Το Ισλάμ και ο αραβικός κόσμος

Η Αραβία πριν από το Ισλάμ

Στις αρχές του 7ου αιώνα η Αραβική χερσόνησος βρισκόταν έξω από τα σύνορα των δύο μεγάλων δυνάμεων της εποχής: του Βυζαντίου και της Περσίας των Σασσανιδών. Οι περισσότεροι Άραβες ζούσαν σε φυλές. Άλλοι ήταν νομάδες (βεδουίνοι) με καμήλες και κοπάδια, άλλοι κάτοικοι οάσεων και πόλεων.

Η πιο σημαντική πόλη ήταν η Μέκκα, σταθμός στους δρόμους των καραβανιών και κέντρο προσκυνήματος γύρω από ένα αρχαίο ιερό, την Κάαμπα. Οι περισσότεροι Άραβες λάτρευαν πολλούς θεούς, αλλά στην Αραβία ζούσαν και Εβραίοι και χριστιανοί, και η ιδέα του ενός Θεού ήταν γνωστή.

Ο Μωάμεθ

Ο Μωάμεθ (στα αραβικά Μουχάμαντ) γεννήθηκε στη Μέκκα περίπου το 570. Έμεινε ορφανός μικρός και δούλεψε στο εμπόριο των καραβανιών. Σύμφωνα με την ισλαμική παράδοση, γύρω στο 610 άρχισε να δέχεται αποκαλύψεις από τον Θεό μέσω του αρχαγγέλου Γαβριήλ. Κήρυξε ότι υπάρχει ένας μόνο Θεός (στα αραβικά Αλλάχ, λέξη που σημαίνει απλώς «ο Θεός» και τη χρησιμοποιούν και οι Άραβες χριστιανοί).

Οι ισχυροί έμποροι της Μέκκας τον αντιμετώπισαν με εχθρότητα: το κήρυγμά του απειλούσε τους θεούς της πόλης, αλλά και το προσκύνημα που της έφερνε πλούτο. Το 622 ο Μωάμεθ και οι οπαδοί του έφυγαν στη Γιάθριμπ, που ονομάστηκε Μεδίνα («η πόλη» του Προφήτη). Αυτή η μετοικεσία λέγεται Εγίρα και από αυτήν μετρούν τα χρόνια οι μουσουλμάνοι.

Στη Μεδίνα ο Μωάμεθ έγινε θρησκευτικός αλλά και πολιτικός αρχηγός. Το 630 μπήκε στη Μέκκα, όπου η Κάαμπα έγινε το ιερό του ενός Θεού. Όταν πέθανε το 632, μεγάλο μέρος της Αραβίας είχε ενωθεί γύρω από τη νέα πίστη.

Η πίστη των μουσουλμάνων

Ισλάμ σημαίνει «υποταγή» στο θέλημα του Θεού, και μουσουλμάνος είναι αυτός που υποτάσσεται. Το ιερό βιβλίο είναι το Κοράνι, που για τους μουσουλμάνους είναι ο λόγος του Θεού. Οι μουσουλμάνοι θεωρούν τον Μωάμεθ τελευταίο προφήτη, όχι θεό, και τιμούν ως προφήτες και τον Αβραάμ, τον Μωυσή και τον Ιησού. Γι' αυτό το Κοράνι ονομάζει Εβραίους και χριστιανούς «λαούς της Βίβλου».

Η θρησκευτική ζωή στηρίζεται σε πέντε βασικές υποχρεώσεις, τους πέντε πυλώνες:

Τόπος κοινής προσευχής είναι το τέμενος (τζαμί). Εκεί την Παρασκευή το μεσημέρι οι πιστοί προσεύχονται μαζί.

Το χαλιφάτο και η μεγάλη εξάπλωση

Μετά τον θάνατο του Μωάμεθ την κοινότητα οδήγησαν οι χαλίφες, δηλαδή οι «διάδοχοι». Μέσα σε λίγες δεκαετίες οι αραβικοί στρατοί πήραν από το Βυζάντιο τη Συρία, την Παλαιστίνη με την Ιερουσαλήμ και την Αίγυπτο, και διέλυσαν ολόκληρο το κράτος των Περσών (το 651 περίπου).

Η διαδοχή μετά τον Μωάμεθ έφερε και μια βαθιά διαφωνία: ποιος έπρεπε να οδηγεί την κοινότητα. Από αυτήν προήλθε ο χωρισμός σε σουνίτες και σιίτες, που υπάρχει ως σήμερα. Οι σιίτες πιστεύουν ότι την ηγεσία δικαιούνταν ο Αλή, ξάδελφος και γαμπρός του Μωάμεθ, και οι απόγονοί του.

Δύο δυναστείες χαλιφών σημάδεψαν τους επόμενους αιώνες:

• Οι Ομεϋάδες (661–750), με πρωτεύουσα τη Δαμασκό. Επί των ημερών τους τα αραβικά στρατεύματα έφτασαν ως την Ισπανία (711) και την Κεντρική Ασία, και πολιόρκησαν δύο φορές την Κωνσταντινούπολη χωρίς επιτυχία.
• Οι Αββασίδες (από το 750), που έχτισαν νέα πρωτεύουσα, τη Βαγδάτη (762). Εκεί το κέντρο βάρους μετακινήθηκε προς την Ανατολή και τον περσικό πολιτισμό.

Γιατί τόσο γρήγορα; Οι ιστορικοί δεν δίνουν μία αιτία αλλά πολλές, που έδρασαν μαζί:

• Εξάντληση των αντιπάλων. Βυζάντιο και Περσία είχαν μόλις τελειώσει έναν πόλεμο σχεδόν τριάντα χρόνων (602–628) και ήταν κουρασμένοι και φτωχοί.
• Ενότητα και πίστη. Φυλές που ως τότε πολεμούσαν μεταξύ τους είχαν πια κοινή πίστη και κοινή ηγεσία.
• Ευκίνητος στρατός. Οι Άραβες κινούνταν γρήγορα στην έρημο, που για τους αντιπάλους τους ήταν εμπόδιο.
• Στάση των ντόπιων. Σε Συρία και Αίγυπτο πολλοί χριστιανοί είχαν συγκρουστεί με την Κωνσταντινούπολη για δογματικά ζητήματα και για τους φόρους. Κάποιες πόλεις παραδόθηκαν με συμφωνία, χωρίς μάχη.

Χριστιανοί και Εβραίοι μέσα στο χαλιφάτο

Για πολύ καιρό οι μουσουλμάνοι ήταν μειοψηφία στις χώρες που κυβερνούσαν. Οι χριστιανοί και οι Εβραίοι, ως «λαοί της Βίβλου», μπορούσαν να κρατήσουν την πίστη τους, τις εκκλησίες και τις συναγωγές τους. Είχαν όμως κατώτερη θέση: πλήρωναν ειδικό κεφαλικό φόρο (τζίζια) και είχαν περιορισμούς, για παράδειγμα δεν έπρεπε να χτίζουν νέους ναούς ή να φέρουν όπλα. Το πόσο αυστηρά εφαρμόζονταν αυτά άλλαζε από τόπο σε τόπο και από χαλίφη σε χαλίφη.

Ο εξισλαμισμός έγινε σιγά σιγά, μέσα σε αιώνες. Σε πολλές περιοχές οι μουσουλμάνοι έγιναν πλειοψηφία πολύ μετά την κατάκτηση, ενώ χριστιανικές κοινότητες, όπως οι Κόπτες της Αιγύπτου, υπάρχουν ως σήμερα.

Οι επιστήμες και τα αρχαία κείμενα

Τον 8ο, τον 9ο και τον 10ο αιώνα, στη Βαγδάτη των Αββασιδών, έγινε ένα μεγάλο κύμα μεταφράσεων. Έργα του Αριστοτέλη, του Ευκλείδη, του Πτολεμαίου, του Ιπποκράτη και του Γαληνού μεταφράστηκαν στα αραβικά, συχνά μέσω των συριακών. Πολλοί μεταφραστές ήταν χριστιανοί της Συρίας και της Μεσοποταμίας, όπως ο γιατρός Χουνάιν ιμπν Ισχάκ. Οι πηγές μιλούν για τον «Οίκο της Σοφίας» του χαλίφη αλ-Μαμούν, μια βιβλιοθήκη και κέντρο μελέτης· για το πόσο μεγάλο και οργανωμένο ήταν συζητούν ακόμα οι ιστορικοί.

Οι λόγιοι του αραβικού κόσμου δεν απλώς φύλαξαν τα κείμενα. Τα σχολίασαν, τα διόρθωσαν και προχώρησαν πιο πέρα:

• Ο αλ-Χουαρίζμι (9ος αιώνας) έγραψε βιβλίο για τη λύση εξισώσεων. Από τον τίτλο του βγήκε η λέξη άλγεβρα και από το όνομά του ο αλγόριθμος.
• Από την Ινδία πέρασαν τα ψηφία με το μηδέν. Η Ευρώπη τα έμαθε από τους Άραβες, γι' αυτό τα λέμε «αραβικά».
• Ο Ιμπν Σίνα (Αβικέννας, 980–1037) έγραψε τον «Κανόνα της Ιατρικής», που διδασκόταν στα πανεπιστήμια της Ευρώπης για αιώνες.
• Ο Ιμπν Ρουσντ (Αβερρόης, 1126–1198), από την Κόρδοβα της Ισπανίας, σχολίασε τόσο βαθιά τον Αριστοτέλη ώστε στη Δύση τον έλεγαν απλώς «ο Σχολιαστής».
• Η τεχνική του χαρτιού ήρθε από την Κίνα και απλώθηκε στον ισλαμικό κόσμο. Τα βιβλία έγιναν φθηνότερα από όσο ήταν με την περγαμηνή.

Τον 12ο αιώνα, σε πόλεις της Ισπανίας όπως το Τολέδο, πολλά από αυτά τα έργα μεταφράστηκαν από τα αραβικά στα λατινικά και έφτασαν στα σχολεία και στα πανεπιστήμια της Δύσης.

Ποιος το έκανε;

Διάλεξε ένα επίτευγμα και μετά έναν λόγιο. Θα δεις αν ταιριάζουν και γιατί.

Το επίτευγμα

Βιβλίο για τη λύση εξισώσεων, που έδωσε το όνομά του στην άλγεβραΜετέφρασε στα αραβικά δεκάδες έργα του ΓαληνούΟ «Κανόνας της Ιατρικής», βιβλίο των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων για αιώνεςΣχόλια στον Αριστοτέλη, γραμμένα στην Κόρδοβα της Ισπανίας

Ο λόγιος

αλ-ΧουαρίζμιΧουνάιν ιμπν ΙσχάκΙμπν ΣίναΙμπν Ρουσντ

ΤαιριάζειΣωστά. Από τη λέξη «αλ-τζαμπρ» του τίτλου βγήκε η άλγεβρα, και από το όνομά του ο αλγόριθμος.

Από τη Μέκκα στη Βαγδάτη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Γέννηση του ΜωάμεθΕγίραΘάνατος του ΜωάμεθΤέλος της ΠερσίαςΣτην ΙσπανίαΊδρυση της ΒαγδάτηςΘάνατος του Ιμπν Σίνα

Γέννηση του Μωάμεθ · περίπου 570Ο Μωάμεθ γεννιέται στη Μέκκα, κέντρο εμπορίου και προσκυνήματος.

Δουλεύουμε με πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση