Άραβες, Σλάβοι και εικονομαχία
Ο 7ος και ο 8ος αιώνας: μια αυτοκρατορία που μίκρυνε και άλλαξε.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Β΄ Γυμνασίου, §1.2.2, 2.1.1, 2.1.2, 3.1.2
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς ο πόλεμος με τους Πέρσες και η αραβική επέκταση μίκρυναν την αυτοκρατορία τον 7ο αιώνα.
- Να περιγράφεις την εγκατάσταση των Σλάβων και των Βουλγάρων στα Βαλκάνια και τις συνέπειές της.
- Να αναγνωρίζεις πώς άλλαξε το ίδιο το κράτος: ελληνική γλώσσα διοίκησης, νέα στρατιωτική οργάνωση.
- Να συζητάς τις πιθανές αιτίες της εικονομαχίας και να κρίνεις πηγές που έγραψαν μόνο οι νικητές της.
Ένας αιώνας που άλλαξε τον χάρτη
Βάλε δίπλα δίπλα δύο χάρτες της αυτοκρατορίας: έναν του 565, όταν πέθανε ο Ιουστινιανός, κι έναν του 700. Στον πρώτο η αυτοκρατορία κρατά την Ιταλία, τη βόρεια Αφρική, την Αίγυπτο, τη Συρία, την Παλαιστίνη, τα Βαλκάνια ως τον Δούναβη. Στον δεύτερο της έχουν μείνει κυρίως η Μικρά Ασία, η Κωνσταντινούπολη με τη Θράκη, νησιά, παράλια της Ελλάδας και κομμάτια της Ιταλίας.
Ο 7ος αιώνας είναι ο πιο δύσκολος στην ιστορία του κράτους. Αλλά μέσα σε αυτόν δεν μίκρυνε μόνο η αυτοκρατορία· άλλαξε. Όταν βγήκε από την κρίση, ήταν ένα μικρότερο, ελληνόφωνο, χριστιανικό κράτος με κέντρο τη Μικρά Ασία — αυτό που οι ιστορικοί λένε μέσο Βυζάντιο.
Ο Ηράκλειος και ο τελευταίος πόλεμος με την Περσία
Το 602 ο στρατός ανέτρεψε και σκότωσε τον αυτοκράτορα Μαυρίκιο. Η Περσία του Χοσρόη Β΄ βρήκε αφορμή και εισέβαλε. Το 610 ανέβηκε στον θρόνο ο Ηράκλειος (610–641), γιος του διοικητή της Αφρικής, και βρήκε το κράτος να καταρρέει:
- Το 614 οι Πέρσες κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ και πήραν τον Τίμιο Σταυρό, το πιο ιερό κειμήλιο των χριστιανών.
- Λίγα χρόνια μετά πήραν και την Αίγυπτο, και μαζί το σιτάρι της πρωτεύουσας.
- Το 626 η Κωνσταντινούπολη πολιορκήθηκε ταυτόχρονα από τους Αβάρους και τους Σλάβους στη στεριά και από περσικό στρατό στην ασιατική ακτή απέναντι. Ο Ηράκλειος έλειπε σε εκστρατεία· την άμυνα οργάνωσαν ο πατριάρχης Σέργιος και οι αξιωματούχοι της πόλης. Η πολιορκία απέτυχε.
Ο Ηράκλειος είχε κάνει κάτι τολμηρό: αντί να αμυνθεί, πέρασε με στρατό στο εσωτερικό της Περσίας. Το 627 νίκησε κοντά στη Νινευή, η Περσία ζήτησε ειρήνη και ο Σταυρός επέστρεψε στην Ιερουσαλήμ (630). Ήταν ο μεγαλύτερος θρίαμβος του αιώνα. Κράτησε λιγότερο από δέκα χρόνια.
Οι Άραβες
Ενώ οι δύο αυτοκρατορίες εξαντλούνταν η μία την άλλη, στην Αραβία ο Μωάμεθ είχε ενώσει τις φυλές κάτω από μια νέα θρησκεία, το Ισλάμ. Μετά τον θάνατό του (632) οι Άραβες βγήκαν από την έρημο:
- Το 636 νίκησαν τον στρατό του Ηρακλείου στον ποταμό Γιαρμούκ. Η Συρία και η Παλαιστίνη χάθηκαν.
- Ως το 642 χάθηκε η Αίγυπτος με την Αλεξάνδρεια.
- Η Περσία, εξαντλημένη, κατακτήθηκε ολόκληρη.
- Αργότερα ο αραβικός στόλος πολιόρκησε την ίδια την Κωνσταντινούπολη: τα χρόνια 674–678, κατά την παραδοσιακή χρονολόγηση, και ξανά το 717–718.
Γιατί τόσο γρήγορα; Οι ιστορικοί δίνουν πολλές απαντήσεις μαζί. Βυζάντιο και Περσία είχαν μόλις βγει από έναν πόλεμο είκοσι έξι χρόνων (602–628), με άδειο ταμείο και κουρασμένο στρατό. Οι Άραβες ήταν γρήγοροι, ενωμένοι και με ισχυρό θρησκευτικό κίνητρο. Και πολλοί χριστιανοί της Συρίας και της Αιγύπτου διαφωνούσαν δογματικά με την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης. Κάποιοι ιστορικοί πιστεύουν ότι γι' αυτό δεν αντιστάθηκαν σθεναρά· άλλοι θεωρούν ότι η εξάντληση και η ταχύτητα των Αράβων εξηγούν πολύ περισσότερα. Οι νέοι κυρίαρχοι, πάντως, δεν ανάγκασαν τους χριστιανούς να αλλάξουν θρησκεία: πλήρωναν ειδικό φόρο, και για πολύ καιρό έμειναν μεγάλο μέρος του πληθυσμού.
Η Κωνσταντινούπολη άντεξε. Το 717–718 ο Λέων Γ΄ υπερασπίστηκε την πόλη έναν ολόκληρο χειμώνα, με τη βοήθεια των Βουλγάρων που χτύπησαν τους πολιορκητές από τη στεριά. Και στις δύο πολιορκίες ο βυζαντινός στόλος χρησιμοποίησε το υγρό πυρ, ένα εύφλεκτο μείγμα που εκτοξευόταν με σιφώνια και έκαιγε ακόμα και πάνω στο νερό. Η σύνθεσή του ήταν κρατικό μυστικό, και δεν την ξέρουμε ούτε σήμερα.
Σλάβοι και Βούλγαροι στα Βαλκάνια
Στα βόρεια η αλλαγή ήταν πιο αργή αλλά εξίσου βαθιά. Από τα τέλη του 6ου αιώνα σλαβικά φύλα, συχνά μαζί με τους Αβάρους, δεν έκαναν πια απλώς επιδρομές πέρα από τον Δούναβη· εγκαταστάθηκαν. Μέσα στον 7ο αιώνα σλαβικές κοινότητες, που οι Βυζαντινοί τις έλεγαν Σκλαβηνίες, υπήρχαν σε μεγάλο μέρος της χερσονήσου, και μέσα στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Πελοπόννησο. Η Θεσσαλονίκη πολιορκήθηκε πολλές φορές, αλλά δεν έπεσε. Το κράτος κράτησε κυρίως τις πόλεις με τείχη και τα παράλια, που τα έλεγχε από τη θάλασσα.
Γύρω στο 680–681 ένας άλλος λαός, οι Βούλγαροι του Ασπαρούχ, πέρασε τον Δούναβη και ίδρυσε κράτος στα νότιά του. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Δ΄ αναγκάστηκε να το αναγνωρίσει με συνθήκη: για πρώτη φορά, ένα ανεξάρτητο κράτος μέσα σε παλιά ρωμαϊκά εδάφη των Βαλκανίων.
Η ανάκτηση των περιοχών με σλαβικό πληθυσμό άρχισε τον 8ο αιώνα, με εκστρατείες όπως αυτή του στρατηγού Σταυρακίου το 783, και κράτησε πολύ.
Ένα κράτος που άλλαξε μέσα του
Για να επιβιώσει, το κράτος άλλαξε μορφή:
| Πριν (6ος αιώνας) | Μετά (8ος αιώνας) |
|---|---|
| λατινικά στη διοίκηση και στον στρατό, ελληνικά στην καθημερινή ζωή | ελληνικά παντού· από το 629 ο αυτοκράτορας λέγεται επίσημα βασιλεύς |
| μεγάλες πόλεις, πλούσια αστική ζωή | λιγότερες και μικρότερες πόλεις, συχνά μέσα σε κάστρα |
| επαρχίες με χωριστή πολιτική και στρατιωτική διοίκηση | θέματα: στρατιωτικές περιοχές, όπου ο στρατηγός είχε και την πολιτική εξουσία |
| μισθοφόροι και στρατός που μετακινούνταν σε όλη τη Μεσόγειο | στρατιώτες εγκατεστημένοι στις περιοχές που φύλαγαν |
Για τα θέματα οι ιστορικοί διαφωνούν. Παλιότερα θεωρούσαν ότι τα δημιούργησε με μια μεγάλη μεταρρύθμιση ο Ηράκλειος. Σήμερα οι περισσότεροι πιστεύουν ότι διαμορφώθηκαν σταδιακά, μέσα στον 7ο και στον 8ο αιώνα, καθώς οι στρατοί που υποχώρησαν από τη Συρία και την Αρμενία εγκαταστάθηκαν στη Μικρά Ασία.
Η εικονομαχία (περίπου 726–843)
Μέσα σε αυτό το κράτος που είχε χάσει τόσα, ξέσπασε μια διαμάχη που το δίχασε για πάνω από έναν αιώνα: επιτρέπεται να τιμούν οι χριστιανοί τις εικόνες;
Γύρω στο 726 ο Λέων Γ΄, ο νικητής του 718, πήρε τα πρώτα μέτρα κατά των εικόνων. Ο γιος του Κωνσταντίνος Ε΄ (741–775) πήγε πιο μακριά: το 754 μια σύνοδος επισκόπων στην Ιέρεια καταδίκασε τις εικόνες, και τα επόμενα χρόνια διώχθηκαν πολλοί μοναχοί. Το 787 η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία συγκάλεσε τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια, που αναστήλωσε τις εικόνες. Το 815 ο Λέων Ε΄ ξανάρχισε την εικονομαχία, και το 843 η αυτοκράτειρα Θεοδώρα αναστήλωσε οριστικά τις εικόνες.

Γιατί ξέσπασε; Καμία πηγή δεν μας λέει καθαρά τι σκεφτόταν ο Λέων Γ΄, και οι ιστορικοί έχουν προτείνει διάφορες εξηγήσεις, που δεν αποκλείουν η μία την άλλη:
- Θρησκευτική ανησυχία. Μετά από τόσες ήττες, πολλοί αναρωτιούνταν γιατί ο Θεός τιμωρεί τους χριστιανούς. Μια απάντηση ήταν: γιατί λατρεύουν ομοιώματα, όπως απαγορεύει η Παλαιά Διαθήκη. Οι πηγές λένε ότι ο Λέων είδε την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας το 726 ως σημάδι της οργής του Θεού.
- Ο στρατός της Μικράς Ασίας. Εκεί, στα σύνορα με τους Άραβες, η δυσπιστία προς τις εικόνες φαίνεται να ήταν πιο διαδεδομένη, και οι εικονομάχοι αυτοκράτορες ήταν νικηφόροι στρατιωτικοί.
- Αυτοκρατορική εξουσία. Μια παλιότερη θεωρία έβλεπε πίσω από την εικονομαχία τη σύγκρουση του αυτοκράτορα με τα πλούσια και ισχυρά μοναστήρια. Σήμερα πολλοί ιστορικοί τη θεωρούν υπερβολική: οι διώξεις μοναχών ήρθαν δεκαετίες μετά την αρχή της διαμάχης.
- Επιρροή του Ισλάμ και του ιουδαϊσμού, που δεν δέχονται ανθρώπινες μορφές στη λατρεία. Κι αυτή η εξήγηση προτάθηκε συχνά, αλλά είναι δύσκολο να αποδειχθεί.

Δουλεύοντας με πηγές
Παράδειγμα 1
Ο χρονογράφος Θεοφάνης για το 726: τι μας λέει, και τι μας λέει για τον ίδιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση: ο Θεοφάνης γράφει ότι το 726 ένα ηφαίστειο ανάμεσα στη Θήρα και στη Θηρασία έβγαλε καπνό και φωτιά για μέρες, και η ελαφρόπετρα έφτασε ως τα παράλια της Μικράς Ασίας και της Μακεδονίας. Ο Λέων, προσθέτει, το θεώρησε σημάδι της οργής του Θεού και άρχισε πιο θαρραλέα τον πόλεμο κατά των εικόνων.
Ποιος γράφει και πότε: ο Θεοφάνης ήταν μοναχός και φανατικός εικονόφιλος. Έγραψε τη «Χρονογραφία» του στις αρχές του 9ου αιώνα, πάνω από ογδόντα χρόνια μετά το γεγονός, λίγο πριν αρχίσει η δεύτερη εικονομαχία, για την οποία διώχθηκε κι ο ίδιος.
Τι είναι αξιόπιστο: η έκρηξη είναι πραγματική· την επιβεβαίωσαν και γεωτρήσεις στον βυθό της καλντέρας της Σαντορίνης, που το 2024 βρήκαν ένα στρώμα ελαφρόπετρας και τέφρας πάχους δεκάδων μέτρων από αυτή την έκρηξη. Η χρονολογία 726 ταιριάζει με άλλες πηγές για την αρχή της εικονομαχίας.
Τι είναι ερμηνεία: ότι ο Λέων συνέδεσε την έκρηξη με τις εικόνες το λέει ο Θεοφάνης· ο Λέων δεν μας άφησε δική του εξήγηση. Ο συγγραφέας έχει κάθε λόγο να δείξει τον αυτοκράτορα να αποφασίζει από δεισιδαιμονία.
Συμπέρασμα: η πηγή είναι πολύτιμη για τα γεγονότα και για το πώς οι εικονόφιλοι εξηγούσαν την εικονομαχία. Για το τι πίστευε ο ίδιος ο Λέων, είναι μόνο μια ένδειξη.
Παράδειγμα 2
Η Θεσσαλονίκη δεν έπεσε ποτέ στους Σλάβους, ενώ η ύπαιθρος γύρω της κατοικήθηκε από αυτούς. Γιατί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οι Σλάβοι ήταν αγροτικές κοινότητες, χωρίς πολιορκητικές μηχανές και χωρίς στόλο ικανό να κλείσει ένα λιμάνι.
Η Θεσσαλονίκη είχε ισχυρά τείχη και λιμάνι. Όσο το κράτος έλεγχε τη θάλασσα, η πόλη μπορούσε να τροφοδοτηθεί με πλοία ακόμα κι όταν η γύρω περιοχή δεν ήταν πια δική του.
Άρα το σχήμα του 7ου αιώνα στα Βαλκάνια είναι: πόλεις και παράλια στο κράτος, ύπαιθρος συχνά στις Σκλαβηνίες. Γι' αυτό η ανάκτηση του 8ου και του 9ου αιώνα ξεκίνησε από τις ακτές προς το εσωτερικό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος λαός ίδρυσε κράτος νότια του Δούναβη γύρω στο 680–681, και με ποιον αρχηγό;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς ο πόλεμος με τους Πέρσες και η αραβική επέκταση μίκρυναν την αυτοκρατορία τον 7ο αιώνα.
- Να περιγράφεις την εγκατάσταση των Σλάβων και των Βουλγάρων στα Βαλκάνια και τις συνέπειές της.
- Να αναγνωρίζεις πώς άλλαξε το ίδιο το κράτος: ελληνική γλώσσα διοίκησης, νέα στρατιωτική οργάνωση.
- Να συζητάς τις πιθανές αιτίες της εικονομαχίας και να κρίνεις πηγές που έγραψαν μόνο οι νικητές της.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.