Οι μεγάλες ανακαλύψεις

Γιατί ξεκίνησαν τα ταξίδια

Τον 15ο αιώνα οι Ευρωπαίοι ήξεραν καλά τη Μεσόγειο, ελάχιστα τις ακτές της Αφρικής και καθόλου την Αμερική. Μέσα σε έναν αιώνα, από το 1420 ως το 1522 περίπου, Πορτογάλοι και Ισπανοί ναυτικοί έφτασαν στην Ινδία, στην Αμερική και έκαναν τον γύρο του κόσμου. Οι λόγοι ήταν πολλοί, και σπάνια ένας μόνος:

Συχνά λέγεται ότι οι ανακαλύψεις έγιναν επειδή οι Οθωμανοί «έκλεισαν» τους δρόμους προς την Ανατολή μετά το 1453. Οι Πορτογάλοι όμως είχαν αρχίσει να κατεβαίνουν τις ακτές της Αφρικής δεκαετίες νωρίτερα, και οι Βενετοί συνέχισαν να αγοράζουν μπαχαρικά στην Αλεξάνδρεια και στη Συρία. Ο στόχος ήταν κυρίως να παρακαμφθούν οι μεσάζοντες, όχι να ανοίξει ένας δρόμος που είχε κλείσει τελείως.

Τα μέσα

• Η καραβέλα: μικρό, ελαφρύ πλοίο με τριγωνικά πανιά, που μπορούσε να πλέει και με πλάγιο άνεμο.
• Η πυξίδα, που ήρθε από την Κίνα μέσω του αραβικού κόσμου.
• Ο αστρολάβος και το τεταρτημόριο, για να βρίσκουν το γεωγραφικό πλάτος από το ύψος του Ήλιου ή του Πολικού Αστέρα. Το γεωγραφικό μήκος δεν μπορούσαν ακόμα να το μετρήσουν με ακρίβεια.
• Οι πορτολάνοι, ναυτικοί χάρτες με ακτές και λιμάνια.
• Τα κανόνια στα πλοία, που έκαναν τη διαφορά όταν οι Ευρωπαίοι συνάντησαν αντιπάλους στον Ινδικό Ωκεανό.

Οι μεγάλοι ταξιδευτές

Ο Πορτογάλος πρίγκιπας Ερρίκος ο Θαλασσοπόρος (1394–1460) οργάνωσε και χρηματοδότησε δεκαετίες ταξιδιών κατά μήκος της Αφρικής, χωρίς να ταξιδέψει ο ίδιος μακριά.

Για να μη συγκρουστούν, Καστίλη και Πορτογαλία μοίρασαν το 1494, με τη Συνθήκη της Τορδεσίλλας, τον κόσμο με μια νοητή γραμμή στον Ατλαντικό: τα δυτικά στην Καστίλη, τα ανατολικά στην Πορτογαλία. Γι' αυτό η Βραζιλία, όπου έφτασε ο Πορτογάλος Καμπράλ το 1500, μιλάει ως σήμερα πορτογαλικά. Τη γνώμη των λαών που ζούσαν σε αυτά τα εδάφη δεν τη ρώτησε κανείς.

Το όνομα «Αμερική» βγήκε από τον Φλωρεντινό Αμέρικο Βεσπούτσι, που υποστήριξε ότι επρόκειτο για «Νέο Κόσμο» και όχι για την Ασία. Ένας Γερμανός χαρτογράφος το έγραψε πρώτος σε χάρτη το 1507.

Ένας αιώνας ταξιδιών και κατακτήσεων

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο λίγα χρόνια χωρίζουν το πρώτο ταξίδι του Κολόμβου από την πτώση δύο αυτοκρατοριών.

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ο Ντιάζ στην Καλή ΕλπίδαΟ Κολόμβος στην ΚαραϊβικήΣυνθήκη της ΤορδεσίλλαςΟ ντα Γκάμα στην ΙνδίαΟ γύρος του κόσμουΠτώση της ΤενοτστιτλάνΤέλος του ΑταουάλπαΤο ασήμι του Ποτοσί

Ο Ντιάζ στην Καλή Ελπίδα · 1488 μ.Χ.Ανοίγει ο θαλάσσιος δρόμος γύρω από την Αφρική.

«Ανακάλυψη» — για ποιους;

Η Αμερική δεν ήταν άδεια. Ζούσαν εκεί εκατομμύρια άνθρωποι — οι εκτιμήσεις των ιστορικών διαφέρουν πολύ, από μερικές δεκάδες εκατομμύρια και πάνω. Οι Αζτέκοι κυβερνούσαν από την Τενοτστιτλάν, μια από τις μεγαλύτερες πόλεις του κόσμου εκείνη την εποχή. Οι Ίνκας είχαν αυτοκρατορία κατά μήκος των Άνδεων, με τεράστιο οδικό δίκτυο. Οι Μάγιας είχαν αναπτύξει γραφή, ημερολόγιο και αστρονομία. Ευρωπαίοι είχαν φτάσει εκεί και παλιότερα: οι Βίκινγκς εγκαταστάθηκαν για λίγο στη Νέα Γη του Καναδά γύρω στο 1000.

Ούτε ο Ινδικός Ωκεανός ήταν άγνωστος: Άραβες, Ινδοί, Αφρικανοί και Κινέζοι εμπορεύονταν εκεί για αιώνες. Οι Πορτογάλοι μπήκαν σε ένα δίκτυο που υπήρχε ήδη, και συχνά με τη βία των κανονιών τους.

Γι' αυτό πολλοί ιστορικοί προτιμούν λέξεις όπως «συνάντηση» ή, για ό,τι ακολούθησε στην Αμερική, «κατάκτηση». Η λέξη «ανακάλυψη» περιγράφει το γεγονός από τη σκοπιά της Ευρώπης.

Οι συνέπειες για τους λαούς της Αμερικής

Η κατάκτηση. Ο Ερνάν Κορτές έφτασε στο Μεξικό το 1519 με λίγες εκατοντάδες Ισπανούς. Βρήκε όμως χιλιάδες ιθαγενείς συμμάχους, κυρίως Τλαξκαλτέκους, που μισούσαν την κυριαρχία των Αζτέκων. Η Τενοτστιτλάν έπεσε το 1521. Ο Φρανσίσκο Πιζάρο, με λιγότερους από διακόσιους άνδρες, αιχμαλώτισε το 1532 τον ηγεμόνα των Ίνκας Αταουάλπα, σε μια αυτοκρατορία που μόλις έβγαινε από εμφύλιο πόλεμο, και τον εκτέλεσε το 1533.

Η δημογραφική καταστροφή. Οι Ευρωπαίοι έφεραν αρρώστιες, όπως η ευλογιά και η ιλαρά, για τις οποίες οι κάτοικοι της Αμερικής δεν είχαν καμία ανοσία. Οι επιδημίες ήταν η μεγαλύτερη αιτία θανάτου, αλλά όχι η μόνη: πρόσθεσαν τη δική τους φθορά ο πόλεμος, η καταναγκαστική εργασία σε κτήματα και ορυχεία, η πείνα και ο ξεριζωμός. Οι αριθμοί είναι αβέβαιοι, αλλά σε πολλές περιοχές ο ιθαγενής πληθυσμός μειώθηκε μέσα σε έναν αιώνα κατά τα περισσότερα, ίσως και ως 90%. Οι Ταΐνο της Καραϊβικής, οι πρώτοι που συνάντησε ο Κολόμβος, σχεδόν εξαφανίστηκαν μέσα σε λίγες δεκαετίες.

Διαφορετικές φωνές. Η βία δεν πέρασε απαρατήρητη ούτε στην Ισπανία. Ο Δομινικανός μοναχός Μπαρτολομέ ντε λας Κάσας, που είχε ζήσει στην Καραϊβική, περιέγραψε τις σφαγές και την εκμετάλλευση σε ένα βιβλίο που γράφτηκε το 1542. Την ίδια χρονιά οι «Νέοι Νόμοι» του βασιλιά περιόρισαν την καταναγκαστική εργασία των ιθαγενών, αλλά εφαρμόστηκαν ελάχιστα. Το 1550–1551, στο Βαγιαδολίδ, ο λας Κάσας αντιμετώπισε δημόσια τον λόγιο Σεπούλβεδα, που υποστήριζε ότι η κατάκτηση ήταν δίκαιη. Φωνές κράτησαν και οι ίδιοι οι ιθαγενείς: αφηγήσεις Αζτέκων για την πτώση της πόλης τους γράφτηκαν στη γλώσσα τους, τα ναουάτλ, λίγες δεκαετίες αργότερα.

Οι συνέπειες για την Αφρική

Οι Πορτογάλοι έστησαν εμπορικούς σταθμούς στις ακτές της δυτικής Αφρικής ήδη από τον 15ο αιώνα, για χρυσό, ελεφαντόδοντο — και ανθρώπους.

Όταν οι ιθαγενείς της Αμερικής λιγόστεψαν, οι φυτείες ζαχαροκάλαμου στη Βραζιλία και στην Καραϊβική χρειάστηκαν άλλα χέρια. Έτσι ξεκίνησε το υπερατλαντικό δουλεμπόριο. Η δουλεία υπήρχε σε πολλές κοινωνίες και πριν, μέσα και στην Αφρική· το καινούριο ήταν η κλίμακα και το ότι η σκλαβιά συνδέθηκε με το χρώμα του δέρματος. Αιχμαλώτους πουλούσαν Αφρικανοί ηγεμόνες και έμποροι, συχνά από πολέμους, σε αντάλλαγμα για υφάσματα, μέταλλα και όπλα· τους αγόραζαν και τους μετέφεραν ευρωπαϊκά πλοία.

Από τον 16ο ως τον 19ο αιώνα, με τις πιο πολλές μεταφορές τον 18ο, επιβιβάστηκαν περίπου 12,5 εκατομμύρια Αφρικανοί· περίπου 10,7 εκατομμύρια έφτασαν ζωντανοί στην Αμερική. Για πολλές περιοχές της Αφρικής αυτό σήμαινε απώλεια νέων ανθρώπων, πολέμους για αιχμαλώτους και πληγές που κράτησαν αιώνες.

Ένας κόσμος που δένεται

Φυτά, ζώα και μικρόβια πέρασαν τον Ατλαντικό και προς τις δύο κατευθύνσεις. Οι ιστορικοί το λένε «κολομβιανή ανταλλαγή», και άλλαξε το τραπέζι όλου του κόσμου.

Προς τα πού ταξίδεψε;

Για κάθε φυτό, ζώο ή αρρώστια, διάλεξε από πού ξεκίνησε το ταξίδι του μετά το 1492.

Από πού ξεκίνησε;

πατάτα

Από την Αμερική στον υπόλοιπο κόσμοΑπό τον υπόλοιπο κόσμο στην Αμερική

0 / 12

Για την Ευρώπη, το κέντρο του εμπορίου μετακινήθηκε από τη Μεσόγειο στον Ατλαντικό: η Λισαβόνα, η Σεβίλλη και αργότερα η Αμβέρσα και το Άμστερνταμ κέρδισαν ό,τι έχασαν σε σημασία η Βενετία και η Γένοβα. Το αμερικανικό ασήμι γέμισε τα ταμεία της Ισπανίας και συνέβαλε σε μια μεγάλη άνοδο των τιμών σε όλη την Ευρώπη του 16ου αιώνα. Για πρώτη φορά, εμπορεύματα, άνθρωποι και αρρώστιες έκαναν τον γύρο όλου του πλανήτη.

Διαβάζουμε τις πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση