Η εποχή του Ιουστινιανού
Νόμοι, Αγία Σοφία, ανάκτηση της Δύσης — και το τίμημά τους.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Β΄ Γυμνασίου, §1.2.1
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τα τρία μεγάλα έργα του Ιουστινιανού: τη νομοθεσία, την Αγία Σοφία και την ανάκτηση της Δύσης.
- Να εξηγείς τα αίτια και τις συνέπειες της στάσης του Νίκα (532).
- Να σταθμίζεις το κόστος της πολιτικής του: φόροι, πόλεμος σε δύο μέτωπα, πανώλη, ερημωμένη Ιταλία.
- Να κρίνεις μια πηγή με βάση τον σκοπό της, συγκρίνοντας τα διαφορετικά έργα του Προκοπίου.
Ένας αυτοκράτορας με ένα σχέδιο
Ο Ιουστινιανός γεννήθηκε γύρω στο 482 σε ένα χωριό των Βαλκανίων, κοντά στα σημερινά Σκόπια, σε αγροτική οικογένεια που μιλούσε λατινικά. Τον έφερε στην Κωνσταντινούπολη ο θείος του Ιουστίνος, αξιωματικός της φρουράς που έγινε αυτοκράτορας το 518. Ο Ιουστινιανός μορφώθηκε, κυβερνούσε ουσιαστικά δίπλα στον θείο του και τον διαδέχτηκε το 527. Έμεινε στον θρόνο ως το 565 — σχεδόν σαράντα χρόνια.
Δίπλα του στάθηκε η σύζυγός του Θεοδώρα, πρώην ηθοποιός, κόρη του φύλακα των αρκούδων του ιπποδρόμου. Για να την παντρευτεί, χρειάστηκε να αλλάξει ο νόμος που απαγόρευε σε ανώτερους αξιωματούχους να παντρεύονται ηθοποιούς. Η Θεοδώρα είχε πραγματική πολιτική επιρροή ως τον θάνατό της, το 548.

Ο Ιουστινιανός είχε μια μεγάλη ιδέα: η αυτοκρατορία έπρεπε να ξαναγίνει αυτό που ήταν. Ένα κράτος, ένας νόμος, μία πίστη — και όλη η Μεσόγειος ξανά ρωμαϊκή. Από αυτή την ιδέα βγαίνουν και τα τρία μεγάλα έργα του, και το τίμημά τους.
Η στάση του Νίκα (532)
Στον ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης οι οπαδοί χωρίζονταν σε ομάδες, τους δήμους, με πιο δυνατούς τους Βένετους (γαλάζιους) και τους Πράσινους. Οι δήμοι δεν ήταν μόνο οπαδοί αρματοδρομιών: είχαν οργάνωση, συμμετείχαν σε τελετές και μπορούσαν να κατεβάσουν πλήθος στον δρόμο.
Τον Ιανουάριο του 532 πολλά δυσαρεστημένα κομμάτια της κοινωνίας συναντήθηκαν:
- Φόροι. Ο έπαρχος Ιωάννης ο Καππαδόκης μάζευε φόρους με σκληρότητα.
- Εκτελέσεις. Μέλη και των δύο δήμων καταδικάστηκαν σε θάνατο για ταραχές, και ο αυτοκράτορας αρνήθηκε να δώσει χάρη.
- Αντίπαλοι μέσα στην αυλή. Συγκλητικοί που δεν ήθελαν τον Ιουστινιανό είδαν ευκαιρία και πρότειναν για αυτοκράτορα έναν ανιψιό παλιότερου αυτοκράτορα, τον Υπάτιο.
Οι δύο αντίπαλοι δήμοι ενώθηκαν με σύνθημα «Νίκα!». Για μέρες η πόλη καιγόταν· μαζί της κάηκε και η παλιά Αγία Σοφία. Ο Ιουστινιανός απέλυσε τον Ιωάννη τον Καππαδόκη και άλλους μισητούς αξιωματούχους, αλλά ήταν αργά: το πλήθος ανακήρυξε αυτοκράτορα τον Υπάτιο, και ο Ιουστινιανός σκέφτηκε να φύγει. Τελικά οι στρατηγοί Βελισάριος και Μούνδος περικύκλωσαν το πλήθος μέσα στον ιππόδρομο. Κατά τον Προκόπιο σκοτώθηκαν πάνω από 30.000 άνθρωποι· τον αριθμό δεν μπορούμε να τον ελέγξουμε, αλλά όλες οι πηγές μιλούν για σφαγή.
Οι συνέπειες ήταν δύο: ο Ιουστινιανός βγήκε πιο ισχυρός από ποτέ, χωρίς αντίπαλο στην πόλη, και είχε μπροστά του μια κατεστραμμένη πρωτεύουσα για να την ξαναχτίσει όπως ήθελε.
Τρία μεγάλα έργα
Ένας νόμος: η κωδικοποίηση
Το ρωμαϊκό δίκαιο ήταν χίλια χρόνια νόμων, αποφάσεων και γνωμών, συχνά αντιφατικών. Μια επιτροπή με επικεφαλής τον νομομαθή Τριβωνιανό τα συγκέντρωσε και τα οργάνωσε μέσα σε λίγα χρόνια (529–534):
| Έργο | Τι περιείχε |
|---|---|
| Κώδικας | τους νόμους των αυτοκρατόρων που ίσχυαν ακόμα |
| Πανδέκτες (Digesta) | αποσπάσματα από τους μεγάλους Ρωμαίους νομικούς |
| Εισηγήσεις (Institutiones) | εγχειρίδιο για τους φοιτητές της νομικής |
| Νεαρές | τους νέους νόμους του Ιουστινιανού, μετά το 534, οι περισσότεροι στα ελληνικά |
Τα τρία πρώτα γράφτηκαν στα λατινικά. Οι Νεαρές στα ελληνικά δείχνουν ότι η γλώσσα των υπηκόων της Ανατολής κέρδιζε έδαφος. Ολόκληρη η συλλογή ονομάστηκε αργότερα, τον 16ο αιώνα, Corpus Iuris Civilis, και, από τα τέλη του 11ου αιώνα, έγινε η βάση του δικαίου σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης — και του σημερινού ελληνικού αστικού δικαίου.
Ένας ναός: η Αγία Σοφία
Λίγες εβδομάδες μετά τη στάση άρχισε το χτίσιμο της νέας Αγίας Σοφίας. Τη σχεδίασαν δύο μαθηματικοί από τη Μικρά Ασία, ο Ανθέμιος από τις Τράλλεις και ο Ισίδωρος από τη Μίλητο. Εγκαινιάστηκε στις 27 Δεκεμβρίου 537 — σε λιγότερο από έξι χρόνια.
Το καινούργιο ήταν ο τρούλος: ένας τεράστιος θόλος πάνω σε τετράγωνη βάση, με σαράντα παράθυρα γύρω γύρω, έτσι που το φως να κάνει τον τρούλο να φαίνεται ότι αιωρείται. Ο Προκόπιος γράφει ότι δεν φαίνεται να στηρίζεται σε τοίχους, αλλά να κρέμεται από τον ουρανό με μια χρυσή αλυσίδα. Ο πρώτος τρούλος κατέρρευσε μετά από σεισμούς το 558· ξαναχτίστηκε πιο ψηλός και ο ναός εγκαινιάστηκε ξανά το 562.

Μία Μεσόγειος: η ανάκτηση της Δύσης
- Αφρική (533–534). Ο Βελισάριος διέλυσε με μικρό στρατό το βασίλειο των Βανδάλων. Ήταν γρήγορη νίκη — και έκανε τον Ιουστινιανό να πιστέψει ότι η Ιταλία θα ήταν εξίσου εύκολη.
