Η εποχή του Ιουστινιανού

Ένας αυτοκράτορας με ένα σχέδιο

Ο Ιουστινιανός γεννήθηκε γύρω στο 482 σε ένα χωριό των Βαλκανίων, κοντά στα σημερινά Σκόπια, σε αγροτική οικογένεια που μιλούσε λατινικά. Τον έφερε στην Κωνσταντινούπολη ο θείος του Ιουστίνος, αξιωματικός της φρουράς που έγινε αυτοκράτορας το 518. Ο Ιουστινιανός μορφώθηκε, κυβερνούσε ουσιαστικά δίπλα στον θείο του και τον διαδέχτηκε το 527. Έμεινε στον θρόνο ως το 565 — σχεδόν σαράντα χρόνια.

Δίπλα του στάθηκε η σύζυγός του Θεοδώρα, πρώην ηθοποιός, κόρη του φύλακα των αρκούδων του ιπποδρόμου. Για να την παντρευτεί, χρειάστηκε να αλλάξει ο νόμος που απαγόρευε σε ανώτερους αξιωματούχους να παντρεύονται ηθοποιούς. Η Θεοδώρα είχε πραγματική πολιτική επιρροή ως τον θάνατό της, το 548.

Ο Ιουστινιανός είχε μια μεγάλη ιδέα: η αυτοκρατορία έπρεπε να ξαναγίνει αυτό που ήταν. Ένα κράτος, ένας νόμος, μία πίστη — και όλη η Μεσόγειος ξανά ρωμαϊκή. Από αυτή την ιδέα βγαίνουν και τα τρία μεγάλα έργα του, και το τίμημά τους.

Η στάση του Νίκα (532)

Στον ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης οι οπαδοί χωρίζονταν σε ομάδες, τους δήμους, με πιο δυνατούς τους Βένετους (γαλάζιους) και τους Πράσινους. Οι δήμοι δεν ήταν μόνο οπαδοί αρματοδρομιών: είχαν οργάνωση, συμμετείχαν σε τελετές και μπορούσαν να κατεβάσουν πλήθος στον δρόμο.

Τον Ιανουάριο του 532 πολλά δυσαρεστημένα κομμάτια της κοινωνίας συναντήθηκαν:

• Φόροι. Ο έπαρχος Ιωάννης ο Καππαδόκης μάζευε φόρους με σκληρότητα.
• Εκτελέσεις. Μέλη και των δύο δήμων καταδικάστηκαν σε θάνατο για ταραχές, και ο αυτοκράτορας αρνήθηκε να δώσει χάρη.
• Αντίπαλοι μέσα στην αυλή. Συγκλητικοί που δεν ήθελαν τον Ιουστινιανό είδαν ευκαιρία και πρότειναν για αυτοκράτορα έναν ανιψιό παλιότερου αυτοκράτορα, τον Υπάτιο.

Οι δύο αντίπαλοι δήμοι ενώθηκαν με σύνθημα «Νίκα!». Για μέρες η πόλη καιγόταν· μαζί της κάηκε και η παλιά Αγία Σοφία. Ο Ιουστινιανός σκέφτηκε να φύγει. Τελικά οι στρατηγοί Βελισάριος και Μούνδος περικύκλωσαν το πλήθος μέσα στον ιππόδρομο. Κατά τον Προκόπιο σκοτώθηκαν πάνω από 30.000 άνθρωποι· τον αριθμό δεν μπορούμε να τον ελέγξουμε, αλλά όλες οι πηγές μιλούν για σφαγή.

Οι συνέπειες ήταν δύο: ο Ιουστινιανός βγήκε πιο ισχυρός από ποτέ, χωρίς αντίπαλο στην πόλη, και είχε μπροστά του μια κατεστραμμένη πρωτεύουσα για να την ξαναχτίσει όπως ήθελε.

Τρία μεγάλα έργα

Ένας νόμος: η κωδικοποίηση

Το ρωμαϊκό δίκαιο ήταν χίλια χρόνια νόμων, αποφάσεων και γνωμών, συχνά αντιφατικών. Μια επιτροπή με επικεφαλής τον νομομαθή Τριβωνιανό τα συγκέντρωσε και τα οργάνωσε μέσα σε λίγα χρόνια (529–534):

Τα τρία πρώτα γράφτηκαν στα λατινικά. Οι Νεαρές στα ελληνικά δείχνουν ότι η γλώσσα των υπηκόων της Ανατολής κέρδιζε έδαφος. Ολόκληρη η συλλογή ονομάστηκε αργότερα, τον 16ο αιώνα, Corpus Iuris Civilis, και, από τα τέλη του 11ου αιώνα, έγινε η βάση του δικαίου σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης — και του σημερινού ελληνικού αστικού δικαίου.

Ένας ναός: η Αγία Σοφία

Λίγες εβδομάδες μετά τη στάση άρχισε το χτίσιμο της νέας Αγίας Σοφίας. Τη σχεδίασαν δύο μαθηματικοί από τη Μικρά Ασία, ο Ανθέμιος από τις Τράλλεις και ο Ισίδωρος από τη Μίλητο. Εγκαινιάστηκε στις 27 Δεκεμβρίου 537 — σε λιγότερο από έξι χρόνια.

