Φράγκοι και φεουδαρχία
Ο Καρλομάγνος, το φέουδο, ο ιππότης και ο δουλοπάροικος.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Β΄ Γυμνασίου, §6.1.1, 6.1.2, 6.1.3
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς οι Φράγκοι έγιναν η ισχυρότερη δύναμη της Δύσης, ως τη στέψη του Καρλομάγνου το 800.
- Να εξηγείς γιατί γεννήθηκε η φεουδαρχία και ποιες αμοιβαίες υποχρεώσεις έδεναν άρχοντα και υποτελή.
- Να ξεχωρίζεις τον ιππότη, τον δουλοπάροικο και τον δούλο.
- Να διαβάζεις κριτικά μια μεσαιωνική πηγή, ρωτώντας ποιος τη γράφει και τι αφήνει έξω.
Από τα γερμανικά βασίλεια στους Φράγκους
Μετά το 476, όταν καθαιρέθηκε ο τελευταίος αυτοκράτορας της Δύσης, τα εδάφη της τα μοιράστηκαν γερμανικά βασίλεια: Βησιγότθοι στην Ισπανία, Οστρογότθοι και αργότερα Λομβαρδοί στην Ιταλία, Άγγλοι και Σάξονες στη Βρετανία. Τα περισσότερα κράτησαν λίγο. Ένα από αυτά όμως έγινε η μεγαλύτερη δύναμη της Δύσης: το βασίλειο των Φράγκων, στη σημερινή Γαλλία, το Βέλγιο και τη δυτική Γερμανία.
Ο βασιλιάς Χλωδοβίκος ένωσε τους Φράγκους και γύρω στο 500 βαπτίστηκε χριστιανός, ακολουθώντας την Εκκλησία της Ρώμης. Άλλοι γερμανικοί λαοί ήταν τότε αρειανοί, και η επιλογή του έφερε στο πλευρό του τους επισκόπους και τους ρωμαϊκούς πληθυσμούς της Γαλατίας. Από εκεί άρχισε η στενή σχέση ανάμεσα στους Φράγκους βασιλείς και στον πάπα.
Δύο αιώνες αργότερα την πραγματική εξουσία την είχαν οι ανώτεροι αξιωματούχοι του παλατιού. Ένας από αυτούς, ο Κάρολος Μαρτέλος, σταμάτησε τον αραβικό στρατό που είχε περάσει από την Ισπανία, στη μάχη του Πουατιέ (732). Ο γιος του, ο Πιπίνος, έγινε βασιλιάς το 751 με την έγκριση του πάπα, και σε αντάλλαγμα προστάτεψε τον πάπα από τους Λομβαρδούς και του παραχώρησε εδάφη στην Ιταλία: από εκεί ξεκίνησε το Παπικό Κράτος.
Ο Καρλομάγνος
Ο γιος του Πιπίνου, ο Καρλομάγνος (Κάρολος ο Μέγας), βασίλεψε από το 768 ως το 814. Πολέμησε σχεδόν κάθε χρόνο: κατέκτησε το βασίλειο των Λομβαρδών στην Ιταλία, και ύστερα από πολύχρονους και σκληρούς πολέμους υπέταξε και εκχριστιάνισε με τη βία τους Σάξονες.
Τα Χριστούγεννα του 800, στη Ρώμη, ο πάπας Λέων Γ΄ τον έστεψε αυτοκράτορα. Για τη Δύση ήταν η αναβίωση της αυτοκρατορίας. Για την Κωνσταντινούπολη ήταν πρόκληση: ο μόνος νόμιμος αυτοκράτορας των Ρωμαίων ήταν, κατά τους Βυζαντινούς, ο δικός τους. Εκείνη την εποχή στο Βυζάντιο κυβερνούσε η Ειρήνη η Αθηναία, και στη Δύση κάποιοι υποστήριζαν ότι ο θρόνος ήταν «κενός», αφού τον κατείχε γυναίκα. Το Βυζάντιο αναγνώρισε τον Καρλομάγνο ως αυτοκράτορα μόνο το 812, και όχι ως «αυτοκράτορα των Ρωμαίων».
Ο Καρλομάγνος κυβερνούσε μια τεράστια επικράτεια χωρίς πρωτεύουσα με τη σημερινή έννοια, αν και έμενε συχνά στο Άαχεν. Τις περιοχές τις διοικούσαν κόμητες, και απεσταλμένοι του βασιλιά, ανά δύο, γύριζαν να τους ελέγχουν. Στην αυλή του μάζεψε λογίους, όπως τον Άγγλο Αλκουίνο, ίδρυσε σχολεία σε μοναστήρια και καθεδρικούς ναούς, και φρόντισε να αντιγραφούν ξανά λατινικά κείμενα με ένα καθαρό, ευανάγνωστο γράψιμο. Αυτή η κίνηση λέγεται Καρολίγγεια αναγέννηση.

Η αυτοκρατορία δεν κράτησε. Με τη Συνθήκη του Βερντέν (843) οι εγγονοί του τη μοίρασαν σε τρία. Το δυτικό κομμάτι θα γίνει με τους αιώνες η Γαλλία, το ανατολικό η Γερμανία.
Γιατί γεννήθηκε η φεουδαρχία
Τον 9ο και τον 10ο αιώνα η Δύση δέχτηκε επιδρομές από τρεις μεριές: Βίκινγκς από τον βορρά, Μαγυάρους (Ούγγρους) από την ανατολή και Σαρακηνούς πειρατές από τη Μεσόγειο. Ο βασιλιάς ήταν μακριά, δεν είχε μόνιμο στρατό ούτε χρήματα για να πληρώνει στρατιώτες. Ο πλούτος ήταν η γη.
Έτσι η προστασία πέρασε στους τοπικούς ισχυρούς. Όποιος είχε γη και πολεμιστές έχτιζε κάστρο και προστάτευε την περιοχή του, και όποιος χρειαζόταν προστασία του υποσχόταν υπηρεσία. Αυτό το σύστημα σχέσεων το λέμε σήμερα φεουδαρχία.

Η σχέση ξεκινούσε με μια τελετή. Ο υποτελής γονάτιζε, έβαζε τα χέρια του μέσα στα χέρια του άρχοντα και δήλωνε ότι γίνεται «άνθρωπός» του (υποτέλεια). Ύστερα ορκιζόταν πίστη πάνω σε ιερό βιβλίο ή λείψανο αγίου.
| Ο άρχοντας έδινε | Ο υποτελής έδινε |
|---|---|
| το φέουδο, για να ζει από αυτό | στρατιωτική υπηρεσία, συνήθως περίπου 40 ημέρες τον χρόνο |
| προστασία | συμβουλή, όταν ο άρχοντας τον καλούσε |
| δικαιοσύνη στο δικαστήριό του | χρηματική βοήθεια σε έκτακτες ανάγκες, π.χ. για λύτρα |
Αν ο υποτελής αθετούσε τον όρκο του, ο άρχοντας μπορούσε να του πάρει πίσω το φέουδο.
Ένας μεγάλος άρχοντας ήταν ταυτόχρονα υποτελής του βασιλιά και άρχοντας μικρότερων ευγενών. Στη Γαλλία έλεγαν: «ο υποτελής του υποτελούς μου δεν είναι υποτελής μου». Ο βασιλιάς δηλαδή δεν μπορούσε να διατάξει απευθείας τους ιππότες ενός δούκα· τους διέταζε ο δούκας.
Ιππότες και δουλοπάροικοι
Οι ιππότες ήταν έφιπποι πολεμιστές με θώρακα, σπαθί και λόγχη. Ο εξοπλισμός και το άλογο κόστιζαν πολύ, γι' αυτό ιππότης γινόταν όποιος είχε φέουδο ή όποιον συντηρούσε στην αυλή του ένας άρχοντας. Από νωρίς το αγόρι μάθαινε να ιππεύει και να πολεμά στην υπηρεσία ενός άρχοντα, και έπειτα από χρόνια τον έχριζαν ιππότη. Η Εκκλησία προσπάθησε να περιορίσει τη βία τους με την «Ειρήνη του Θεού», που απαγόρευε τις επιθέσεις σε κληρικούς, χωρικούς και ναούς, και με την «Εκεχειρία του Θεού», που απαγόρευε τις μάχες ορισμένες ημέρες.
Οι περισσότεροι άνθρωποι όμως δεν ήταν ούτε ευγενείς ούτε ιππότες. Ήταν χωρικοί, και πολλοί από αυτούς δουλοπάροικοι:
- ήταν δεμένοι με τη γη: δεν μπορούσαν να φύγουν ή να παντρευτούν έξω από το φέουδο χωρίς την άδεια του άρχοντα,
- δούλευαν δωρεάν στα χωράφια του άρχοντα μερικές μέρες την εβδομάδα (αγγαρεία),
- του έδιναν μέρος της σοδειάς τους και πλήρωναν για να αλέσουν στον μύλο του ή να ψήσουν στον φούρνο του.
Ο δουλοπάροικος δεν ήταν δούλος. Δεν μπορούσε να πουληθεί χωριστά από τη γη, είχε το δικό του σπίτι και χωράφι, οικογένεια που κανείς δεν μπορούσε να του πάρει, και τα παιδιά του κληρονομούσαν το κομμάτι του. Ελεύθερος όμως δεν ήταν.
Δουλεύουμε με πηγές
Παράδειγμα 1
Στις αρχές του 11ου αιώνα ο επίσκοπος Αδαλβέρων της Λαν, σε ένα ποίημα αφιερωμένο στον βασιλιά της Γαλλίας Ροβέρτο Β΄, γράφει: «Ο οίκος του Θεού, που πιστεύουμε πως είναι ένας, είναι χωρισμένος σε τρία: άλλοι προσεύχονται, άλλοι πολεμούν, άλλοι εργάζονται». Τι μας λέει αυτή η πηγή και τι δεν μας λέει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποιος γράφει και σε ποιον. Ένας επίσκοπος, δηλαδή μέλος της πρώτης ομάδας, «αυτών που προσεύχονται», γράφει σε έναν βασιλιά.
Τι περιγράφει. Τρεις ομάδες: κληρικοί, πολεμιστές ευγενείς, και χωρικοί που δουλεύουν τη γη. Η καθεμιά έχει ρόλο, και οι τρεις μαζί αποτελούν μια ενότητα, «τον οίκο του Θεού».
Τι θέλει να πετύχει. Παρουσιάζει την ανισότητα ως τάξη που θέλησε ο Θεός. Μια τέτοια εικόνα βολεύει όσους είναι στις δύο πρώτες ομάδες: ο χωρικός δουλεύει για όλους, και αυτό είναι «φυσικό».
Τι αφήνει έξω. Τους εμπόρους και τους τεχνίτες των πόλεων, που δεν χωράνε σε κανένα από τα τρία. Και τη φωνή των ίδιων των χωρικών: δεν ξέρουμε αν έβλεπαν τη θέση τους με τον ίδιο τρόπο.
Συμπέρασμα. Η πηγή είναι πολύτιμη για το πώς ήθελε να βλέπει την κοινωνία ένας ισχυρός κληρικός, όχι για το πώς ήταν ολόκληρη η κοινωνία.
Παράδειγμα 2
Ο Αϊνχάρδος, που έζησε στην αυλή του Καρλομάγνου, γράφει στη βιογραφία του ότι ο βασιλιάς κρατούσε πινακίδες κάτω από το μαξιλάρι του για να εξασκείται στη γραφή τις ελεύθερες ώρες, αλλά ότι ξεκίνησε πολύ αργά και δεν τα κατάφερε καλά. Πώς ταιριάζει αυτό με την Καρολίγγεια αναγέννηση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η αξιοπιστία της πηγής. Ο Αϊνχάρδος γνώριζε τον Καρλομάγνο προσωπικά και τον θαύμαζε. Όταν ένας θαυμαστής αναφέρει μια αδυναμία, είναι πιθανότερο να είναι αληθινή.
Τι μας λέει για την εποχή. Ακόμα και ο ισχυρότερος άνθρωπος της Δύσης μπορούσε να είναι σχεδόν αγράμματος. Η γραφή ήταν κυρίως υπόθεση κληρικών.
Η σύνδεση. Ακριβώς γι' αυτό ο Καρλομάγνος στήριξε σχολεία και αντιγραφές βιβλίων: ήξερε από πρώτο χέρι πόσο σπάνια ήταν η μόρφωση και πόσο τη χρειαζόταν μια αυτοκρατορία που κυβερνιόταν με γραπτές εντολές.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια μάχη και ποια χρονιά ο Κάρολος Μαρτέλος σταμάτησε έναν αραβικό στρατό που είχε έρθει από την Ισπανία;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς οι Φράγκοι έγιναν η ισχυρότερη δύναμη της Δύσης, ως τη στέψη του Καρλομάγνου το 800.
- Να εξηγείς γιατί γεννήθηκε η φεουδαρχία και ποιες αμοιβαίες υποχρεώσεις έδεναν άρχοντα και υποτελή.
- Να ξεχωρίζεις τον ιππότη, τον δουλοπάροικο και τον δούλο.
- Να διαβάζεις κριτικά μια μεσαιωνική πηγή, ρωτώντας ποιος τη γράφει και τι αφήνει έξω.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.