- Ιταλία (535–554). Ο πόλεμος με τους Οστρογότθους κράτησε σχεδόν είκοσι χρόνια. Πόλεις άλλαξαν χέρια πολλές φορές· η Ρώμη πολιορκήθηκε ξανά και ξανά. Τον τελείωσε ο στρατηγός Ναρσής. Η Ιταλία που ανακτήθηκε ήταν ερειπωμένη.
- Ισπανία (552). Ένα κομμάτι της νότιας ακτής πάρθηκε από τους Βησιγότθους.
Για να έχει ελεύθερα τα χέρια του στη Δύση, ο Ιουστινιανός υπέγραψε το 532 την «Αιώνια Ειρήνη» με τον Πέρση βασιλιά Χοσρόη Α΄, πληρώνοντας πολύ χρυσό. Δεν κράτησε: το 540 ο Χοσρόης εισέβαλε και κατέλαβε την Αντιόχεια, μια από τις μεγαλύτερες πόλεις της Ανατολής. Η αυτοκρατορία πολεμούσε πια σε δύο μέτωπα.
Το τίμημα
Τα έργα του Ιουστινιανού ήταν μεγάλα, και το ίδιο μεγάλο ήταν το κόστος τους.
- Χρήματα. Στρατός σε δύο μέτωπα, χρυσός στους Πέρσες, ναοί και οχυρά σε όλη την αυτοκρατορία: όλα αυτά πληρώνονταν με φόρους, που τους σήκωναν κυρίως οι αγρότες.
- Η πανώλη. Το 541 εμφανίστηκε στην Αίγυπτο και το 542 έφτασε στην Κωνσταντινούπολη η πρώτη μεγάλη επιδημία βουβωνικής πανώλης που περιγράφουν οι πηγές. Ο Προκόπιος, αυτόπτης μάρτυρας, γράφει ότι στην κορύφωσή της πέθαιναν χιλιάδες άνθρωποι κάθε μέρα στην πρωτεύουσα. Πόσοι πέθαναν συνολικά στην αυτοκρατορία δεν το ξέρουμε· οι εκτιμήσεις των ιστορικών διαφέρουν πάρα πολύ. Σίγουρο είναι ότι λιγότεροι άνθρωποι σήμαιναν λιγότερους φόρους και λιγότερους στρατιώτες — ακριβώς όταν χρειάζονταν περισσότεροι.
- Τα Βαλκάνια. Με τον στρατό στην Ιταλία και στην Ανατολή, τα βόρεια σύνορα έμειναν αδύναμα. Σλάβοι και άλλοι λαοί περνούσαν όλο και συχνότερα τον Δούναβη.
- Μια κερδισμένη Ιταλία που χάθηκε. Μόλις το 568, τρία χρόνια μετά τον θάνατο του Ιουστινιανού, οι Λογγοβάρδοι μπήκαν στην Ιταλία και μέσα σε λίγα χρόνια κατέλαβαν μεγάλο μέρος της.
Δουλεύοντας με πηγές
Σχεδόν ό,τι ξέρουμε για αυτή την εποχή το ξέρουμε από τον Προκόπιο από την Καισάρεια, γραμματέα του Βελισαρίου. Έγραψε τρία πολύ διαφορετικά έργα:
| Έργο | Τι είναι | Ο Ιουστινιανός εκεί |
|---|---|---|
| Υπέρ των πολέμων | ιστορία των πολέμων του, με πολλά που είδε ο ίδιος | ικανός, αλλά όχι χωρίς κριτική |
| Περί κτισμάτων | κατάλογος των οικοδομημάτων του | εγκώμιο, σχεδόν χωρίς κριτική |
| Απόκρυφη Ιστορία | έργο που δεν γράφτηκε για να κυκλοφορήσει όσο ζούσε ο αυτοκράτορας | τύραννος, άπληστος, σχεδόν δαίμονας· το ίδιο και η Θεοδώρα |
Παράδειγμα 1
Ο ίδιος συγγραφέας, τρεις εικόνες του ίδιου αυτοκράτορα. Ποια είναι η «αληθινή»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πρώτα ρωτάμε για ποιον γράφτηκε κάθε έργο. Το «Περί κτισμάτων» γράφτηκε για να το διαβάσει ο αυλικός κύκλος και ο ίδιος ο αυτοκράτορας· ο έπαινος ήταν αναμενόμενος.
Η «Απόκρυφη Ιστορία» γράφτηκε κρυφά. Εκεί ο Προκόπιος μπορούσε να πει ό,τι φοβόταν να πει δημόσια — αλλά και να υπερβάλει χωρίς κανέναν έλεγχο: δείχνει τον αυτοκράτορα ακόμα και ως δαίμονα.
Κανένα από τα δύο δεν είναι ουδέτερο. Και τα δύο όμως μας λένε κάτι αληθινό: το πρώτο τι ήθελε να δείξει η αυλή, το δεύτερο πόση δυσαρέσκεια υπήρχε σε μέρος της ανώτερης τάξης.
Ο ιστορικός κρατά ό,τι επιβεβαιώνεται και από άλλες πηγές (π.χ. οι βαριοί φόροι, ο πόλεμος, η πανώλη) και διαβάζει το υπόλοιπο ως γνώμη. Η «αληθινή» εικόνα βγαίνει από τη σύγκριση, όχι από ένα βιβλίο.
Παράδειγμα 2
«Η βασιλεία είναι καλό σάβανο»: μίλησε έτσι η Θεοδώρα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στο «Υπέρ των πολέμων» ο Προκόπιος γράφει ότι, την ώρα που ο Ιουστινιανός σκεφτόταν να φύγει στη στάση του Νίκα, η Θεοδώρα σηκώθηκε και είπε ότι όποιος φόρεσε το στέμμα δεν πρέπει να ζήσει ως φυγάς, και έκλεισε με ένα παλιό ρητό: ότι η βασιλεία είναι καλό σάβανο — καλύτερα να πεθάνεις αυτοκράτορας.
Οι αρχαίοι και βυζαντινοί ιστορικοί έγραφαν οι ίδιοι τους λόγους που βάζουν στο στόμα των προσώπων τους, σύμφωνα με όσα πίστευαν ότι ταίριαζαν στη στιγμή. Αυτό το έκανε ήδη ο Θουκυδίδης.
Το ρητό, εξάλλου, είναι παλιό: παραλλαγή του λεγόταν αιώνες πριν στην αυλή του Διονυσίου, τυράννου των Συρακουσών. Ο Προκόπιος το ήξερε και το προσάρμοσε.
Άρα δεν ξέρουμε τα ακριβή λόγια της Θεοδώρας. Ό,τι μπορούμε να δεχτούμε είναι ότι ο Προκόπιος, που δεν τη συμπαθούσε, την παρουσιάζει ως το πρόσωπο που κράτησε τον Ιουστινιανό στην πόλη. Αυτή η πληροφορία είναι πιο αξιόπιστη από τις ίδιες τις λέξεις.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιοι δύο μαθηματικοί από τη Μικρά Ασία σχεδίασαν την Αγία Σοφία;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τα τρία μεγάλα έργα του Ιουστινιανού: τη νομοθεσία, την Αγία Σοφία και την ανάκτηση της Δύσης.
- Να εξηγείς τα αίτια και τις συνέπειες της στάσης του Νίκα (532).
- Να σταθμίζεις το κόστος της πολιτικής του: φόροι, πόλεμος σε δύο μέτωπα, πανώλη, ερημωμένη Ιταλία.
- Να κρίνεις μια πηγή με βάση τον σκοπό της, συγκρίνοντας τα διαφορετικά έργα του Προκοπίου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.