Το καινούργιο ήταν ο τρούλος: ένας τεράστιος θόλος πάνω σε τετράγωνη βάση, με σαράντα παράθυρα γύρω γύρω, έτσι που το φως να κάνει τον τρούλο να φαίνεται ότι αιωρείται. Ο Προκόπιος γράφει ότι δεν φαίνεται να στηρίζεται σε τοίχους, αλλά να κρέμεται από τον ουρανό με μια χρυσή αλυσίδα. Ο πρώτος τρούλος κατέρρευσε μετά από σεισμούς το 558· ξαναχτίστηκε πιο ψηλός και ο ναός εγκαινιάστηκε ξανά το 562.

Μία Μεσόγειος: η ανάκτηση της Δύσης

• Αφρική (533–534). Ο Βελισάριος διέλυσε με μικρό στρατό το βασίλειο των Βανδάλων. Ήταν γρήγορη νίκη — και έκανε τον Ιουστινιανό να πιστέψει ότι η Ιταλία θα ήταν εξίσου εύκολη.
• Ιταλία (535–554). Ο πόλεμος με τους Οστρογότθους κράτησε σχεδόν είκοσι χρόνια. Πόλεις άλλαξαν χέρια πολλές φορές· η Ρώμη πολιορκήθηκε ξανά και ξανά. Τον τελείωσε ο στρατηγός Ναρσής. Η Ιταλία που ανακτήθηκε ήταν ερειπωμένη.
• Ισπανία (552). Ένα κομμάτι της νότιας ακτής πάρθηκε από τους Βησιγότθους.

Για να έχει ελεύθερα τα χέρια του στη Δύση, ο Ιουστινιανός υπέγραψε το 532 την «Αιώνια Ειρήνη» με τον Πέρση βασιλιά Χοσρόη Α΄, πληρώνοντας πολύ χρυσό. Δεν κράτησε: το 540 ο Χοσρόης εισέβαλε και κατέλαβε την Αντιόχεια, μια από τις μεγαλύτερες πόλεις της Ανατολής. Η αυτοκρατορία πολεμούσε πια σε δύο μέτωπα.

Η εποχή του Ιουστινιανού

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή — πρόσεξε πόσα στριμώχνονται γύρω στο 532–542. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

ΑνάρρησηΣτάση του ΝίκαΑφρικήΑγία ΣοφίαΑντιόχειαΠανώληΤέλος του Γοτθικού πολέμουΘάνατος

Ανάρρηση · 527 μ.Χ.Ο Ιουστινιανός γίνεται αυτοκράτορας, μετά τον θείο του Ιουστίνο.

Το τίμημα

Τα έργα του Ιουστινιανού ήταν μεγάλα, και το ίδιο μεγάλο ήταν το κόστος τους.

• Χρήματα. Στρατός σε δύο μέτωπα, χρυσός στους Πέρσες, ναοί και οχυρά σε όλη την αυτοκρατορία: όλα αυτά πληρώνονταν με φόρους, που τους σήκωναν κυρίως οι αγρότες.
• Η πανώλη. Το 541 εμφανίστηκε στην Αίγυπτο και το 542 έφτασε στην Κωνσταντινούπολη η πρώτη γνωστή μεγάλη επιδημία βουβωνικής πανώλης. Ο Προκόπιος, αυτόπτης μάρτυρας, γράφει ότι στην κορύφωσή της πέθαιναν χιλιάδες άνθρωποι κάθε μέρα στην πρωτεύουσα. Πόσοι πέθαναν συνολικά στην αυτοκρατορία δεν το ξέρουμε· οι εκτιμήσεις των ιστορικών διαφέρουν πάρα πολύ. Σίγουρο είναι ότι λιγότεροι άνθρωποι σήμαιναν λιγότερους φόρους και λιγότερους στρατιώτες — ακριβώς όταν χρειάζονταν περισσότεροι.
• Τα Βαλκάνια. Με τον στρατό στην Ιταλία και στην Ανατολή, τα βόρεια σύνορα έμειναν αδύναμα. Σλάβοι και άλλοι λαοί περνούσαν όλο και συχνότερα τον Δούναβη.
• Μια κερδισμένη Ιταλία που χάθηκε. Μόλις το 568, τρία χρόνια μετά τον θάνατο του Ιουστινιανού, οι Λογγοβάρδοι μπήκαν στην Ιταλία και μέσα σε λίγα χρόνια κατέλαβαν μεγάλο μέρος της.

Από την απόφαση στη συνέπεια

Διάλεξε μια απόφαση ή ένα γεγονός, και μετά μια συνέπεια. Θα δεις αν συνδέονται και πώς.

Η απόφαση ή το γεγονός

Η στάση του Νίκα καίει την πόλη (532)Ο Γοτθικός πόλεμος κρατά σχεδόν είκοσι χρόνια (535–554)Η επιτροπή του Τριβωνιανού δουλεύει (529–534)Ο Ιουστινιανός θέλει να πολεμήσει στη Δύση χωρίς ανοιχτό μέτωπο στην Ανατολή

Η συνέπεια

Νέα Αγία ΣοφίαΕρειπωμένη ΙταλίαΕνιαίο δίκαιοΧρυσός στους Πέρσες

ΣυνδέονταιΣωστά. Η παλιά Αγία Σοφία κάηκε στη στάση· λίγες εβδομάδες μετά άρχισε ο νέος, πολύ μεγαλύτερος ναός.

Δουλεύοντας με πηγές

Σχεδόν ό,τι ξέρουμε για αυτή την εποχή το ξέρουμε από τον Προκόπιο από την Καισάρεια, γραμματέα του Βελισαρίου. Έγραψε τρία πολύ διαφορετικά έργα:

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση