Άραβες, Σλάβοι και εικονομαχία

Ένας αιώνας που άλλαξε τον χάρτη

Βάλε δίπλα δίπλα δύο χάρτες της αυτοκρατορίας: έναν του 565, όταν πέθανε ο Ιουστινιανός, κι έναν του 700. Στον πρώτο η αυτοκρατορία κρατά την Ιταλία, τη βόρεια Αφρική, την Αίγυπτο, τη Συρία, την Παλαιστίνη, τα Βαλκάνια ως τον Δούναβη. Στον δεύτερο της έχουν μείνει κυρίως η Μικρά Ασία, η Κωνσταντινούπολη με τη Θράκη, νησιά, παράλια της Ελλάδας και κομμάτια της Ιταλίας.

Ο 7ος αιώνας είναι ο πιο δύσκολος στην ιστορία του κράτους. Αλλά μέσα σε αυτόν δεν μίκρυνε μόνο η αυτοκρατορία· άλλαξε. Όταν βγήκε από την κρίση, ήταν ένα μικρότερο, ελληνόφωνο, χριστιανικό κράτος με κέντρο τη Μικρά Ασία — αυτό που οι ιστορικοί λένε μέσο Βυζάντιο.

Ο Ηράκλειος και ο τελευταίος πόλεμος με την Περσία

Το 602 ο στρατός ανέτρεψε και σκότωσε τον αυτοκράτορα Μαυρίκιο. Η Περσία του Χοσρόη Β΄ βρήκε αφορμή και εισέβαλε. Το 610 ανέβηκε στον θρόνο ο Ηράκλειος (610–641), γιος του διοικητή της Αφρικής, και βρήκε το κράτος να καταρρέει:

• Το 614 οι Πέρσες κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ και πήραν τον Τίμιο Σταυρό, το πιο ιερό κειμήλιο των χριστιανών.
• Λίγα χρόνια μετά πήραν και την Αίγυπτο, και μαζί το σιτάρι της πρωτεύουσας.
• Το 626 η Κωνσταντινούπολη πολιορκήθηκε ταυτόχρονα από τους Αβάρους και τους Σλάβους στη στεριά και από περσικό στρατό στην ασιατική ακτή απέναντι. Ο Ηράκλειος έλειπε σε εκστρατεία· την άμυνα οργάνωσαν ο πατριάρχης Σέργιος και οι αξιωματούχοι της πόλης. Η πολιορκία απέτυχε.

Ο Ηράκλειος είχε κάνει κάτι τολμηρό: αντί να αμυνθεί, πέρασε με στρατό στο εσωτερικό της Περσίας. Το 627 νίκησε κοντά στη Νινευή, η Περσία ζήτησε ειρήνη και ο Σταυρός επέστρεψε στην Ιερουσαλήμ (630). Ήταν ο μεγαλύτερος θρίαμβος του αιώνα. Κράτησε λιγότερο από δέκα χρόνια.

Οι Άραβες

Ενώ οι δύο αυτοκρατορίες εξαντλούνταν η μία την άλλη, στην Αραβία ο Μωάμεθ είχε ενώσει τις φυλές κάτω από μια νέα θρησκεία, το Ισλάμ. Μετά τον θάνατό του (632) οι Άραβες βγήκαν από την έρημο:

• Το 636 νίκησαν τον στρατό του Ηρακλείου στον ποταμό Γιαρμούκ. Η Συρία και η Παλαιστίνη χάθηκαν.
• Ως το 642 χάθηκε η Αίγυπτος με την Αλεξάνδρεια.
• Η Περσία, εξαντλημένη, κατακτήθηκε ολόκληρη.
• Αργότερα ο αραβικός στόλος πολιόρκησε την ίδια την Κωνσταντινούπολη: τα χρόνια 674–678, κατά την παραδοσιακή χρονολόγηση, και ξανά το 717–718.

Γιατί τόσο γρήγορα; Οι ιστορικοί δίνουν πολλές απαντήσεις μαζί. Βυζάντιο και Περσία είχαν μόλις βγει από έναν πόλεμο είκοσι πέντε χρόνων, με άδειο ταμείο και κουρασμένο στρατό. Οι Άραβες ήταν γρήγοροι, ενωμένοι και με ισχυρό θρησκευτικό κίνητρο. Και πολλοί χριστιανοί της Συρίας και της Αιγύπτου διαφωνούσαν δογματικά με την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης. Κάποιοι ιστορικοί πιστεύουν ότι γι' αυτό δεν αντιστάθηκαν σθεναρά· άλλοι θεωρούν ότι η εξάντληση και η ταχύτητα των Αράβων εξηγούν πολύ περισσότερα. Οι νέοι κυρίαρχοι, πάντως, δεν ανάγκασαν τους χριστιανούς να αλλάξουν θρησκεία: πλήρωναν ειδικό φόρο, και για πολύ καιρό έμειναν μεγάλο μέρος του πληθυσμού.

Η Κωνσταντινούπολη άντεξε. Το 717–718 ο Λέων Γ΄ υπερασπίστηκε την πόλη έναν ολόκληρο χειμώνα, με τη βοήθεια των Βουλγάρων που χτύπησαν τους πολιορκητές από τη στεριά. Και στις δύο πολιορκίες ο βυζαντινός στόλος χρησιμοποίησε το υγρό πυρ, ένα εύφλεκτο μείγμα που εκτοξευόταν με σιφώνια και έκαιγε ακόμα και πάνω στο νερό. Η σύνθεσή του ήταν κρατικό μυστικό, και δεν την ξέρουμε ούτε σήμερα.

Σλάβοι και Βούλγαροι στα Βαλκάνια

Στα βόρεια η αλλαγή ήταν πιο αργή αλλά εξίσου βαθιά. Από τα τέλη του 6ου αιώνα σλαβικά φύλα, συχνά μαζί με τους Αβάρους, δεν έκαναν πια απλώς επιδρομές πέρα από τον Δούναβη· εγκαταστάθηκαν. Μέσα στον 7ο αιώνα σλαβικές κοινότητες, που οι Βυζαντινοί τις έλεγαν Σκλαβηνίες, υπήρχαν σε μεγάλο μέρος της χερσονήσου, και μέσα στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Πελοπόννησο. Η Θεσσαλονίκη πολιορκήθηκε πολλές φορές, αλλά δεν έπεσε. Το κράτος κράτησε κυρίως τις πόλεις με τείχη και τα παράλια, που τα έλεγχε από τη θάλασσα.

Γύρω στο 680–681 ένας άλλος λαός, οι Βούλγαροι του Ασπαρούχ, πέρασε τον Δούναβη και ίδρυσε κράτος στα νότιά του. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Δ΄ αναγκάστηκε να το αναγνωρίσει με συνθήκη: για πρώτη φορά, ένα ανεξάρτητο κράτος μέσα σε παλιά ρωμαϊκά εδάφη των Βαλκανίων.

Η ανάκτηση των περιοχών με σλαβικό πληθυσμό άρχισε τον 8ο αιώνα, με εκστρατείες όπως αυτή του στρατηγού Σταυρακίου το 783, και κράτησε πολύ.

Ένα κράτος που άλλαξε μέσα του

Για να επιβιώσει, το κράτος άλλαξε μορφή:

Για τα θέματα οι ιστορικοί διαφωνούν. Παλιότερα θεωρούσαν ότι τα δημιούργησε με μια μεγάλη μεταρρύθμιση ο Ηράκλειος. Σήμερα οι περισσότεροι πιστεύουν ότι διαμορφώθηκαν σταδιακά, μέσα στον 7ο και στον 8ο αιώνα, καθώς οι στρατοί που υποχώρησαν από τη Συρία και την Αρμενία εγκαταστάθηκαν στη Μικρά Ασία.

Από πού ήρθε η πίεση;

Κάθε κάρτα είναι ένα γεγονός ή μια αλλαγή του 7ου και του 8ου αιώνα. Βάλ' τη στην ομάδα της.

Πού ανήκει;

Η μάχη του Γιαρμούκ

Από την ΑνατολήΑπό τον ΒορράΑλλαγή μέσα στο κράτος

0 / 8

Η εικονομαχία (περίπου 726–843)

Μέσα σε αυτό το κράτος που είχε χάσει τόσα, ξέσπασε μια διαμάχη που το δίχασε για πάνω από έναν αιώνα: επιτρέπεται να τιμούν οι χριστιανοί τις εικόνες;

Γύρω στο 726 ο Λέων Γ΄, ο νικητής του 718, πήρε τα πρώτα μέτρα κατά των εικόνων. Ο γιος του Κωνσταντίνος Ε΄ (741–775) πήγε πιο μακριά: το 754 μια σύνοδος επισκόπων στην Ιέρεια καταδίκασε τις εικόνες, και τα επόμενα χρόνια διώχθηκαν πολλοί μοναχοί. Το 787 η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία συγκάλεσε τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια, που αναστήλωσε τις εικόνες. Το 815 ο Λέων Ε΄ ξανάρχισε την εικονομαχία, και το 843 η αυτοκράτειρα Θεοδώρα αναστήλωσε οριστικά τις εικόνες.

Γιατί ξέσπασε; Καμία πηγή δεν μας λέει καθαρά τι σκεφτόταν ο Λέων Γ΄, και οι ιστορικοί έχουν προτείνει διάφορες εξηγήσεις, που δεν αποκλείουν η μία την άλλη:

• Θρησκευτική ανησυχία. Μετά από τόσες ήττες, πολλοί αναρωτιούνταν γιατί ο Θεός τιμωρεί τους χριστιανούς. Μια απάντηση ήταν: γιατί λατρεύουν ομοιώματα, όπως απαγορεύει η Παλαιά Διαθήκη. Οι πηγές λένε ότι ο Λέων είδε την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας το 726 ως σημάδι της οργής του Θεού.
• Ο στρατός της Μικράς Ασίας. Εκεί, στα σύνορα με τους Άραβες, η δυσπιστία προς τις εικόνες φαίνεται να ήταν πιο διαδεδομένη, και οι εικονομάχοι αυτοκράτορες ήταν νικηφόροι στρατιωτικοί.
• Αυτοκρατορική εξουσία. Μια παλιότερη θεωρία έβλεπε πίσω από την εικονομαχία τη σύγκρουση του αυτοκράτορα με τα πλούσια και ισχυρά μοναστήρια. Σήμερα πολλοί ιστορικοί τη θεωρούν υπερβολική: οι διώξεις μοναχών ήρθαν δεκαετίες μετά την αρχή της διαμάχης.
• Επιρροή του Ισλάμ και του ιουδαϊσμού, που δεν δέχονται ανθρώπινες μορφές στη λατρεία. Κι αυτή η εξήγηση προτάθηκε συχνά, αλλά είναι δύσκολο να αποδειχθεί.

Από τον Ηράκλειο ως την αναστήλωση των εικόνων

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε το μεγάλο κενό ανάμεσα στον πρώτο θρίαμβο και στην αναστήλωση. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Πολιορκία από Αβάρους και ΠέρσεςΝίκη στη ΝινευήΓιαρμούκΚράτος των ΒουλγάρωνΗ μεγάλη πολιορκίαΑρχή της εικονομαχίαςΖ΄ Οικουμενική ΣύνοδοςΟριστική αναστήλωση

Πολιορκία από Αβάρους και Πέρσες · 626 μ.Χ.Η Πόλη αντέχει χωρίς τον αυτοκράτορα, που πολεμά στην Περσία.

Δουλεύοντας με πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση