Η γέννηση του Βυζαντίου

Ένα κράτος που δεν λεγόταν «Βυζάντιο»

Κανένας κάτοικος της Κωνσταντινούπολης δεν είπε ποτέ τον εαυτό του «Βυζαντινό». Οι άνθρωποι αυτοί ονόμαζαν τους εαυτούς τους Ρωμαίους και το κράτος τους Βασιλεία των Ρωμαίων. Για εκείνους δεν είχε γεννηθεί καμία νέα αυτοκρατορία: συνέχιζε απλώς η Ρωμαϊκή, με άλλη πρωτεύουσα.

Ο όρος «Βυζαντινή Αυτοκρατορία» διαδόθηκε πολύ αργότερα, από Δυτικούς λογίους του 16ου αιώνα και μετά, και πήρε το όνομά του από το Βυζάντιο, την παλιά αποικία των Μεγαρέων στον Βόσπορο. Τον χρησιμοποιούμε κι εμείς γιατί είναι βολικός — αρκεί να θυμόμαστε ότι είναι δικός μας, όχι δικός τους.

Πότε λοιπόν «αρχίζει» το Βυζάντιο; Δεν υπάρχει μία χρονιά. Οι ιστορικοί προτείνουν το 324 ή το 330 (η νέα πρωτεύουσα), το 395 (ο οριστικός χωρισμός Ανατολής και Δύσης), ή και τον 7ο αιώνα, όταν το κράτος άλλαξε βαθιά και τα ελληνικά έγιναν και η γλώσσα της διοίκησης. Κάθε επιλογή τονίζει μια διαφορετική αλλαγή.

Η κρίση του 3ου αιώνα

Για να καταλάβεις τον Κωνσταντίνο, ξεκίνα πενήντα χρόνια πριν από αυτόν. Ανάμεσα στο 235 και στο 284 η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πέρασε τη χειρότερη κρίση της:

• Στρατιωτικοί αυτοκράτορες. Οι λεγεώνες ανακήρυσσαν τον στρατηγό τους αυτοκράτορα, και ο επόμενος στρατηγός τον ανέτρεπε. Μέσα σε μισό αιώνα άλλαξαν πάνω από είκοσι αυτοκράτορες.
• Δύο μέτωπα ταυτόχρονα. Στον Ρήνο και στον Δούναβη πίεζαν γερμανικά φύλα, όπως οι Γότθοι· στην Ανατολή οι Πέρσες Σασανίδες, που το 260 αιχμαλώτισαν τον αυτοκράτορα Βαλεριανό.
• Οικονομία σε κρίση. Για να πληρώσουν τον στρατό, οι αυτοκράτορες έβαζαν όλο και λιγότερο ασήμι στα νομίσματα· οι τιμές ανέβαιναν και το εμπόριο έπεφτε.

Η απάντηση ήρθε από τον Διοκλητιανό (284–305). Θεώρησε ότι ένας άνθρωπος δεν αρκεί για τόσο μεγάλο κράτος και μοίρασε την εξουσία σε τέσσερις (την τετραρχία): δύο ανώτερους αυτοκράτορες, τους Αυγούστους, και δύο βοηθούς τους, τους Καίσαρες — δύο στην Ανατολή, δύο στη Δύση. Μεγάλωσε τον στρατό, πύκνωσε τη διοίκηση και οργάνωσε νέο φορολογικό σύστημα. Η τετραρχία όμως στηριζόταν στο κύρος του ίδιου· μόλις αποσύρθηκε το 305, οι διάδοχοι άρχισαν να πολεμούν μεταξύ τους.

Ο Κωνσταντίνος: δύο αποφάσεις που άλλαξαν την ιστορία

Από αυτούς τους εμφυλίους βγήκε νικητής ο Κωνσταντίνος. Ο στρατός τον ανακήρυξε αυτοκράτορα το 306, στη Βρετανία. Το 312 νίκησε τον αντίπαλό του Μαξέντιο στη Μουλβία γέφυρα, έξω από τη Ρώμη, και έγινε κύριος της Δύσης. Το 324 νίκησε τον Λικίνιο, τον αυτοκράτορα της Ανατολής, και έμεινε μόνος κυρίαρχος.

Πρώτη απόφαση: η στάση απέναντι στον χριστιανισμό. Το 313 ο Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος συμφώνησαν στα Μεδιόλανα (το σημερινό Μιλάνο) ότι κάθε υπήκοος μπορεί να λατρεύει ελεύθερα όποιον θεό θέλει. Οι διωγμοί των χριστιανών σταμάτησαν και οι εκκλησίες πήραν πίσω τις περιουσίες τους. Ο Κωνσταντίνος στήριξε ανοιχτά την Εκκλησία, χτίζοντας ναούς και δίνοντας προνόμια στον κλήρο, και το 325 συγκάλεσε στη Νίκαια την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο για να λυθεί η διαμάχη με τον Άρειο. Ο ίδιος βαφτίστηκε λίγο πριν πεθάνει, το 337.

Δεύτερη απόφαση: η νέα πρωτεύουσα. Το 324 διάλεξε το Βυζάντιο και άρχισε να το ξαναχτίζει ως Νέα Ρώμη, με ανάκτορο, ιππόδρομο, φόρουμ και σύγκλητο. Τα εγκαίνια έγιναν στις 11 Μαΐου 330. Η πόλη ονομάστηκε Κωνσταντινούπολη και έμεινε πρωτεύουσα για πάνω από χίλια χρόνια.

Μία αυτοκρατορία, δύο μισά

Ο Θεοδόσιος πέθανε το 395 και άφησε την αυτοκρατορία στους δύο γιους του: τον Αρκάδιο στην Ανατολή και τον Ονώριο στη Δύση. Τυπικά το κράτος έμενε ένα, με δύο αυτοκράτορες. Στην πράξη οι δύο αυλές δεν ξαναενώθηκαν ποτέ.

Τα δύο μισά είχαν πολύ διαφορετική τύχη. Στη Δύση, Γερμανοί αρχηγοί ίδρυσαν δικά τους βασίλεια μέσα στα ρωμαϊκά εδάφη. Το 410 οι Βησιγότθοι του Αλάριχου λεηλάτησαν τη Ρώμη, και το 476 ο Γερμανός στρατηγός Οδόακρος καθαίρεσε τον νεαρό αυτοκράτορα Ρωμύλο Αυγουστύλο και έστειλε τα αυτοκρατορικά σύμβολα στην Κωνσταντινούπολη: η Δύση δεν χρειαζόταν πια δικό της αυτοκράτορα. Η Ανατολή, αντίθετα, άντεξε ακόμα χίλια χρόνια.

Από την κρίση στο 476

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Κοίτα τις αποστάσεις. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

ΔιοκλητιανόςΜουλβία γέφυραΜεδιόλαναΣύνοδος της ΝίκαιαςΕγκαίνια της ΠόληςΔιάταγμα του ΘεοδοσίουΑνατολή και ΔύσηΤέλος της Δύσης

Διοκλητιανός · 284 μ.Χ.Γίνεται αυτοκράτορας· λίγα χρόνια μετά μοιράζει την εξουσία σε τέσσερις, την τετραρχία.

Γιατί άντεξε η Ανατολή;

Αυτή είναι από τις πιο συζητημένες ερωτήσεις της ιστορίας, και καμία σοβαρή απάντηση δεν έχει μία μόνο αιτία. Οι ιστορικοί συνδυάζουν συνήθως τις εξής:

• Πλούτος. Η Ανατολή είχε περισσότερες και μεγαλύτερες πόλεις, πιο πυκνό πληθυσμό και την Αίγυπτο, τον σιτοβολώνα της αυτοκρατορίας. Περισσότεροι φόροι σήμαιναν πληρωμένο στρατό.
• Γεωγραφία. Τα φύλα που περνούσαν τον Δούναβη έβρισκαν μπροστά τους τον Βόσπορο και τα τείχη της Πόλης· ήταν ευκολότερο να στραφούν δυτικά. Τα τείχη του Θεοδοσίου Β΄ (413) έκαναν την Κωνσταντινούπολη σχεδόν απόρθητη από τη στεριά για αιώνες.
• Χρυσός και διπλωματία. Οι αυτοκράτορες της Ανατολής πλήρωναν συχνά τους εισβολείς για να φύγουν — και μπορούσαν να το κάνουν, γιατί είχαν τα χρήματα.
• Έλεγχος του στρατού. Στη Δύση οι Γερμανοί στρατηγοί έγιναν οι πραγματικοί κυβερνήτες. Στην Ανατολή η αυλή κατάφερε, όχι χωρίς αίμα, να κρατήσει τους στρατηγούς κάτω από τον αυτοκράτορα.

Ανατολή ή Δύση;

Κάθε φράση περιγράφει το ένα από τα δύο μισά της αυτοκρατορίας τον 5ο αιώνα. Πού ταιριάζει;

Πού ταιριάζει;

Η Αίγυπτος και το σιτάρι της

ΑνατολήΔύση

0 / 6

Δουλεύοντας με πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση