενεύη) | Το κοινωνικό συμβόλαιο, 1762 | Λαϊκή κυριαρχία: η εξουσία ανήκει στο σύνολο των πολιτών, όχι στον βασιλιά. |
Οι ιδέες κυκλοφόρησαν με βιβλία, εφημερίδες, σαλόνια, καφενεία, και με τη μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό και του Ντ' Αλαμπέρ (πρώτος τόμος το 1751), που ήθελε να συγκεντρώσει όλη τη γνώση της εποχής.

Από τις ιδέες στα κείμενα
Κάποιοι μονάρχες, όπως ο Φρειδερίκος Β΄ της Πρωσίας, η Αικατερίνη Β΄ της Ρωσίας και ο Ιωσήφ Β΄ της Αυστρίας, υιοθέτησαν ιδέες του Διαφωτισμού για την εκπαίδευση, τη διοίκηση ή την ανεξιθρησκία, χωρίς να παραχωρήσουν εξουσία. Ονομάστηκαν φωτισμένοι δεσπότες: όλα για τον λαό, τίποτα από τον λαό.
Αλλού οι ιδέες έγιναν επανάσταση. Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ (1776) έγραφε ότι όλοι οι άνθρωποι πλάστηκαν ίσοι και έχουν δικαίωμα στη ζωή, στην ελευθερία και στην αναζήτηση της ευτυχίας. Η γαλλική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη (1789) άρχιζε: «Οι άνθρωποι γεννιούνται και παραμένουν ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα».

Παράδειγμα 1
Διάβασε μια πηγή: «ελεύθεροι και ίσοι» — ποιοι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Το πρώτο άρθρο της γαλλικής Διακήρυξης του 1789: «Οι άνθρωποι γεννιούνται και παραμένουν ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα». Η λέξη «άνθρωποι» δεν εξαιρεί κανέναν.
Τι έγινε στην πράξη. Οι πρώτοι εκλογικοί νόμοι (1789–1791) έδωσαν ψήφο μόνο σε άνδρες που πλήρωναν ορισμένο φόρο· οι γυναίκες δεν ψήφιζαν καθόλου. Στις γαλλικές αποικίες της Καραϊβικής συνεχίστηκε η δουλεία.
Η αντίδραση. Το 1791 η Ολυμπ ντε Γκουζ έγραψε μια «Διακήρυξη των Δικαιωμάτων της Γυναίκας και της Πολίτιδος», αντιγράφοντας τη δομή του κειμένου του 1789. Η δουλεία καταργήθηκε στις γαλλικές αποικίες το 1794, ύστερα από εξέγερση των σκλάβων στον Άγιο Δομίνικο (σημερινή Αϊτή), και ο Ναπολέων την επανέφερε το 1802.
Το συμπέρασμα. Μια πηγή μπορεί να λέει περισσότερα από όσα εννοούσαν οι συντάκτες της. Γι' αυτό ρωτάμε πάντα δύο πράγματα: τι γράφει το κείμενο και πώς εφαρμόστηκε.
Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός
Οι ιστορικοί τοποθετούν τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό περίπου από τα μέσα του 18ου αιώνα ως το 1821. Τον στήριξαν τρεις ομάδες:
- Οι έμποροι της διασποράς (Βιέννη, Τεργέστη, Βενετία, Οδησσός), που πλούτισαν ιδίως μετά τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774), η οποία επέτρεψε σε ορθόδοξους υπηκόους του σουλτάνου να ταξιδεύουν με ρωσική σημαία.
- Οι Φαναριώτες, με τις αυλές και τις Ακαδημίες του Βουκουρεστίου και του Ιασίου.
- Λόγιοι κληρικοί και δάσκαλοι, όπως ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Νικηφόρος Θεοτόκης, που δίδαξαν τη νέα φιλοσοφία και τη φυσική του Νεύτωνα.
Με τα χρόνια ο τόνος άλλαξε. Στην αρχή το ζητούμενο ήταν οι επιστήμες και η παιδεία. Μετά το 1789 μπήκε στο κέντρο η πολιτική: το έθνος, η ελευθερία, το σύνταγμα. Το 1797 ο Ρήγας τύπωσε στη Βιέννη ένα σχέδιο συντάγματος στηριγμένο στο γαλλικό Σύνταγμα του 1793, με ένα άρθρο που έλεγε, σε ελεύθερη απόδοση, ότι όλοι οι άνθρωποι, χριστιανοί και Τούρκοι, είναι από τη φύση τους ίσοι. Το 1806 κυκλοφόρησε στην Ιταλία η Ελληνική Νομαρχία ενός «Ανωνύμου του Έλληνος», που καλούσε ανοιχτά σε ένοπλο αγώνα και κατηγορούσε όσους προεστούς και αρχιερείς συνεργάζονταν με τους Οθωμανούς.
Ανάμεσα σε όλους ξεχωρίζει ο Αδαμάντιος Κοραής (1748–1833). Από το Παρίσι εξέδιδε αρχαίους συγγραφείς στην Ελληνική Βιβλιοθήκη (από το 1805), με μακριούς προλόγους όπου μιλούσε για πολιτική αρετή, νόμους και ελευθερία.
Δύο μεγάλες διαφωνίες
Η γλώσσα. Σε ποια γλώσσα θα μορφωθεί το Γένος;
| Θέση | Εκπρόσωποι | Τι υποστήριζαν |
|---|---|---|
| Αρχαϊσμός | Νεόφυτος Δούκας | γραφή όσο πιο κοντά στα αρχαία ελληνικά |
| «Μέση οδός» | Αδαμάντιος Κοραής | η ομιλούμενη γλώσσα, «διορθωμένη» από ξένες λέξεις και τύπους — η ρίζα της καθαρεύουσας |
| Δημοτική | Δημήτριος Καταρτζής, Ιωάννης Βηλαράς | η γλώσσα όπως τη μιλά ο λαός |
Η επανάσταση και η Εκκλησία. Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, και ενώ τα γαλλικά στρατεύματα έφταναν στα Επτάνησα (1797), η ηγεσία της Εκκλησίας φοβήθηκε. Φοβόταν την αθεΐα που συνέδεε με τη Γαλλία και τα αντίποινα του σουλτάνου εναντίον των ορθοδόξων. Όχι όμως όλοι οι κληρικοί: πολλοί δάσκαλοι του Διαφωτισμού ήταν οι ίδιοι κληρικοί.
Παράδειγμα 2
Σύγκρινε δύο πηγές του 1798: «Πατρική» και «Αδελφική Διδασκαλία»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πηγή Α, σε ελεύθερη απόδοση. Η Πατρική Διδασκαλία τυπώθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1798 με το όνομα του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Ανθίμου. Έλεγε ότι ο Θεός ανέδειξε την Οθωμανική Αυτοκρατορία για να προφυλάξει την Ορθοδοξία από τους αιρετικούς Λατίνους, και ότι το «σύστημα της ελευθερίας» είναι παγίδα του διαβόλου. Καλούσε τους πιστούς σε υπακοή.
Πηγή Β, σε ελεύθερη απόδοση. Την ίδια χρονιά ο Κοραής απάντησε ανώνυμα με την Αδελφική Διδασκαλία. Υποστήριζε ότι η Πατρική Διδασκαλία δεν εκφράζει το πνεύμα του Ευαγγελίου, ότι η ελευθερία δεν είναι αντίθετη στην πίστη, και ότι ο συντάκτης της μιλούσε από φόβο ή υπό την πίεση των Οθωμανών.
Ποιος μιλάει και από πού. Η Πηγή Α γράφτηκε μέσα στην Κωνσταντινούπολη, από έναν θεσμό υπόλογο στον σουλτάνο, σε χρονιά γαλλικής εκστρατείας στην Αίγυπτο και γαλλικής παρουσίας στα Επτάνησα. Η Πηγή Β γράφτηκε στο Παρίσι, μακριά από οθωμανική εξουσία. Η θέση του καθενός εξηγεί εν μέρει τι μπορούσε να γράψει.
Το συμπέρασμα. Και οι δύο μιλούν στο όνομα της πίστης, αλλά βγάζουν αντίθετο πολιτικό συμπέρασμα: υποταγή η μία, ελευθερία η άλλη. Η σύγκρουση δεν ήταν απλώς «Εκκλησία εναντίον Διαφωτισμού»· ήταν σύγκρουση για το τι απαιτεί η πίστη σε μια επικίνδυνη εποχή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος στοχαστής έγραψε το «Κοινωνικό συμβόλαιο» (1762) και ποια ιδέα του συνδέεται με αυτό;
Τα κατάφερες;
- Να συνδέεις τους βασικούς στοχαστές του Διαφωτισμού (Λοκ, Μοντεσκιέ, Βολταίρος, Ρουσό) με τις ιδέες τους για την εξουσία και τα δικαιώματα.
- Να εξηγείς πώς οι ιδέες έγιναν κείμενα και θεσμοί το 1776 και το 1789, και ποιοι έμειναν έξω από τα νέα δικαιώματα.
- Να περιγράφεις τις φάσεις και τους φορείς του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και τις διαφωνίες του, για τη γλώσσα και για την επανάσταση.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές του 1798, την «Πατρική» και την «Αδελφική Διδασκαλία», και να εξηγείς τη θέση της καθεμιάς.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.