Η ακμή της Μακεδονικής δυναστείας

Μια αυτοκρατορία που ξαναβρίσκει τη δύναμή της

Τον 7ο και τον 8ο αιώνα το Βυζάντιο πάλευε για να επιζήσει. Γύρω στα μέσα του 9ου αιώνα η εικόνα άλλαξε, και για σχεδόν διακόσια χρόνια η αυτοκρατορία πέρασε από την άμυνα στην επίθεση. Η περίοδος αυτή ταυτίζεται με τη Μακεδονική δυναστεία (867–1056).

Ιδρυτής της ήταν ο Βασίλειος Α΄, γιος αγροτών από το θέμα Μακεδονίας, που βρισκόταν τότε στη Θράκη — από εκεί και το όνομα. Έφτασε στο παλάτι ως έμπιστος του αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄ και το 867 τον δολοφόνησε και πήρε τον θρόνο. Η δυναστεία, δηλαδή, ξεκίνησε με πραξικόπημα, όπως τόσες άλλες στο Βυζάντιο.

Η ακμή δεν οφείλεται σε έναν άνθρωπο. Συνέπεσαν πολλοί παράγοντες:

Οι Σλάβοι γίνονται χριστιανοί

Το 863 ο ηγεμόνας της Μεγάλης Μοραβίας (στη σημερινή Τσεχία και Σλοβακία), ο Ραστισλάβος, ζήτησε από την Κωνσταντινούπολη δασκάλους που να διδάσκουν τον χριστιανισμό στη γλώσσα του λαού του. Ήθελε και να περιορίσει την επιρροή του φραγκικού κλήρου, που λειτουργούσε στα λατινικά.

Στάλθηκαν δύο αδέλφια από τη Θεσσαλονίκη, ο Κωνσταντίνος (που ως μοναχός πήρε το όνομα Κύριλλος) και ο Μεθόδιος. Ήξεραν τη σλαβική γλώσσα που μιλιόταν γύρω από την πόλη τους. Ο Κωνσταντίνος δημιούργησε ένα νέο αλφάβητο, το γλαγολιτικό, και μαζί μετέφρασαν στα σλαβικά το Ευαγγέλιο και τα λειτουργικά βιβλία.

Στη Μοραβία η αποστολή συγκρούστηκε με τον φραγκικό κλήρο, και μετά τον θάνατο του Μεθοδίου (885) οι μαθητές τους διώχτηκαν. Κατέφυγαν στη Βουλγαρία, όπου ο ηγεμόνας Βόρις είχε ήδη βαπτιστεί χριστιανός (864–866) με ανάδοχο τον ίδιο τον Μιχαήλ Γ΄. Εκεί, στις σχολές της Αχρίδας και της Πρεσλάβας, οι μαθητές δούλεψαν πάνω στη σλαβική γραφή, και από τη δουλειά αυτή προέκυψε, με βάση τα ελληνικά κεφαλαία γράμματα, το κυριλλικό αλφάβητο.

Έναν αιώνα αργότερα, γύρω στο 988, βαπτίστηκε ο Βλαδίμηρος, ηγεμόνας των Ρως του Κιέβου, όπως θα δούμε πιο κάτω.

Τι κέρδιζε ο καθένας;

• Το Βυζάντιο αποκτούσε γείτονες που μοιράζονταν την πίστη του, κοίταζαν προς την Κωνσταντινούπολη και ήταν πιο εύκολο να γίνουν σύμμαχοι.
• Οι σλάβοι ηγεμόνες αποκτούσαν γραπτή γλώσσα, νόμους, μορφωμένους κληρικούς και κύρος απέναντι στους άλλους χριστιανούς βασιλείς — χωρίς να γίνουν υπήκοοι του αυτοκράτορα.

Ο εκχριστιανισμός ήταν επίσης πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα στη Ρώμη και στην Κωνσταντινούπολη: ο Βόρις διαπραγματεύτηκε και με τις δύο πριν καταλήξει, το 870, στην Κωνσταντινούπολη. Οι ιστορικοί ονομάζουν τον κόσμο που διαμορφώθηκε έτσι «βυζαντινή κοινοπολιτεία»: λαοί ανεξάρτητοι, αλλά με κοινή πίστη, κοινή τέχνη και την Κωνσταντινούπολη ως πρότυπο.

Νόμοι, βιβλία και αρχαία κείμενα

Η ακμή δεν ήταν μόνο στρατιωτική. Ο Λέων ΣΤ΄ ο Σοφός (886–912) εξέδωσε τα Βασιλικά, τους νόμους του Ιουστινιανού ξαναγραμμένους στα ελληνικά σε εξήντα βιβλία. Ο Κωνσταντίνος Ζ΄ ο Πορφυρογέννητος συγκέντρωσε πληροφορίες για τις τελετές του παλατιού και για τους γειτονικούς λαούς, γράφοντας για τον γιο του ένα εγχειρίδιο εξωτερικής πολιτικής. Ο πατριάρχης Φώτιος κατέγραψε σε ένα έργο του, τη «Βιβλιοθήκη», εκατοντάδες βιβλία που είχε διαβάσει, πολλά από τα οποία σήμερα έχουν χαθεί. Χάρη σε αντίγραφα αυτής της εποχής σώθηκαν πολλά έργα αρχαίων συγγραφέων.

Η μεγάλη αντεπίθεση

Τον 10ο αιώνα ο βυζαντινός στρατός κέρδισε τη μία νίκη μετά την άλλη:

• 961: ο στρατηγός Νικηφόρος Φωκάς ανέκτησε την Κρήτη από τους Άραβες, μετά από πολιορκία του Χάνδακα. Από το νησί ξεκινούσαν επί δεκαετίες πειρατικές επιδρομές σε όλο το Αιγαίο.
• 965 και 969: επί αυτοκράτορα πια Νικηφόρου Φωκά ανακτήθηκαν η Κύπρος και η Αντιόχεια.
• 971: ο Ιωάννης Τσιμισκής νίκησε στο Δορύστολο, στον Δούναβη, τον ηγεμόνα των Ρως Σβιατοσλάβο, που είχε εισβάλει στη Βουλγαρία.

Ο Νικηφόρος Φωκάς και ο Ιωάννης Τσιμισκής δεν ήταν μέλη της δυναστείας. Ήταν ικανοί στρατηγοί που κυβέρνησαν όσο ο νόμιμος διάδοχος, ο Βασίλειος Β΄, ήταν ανήλικος.

Ο Βασίλειος Β΄ (976–1025)

Ο Βασίλειος Β΄ κυβέρνησε σχεδόν μισό αιώνα. Τα πρώτα του χρόνια τα πέρασε αντιμετωπίζοντας εξεγέρσεις μεγάλων στρατηγών από ισχυρές αριστοκρατικές οικογένειες, του Βάρδα Σκληρού και του Βάρδα Φωκά.

Η συμφωνία με τους Ρως. Για να νικήσει τον Βάρδα Φωκά, ο Βασίλειος ζήτησε βοήθεια από τον Βλαδίμηρο του Κιέβου. Εκείνος έστειλε περίπου έξι χιλιάδες πολεμιστές και σε αντάλλαγμα πήρε για σύζυγο την αδελφή του αυτοκράτορα, την Άννα — μια τιμή που το Βυζάντιο σπάνια έδινε σε ξένους — με όρο να βαπτιστεί. Από τους πολεμιστές αυτούς οργανώθηκε η Βαράγγεια φρουρά, η σωματοφυλακή των αυτοκρατόρων για πάνω από δύο αιώνες.

Ο πόλεμος με τη Βουλγαρία. Ο τσάρος Σαμουήλ είχε στήσει ισχυρό κράτος με κέντρο την Πρέσπα και την Αχρίδα. Ο πόλεμος κράτησε με διακοπές σχεδόν τριάντα χρόνια. Το 1014 ο Βασίλειος νίκησε στο Κλειδί, ένα στενό πέρασμα κοντά στον Στρυμόνα, και ο Σαμουήλ πέθανε λίγους μήνες μετά. Το 1018 η Βουλγαρία ενσωματώθηκε στην αυτοκρατορία. Ο Βασίλειος άφησε στους Βουλγάρους τη δική τους αρχιεπισκοπή, με έδρα την Αχρίδα, και τους επέτρεψε να πληρώνουν τους φόρους σε είδος, όπως πριν.

Οι «δυνατοί». Με νόμους, όπως ένας του 996, ο Βασίλειος συνέχισε την πολιτική προηγούμενων αυτοκρατόρων που προστάτευε τους μικρούς αγρότες από τους δυνατούς — γαιοκτήμονες, αξιωματούχους και μοναστήρια που αγόραζαν τη γη τους, συχνά σε χρονιές πείνας. Οι μικροί αγρότες ήταν φορολογούμενοι και στρατιώτες των θεμάτων· αν έχαναν τη γη τους, το κράτος έχανε και φόρους και στρατό.

Από την αποστολή στους Σλάβους ως το τέλος της δυναστείας

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο κοντά είναι τα πρώτα τρία. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Κύριλλος και ΜεθόδιοςΒάπτιση του ΒόριΒασίλειος Α΄Ανάκτηση της ΚρήτηςΒάπτιση του ΒλαδίμηρουΜάχη στο ΚλειδίΘάνατος του Βασιλείου Β΄Τέλος της δυναστείας

Κύριλλος και Μεθόδιος · 863 μ.Χ.Η αποστολή στη Μεγάλη Μοραβία, επί Μιχαήλ Γ΄. Γεννιέται η σλαβική γραφή.

Διαβάζοντας μια πηγή

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Αιτίες και συνέπειες

Τι έφερε το καθένα;

Διάλεξε ένα γεγονός και μετά μια συνέπεια. Θα δεις αν συνδέονται και γιατί.

Το γεγονός

Η αποστολή του Κυρίλλου και του Μεθοδίου (863)Η συμφωνία με τον Βλαδίμηρο (περίπου 988)Η ανάκτηση της Κρήτης (961)Η ενσωμάτωση της Βουλγαρίας (1018)

Η συνέπεια

Γραπτή σλαβική γλώσσαΒαράγγεια φρουράΑσφαλέστερο ΑιγαίοΣύνορα στον Δούναβη

ΣυνδέονταιΝαι. Το αλφάβητο και οι μεταφράσεις έδωσαν στους Σλάβους τα πρώτα τους γραπτά κείμενα.

Στην κορυφή — και μετά

Το 1025 η αυτοκρατορία απλωνόταν από τη νότια Ιταλία ως την Αρμενία και από τον Δούναβη ως τη Συρία, με γεμάτα ταμεία. Ο Βασίλειος όμως δεν παντρεύτηκε και δεν άφησε γιο. Ακολούθησαν δεκαετίες με αυτοκράτορες που άλλαζαν γρήγορα, και οι δυνατοί κέρδισαν τη μάχη για τη γη: οι μικροί αγρότες-στρατιώτες λιγόστευαν, και το κράτος στηριζόταν όλο και περισσότερο σε μισθοφόρους. Το 1071, στο Μαντζικέρτ της Αρμενίας, ο βυζαντινός στρατός νικήθηκε από τους Σελτζούκους Τούρκους, και την ίδια χρονιά οι Νορμανδοί πήραν το Μπάρι, την τελευταία βυζαντινή πόλη στην Ιταλία.