Σταυροφορίες και μεσαιωνικές πόλεις

Ένα κάλεσμα στην Κλερμόν

Στα τέλη του 11ου αιώνα οι Σελτζούκοι Τούρκοι, μουσουλμάνοι που είχαν έρθει από την Κεντρική Ασία, κυριαρχούσαν σε μεγάλο μέρος της Μέσης Ανατολής. Το 1071 είχαν νικήσει τους Βυζαντινούς στο Ματζικέρτ και είχαν απλωθεί στη Μικρά Ασία. Ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός ζήτησε από τον πάπα βοήθεια: ήθελε μισθοφόρους πολεμιστές από τη Δύση.

Τον Νοέμβριο του 1095, στη σύνοδο της Κλερμόν στη Γαλλία, ο πάπας Ουρβανός Β΄ κάλεσε τους χριστιανούς της Δύσης σε ένοπλη πορεία προς την Ανατολή, για να βοηθήσουν τους χριστιανούς εκεί και να ελευθερώσουν την Ιερουσαλήμ, την πόλη των Αγίων Τόπων. Όσοι έπαιρναν μέρος έραβαν έναν σταυρό στα ρούχα τους. Γι' αυτό αργότερα ονομάστηκαν σταυροφόροι.

Γιατί ξεκίνησαν τόσοι άνθρωποι;

Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι άφησαν τα σπίτια τους για ένα ταξίδι χιλιάδων χιλιομέτρων. Δεν είχαν όλοι τον ίδιο λόγο:

• Θρησκευτική πίστη. Η πορεία θεωρούνταν προσκύνημα. Ο πάπας υποσχέθηκε ότι θα σβήσει η ποινή για τις αμαρτίες όσων πήγαιναν. Για πολλούς αυτό μετρούσε περισσότερο από όλα.
• Τα σχέδια του πάπα. Ο πάπας ήθελε να εμφανιστεί αρχηγός όλης της χριστιανοσύνης, και ίσως να φέρει πιο κοντά την Εκκλησία της Ανατολής, με την οποία είχαν χωρίσει το 1054.
• Γη και πλούτος. Στη Δύση το φέουδο το κληρονομούσε συνήθως ο μεγαλύτερος γιος. Οι μικρότεροι γιοι των ευγενών έψαχναν δικά τους εδάφη.
• Εμπόριο. Ιταλικές πόλεις, όπως η Βενετία, η Γένοβα και η Πίζα, έδιναν πλοία και ζητούσαν σε αντάλλαγμα λιμάνια και εμπορικά προνόμια.
• Φτώχεια και περιπέτεια. Για πολλούς χωρικούς ήταν διέξοδος από μια σκληρή ζωή.

Από το 1096 ως το 1291

Πρώτη ξεκίνησε το 1096 μια ανοργάνωτη στρατιά φτωχών, η «Σταυροφορία των Λαϊκών». Στον δρόμο τους, σε πόλεις του Ρήνου, ομάδες σταυροφόρων σφαγίασαν εβραϊκές κοινότητες. Οι περισσότεροι από αυτούς σκοτώθηκαν μόλις πέρασαν στη Μικρά Ασία.

Η οργανωμένη Α΄ Σταυροφορία των ευγενών πέρασε από την Κωνσταντινούπολη και κατέλαβε την Ιερουσαλήμ τον Ιούλιο του 1099, παίρνοντάς την από τους Φατιμίδες της Αιγύπτου. Η κατάληψη συνοδεύτηκε από σφαγή μουσουλμάνων και Εβραίων κατοίκων, που την περιγράφουν και χριστιανικές και μουσουλμανικές πηγές. Οι σταυροφόροι ίδρυσαν στην ακτή της Συρίας και της Παλαιστίνης τα σταυροφορικά κράτη, με κέντρο το Βασίλειο της Ιερουσαλήμ.

Ο μουσουλμανικός κόσμος, διαιρεμένος στην αρχή, ενώθηκε σιγά σιγά. Ο σουλτάνος Σαλαντίν νίκησε τους σταυροφόρους στο Χαττίν και πήρε πίσω την Ιερουσαλήμ το 1187. Αυτή τη φορά οι κάτοικοι δεν σφαγιάστηκαν: όσοι πλήρωσαν λύτρα έφυγαν ελεύθεροι, αν και πολλοί που δεν μπορούσαν να πληρώσουν έγιναν σκλάβοι. Η Γ΄ Σταυροφορία (1189–1192), με τον Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο της Αγγλίας, δεν ξαναπήρε την πόλη, αλλά πέτυχε να μπορούν οι χριστιανοί προσκυνητές να την επισκέπτονται.

Η Δ΄ Σταυροφορία δεν έφτασε ποτέ στους Αγίους Τόπους: το 1204 κατέλαβε και λεηλάτησε την Κωνσταντινούπολη. Αυτή την ιστορία τη βλέπουμε στο μάθημα για το Βυζάντιο από το 1204 ως το 1453. Το τελευταίο φρούριο των σταυροφόρων, η Άκρα, έπεσε το 1291.

Δύο αιώνες Σταυροφορίες

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

ΜατζικέρτΚλερμόνΆλωση της ΙερουσαλήμΟ Σαλαντίν στην ΙερουσαλήμΔ΄ ΣταυροφορίαΠτώση της Άκρας

Ματζικέρτ · 1071 μ.Χ.Οι Σελτζούκοι νικούν τους Βυζαντινούς και απλώνονται στη Μικρά Ασία.

Τι άφησαν πίσω τους οι Σταυροφορίες

Στρατιωτικά οι Σταυροφορίες απέτυχαν: μετά από δύο αιώνες οι Άγιοι Τόποι έμειναν στους μουσουλμάνους. Οι συνέπειές τους όμως κράτησαν πολύ:

• Οι ιταλικές πόλεις πλούτισαν. Μπαχαρικά, ζάχαρη, μετάξι και άλλα προϊόντα της Ανατολής έγιναν πιο γνωστά και πιο περιζήτητα στη Δύση.
• Η καχυποψία ανάμεσα σε Λατίνους και Βυζαντινούς βάθυνε, και κορυφώθηκε με το 1204. Το Βυζάντιο δεν ξαναβρήκε ποτέ την παλιά του δύναμη.
• Οι σχέσεις χριστιανών και μουσουλμάνων πικράθηκαν για αιώνες, και η ανάμνηση των σφαγών έμεινε ζωντανή και στις δύο πλευρές.
• Οι εβραϊκές κοινότητες της Ευρώπης γνώρισαν για πρώτη φορά τόσο μεγάλης έκτασης βία, που θα επαναλαμβανόταν στο μέλλον.

Αιτία ή συνέπεια;

Για κάθε πρόταση, διάλεξε αν είναι αιτία των Σταυροφοριών ή συνέπειά τους.

Αιτία ή συνέπεια;

Ο Αλέξιος Κομνηνός ζητά μισθοφόρους

ΑιτίαΣυνέπεια

0 / 8

Οι πόλεις ξαναζωντανεύουν

Από τον 11ο αιώνα, ανεξάρτητα από τις Σταυροφορίες αλλά την ίδια εποχή, η Δύση άλλαζε. Το βαρύ άροτρο, το λουρί που άφηνε το άλογο να τραβά χωρίς να πνίγεται, οι νερόμυλοι και η αγρανάπαυση σε τρία χωράφια έδωσαν περισσότερη τροφή. Ο πληθυσμός μεγάλωσε, και οι επιπλέον άνθρωποι και τα επιπλέον προϊόντα βρήκαν δρόμο προς τις αγορές.

Γύρω από κάστρα, μοναστήρια, λιμάνια και σταυροδρόμια μεγάλωσαν πόλεις. Οι κάτοικοί τους, έμποροι και τεχνίτες, ονομάστηκαν αστοί (από το γερμανικό burg, τον οχυρωμένο οικισμό, πήρε το όνομά του ο bourgeois). Οι αστοί δεν χωρούσαν στο σχήμα «προσεύχονται, πολεμούν, εργάζονται τη γη». Διεκδίκησαν από τον άρχοντα ή τον βασιλιά, συχνά με χρήματα, γραπτά προνόμια: να εκλέγουν δικούς τους άρχοντες, να έχουν δικά τους δικαστήρια, να μην πληρώνουν αυθαίρετους φόρους.

Σε πολλές περιοχές ίσχυε ότι ένας δουλοπάροικος που ζούσε στην πόλη έναν χρόνο και μία μέρα χωρίς να τον διεκδικήσει ο άρχοντάς του γινόταν ελεύθερος. Οι Γερμανοί ιστορικοί του 19ου αιώνα το έκαναν παροιμία: «ο αέρας της πόλης σε κάνει ελεύθερο».

Κάθε επάγγελμα οργανωνόταν σε συντεχνία: οι αρτοποιοί, οι υφαντές, οι χρυσοχόοι. Η συντεχνία όριζε τις τιμές και την ποιότητα, ποιος μπορούσε να ανοίξει εργαστήριο και πόσοι μαθητευόμενοι επιτρέπονταν. Ένα αγόρι ξεκινούσε μαθητευόμενος σε έναν μάστορα, γινόταν καλφάς (τεχνίτης με μεροκάματο), και μόνο αν έφτιαχνε ένα «αριστούργημα» που ενέκρινε η συντεχνία γινόταν κι αυτός μάστορας.

Το εμπόριο απλώθηκε σε όλη την Ευρώπη: μεγάλα πανηγύρια, όπως της Καμπανίας στη Γαλλία, όπου συναντιούνταν Ιταλοί και Φλαμανδοί έμποροι, και ιταλικές τράπεζες που μετέφεραν χρήματα με γραπτές επιταγές αντί για σακιά νομίσματα.

Η γέννηση των πανεπιστημίων

Στις πόλεις συγκεντρώθηκαν δάσκαλοι και μαθητές. Όπως οι τεχνίτες, οργανώθηκαν κι αυτοί σε ενώσεις. Η λατινική λέξη universitas σήμαινε αρχικά ακριβώς αυτό: μια ένωση, μια συντεχνία ανθρώπων με κοινό σκοπό.

• Η Μπολόνια στην Ιταλία, κατά την παράδοση από το 1088, έγινε ονομαστή για το δίκαιο.
• Το Παρίσι, γύρω στο 1200, για τη θεολογία και τη φιλοσοφία.
• Η Οξφόρδη στην Αγγλία αναπτύχθηκε στα τέλη του 12ου αιώνα.

Τα μαθήματα γίνονταν στα λατινικά, οπότε ένας φοιτητής μπορούσε να σπουδάσει σε όποια χώρα ήθελε. Πρώτα μάθαινε τις «ελευθέριες τέχνες», όπως γραμματική, λογική, αριθμητική και αστρονομία, και ύστερα μπορούσε να προχωρήσει στη θεολογία, στο δίκαιο ή στην ιατρική. Στις αίθουσές τους διαβάζονταν ο Αριστοτέλης και ο Ιμπν Σίνα, στις λατινικές μεταφράσεις που είχαν γίνει από τα αραβικά και τα ελληνικά.

Δουλεύουμε με πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση