Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η γέννηση του Βυζαντίου

Ο Μέγας Κωνσταντίνος, η νέα πρωτεύουσα, και γιατί η Ανατολή άντεξε όταν έπεσε η Δύση.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Β΄ Γυμνασίου, §1.1.1, 1.1.2

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς πώς η κρίση του 3ου αιώνα οδήγησε στις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού και του Κωνσταντίνου.
  2. Να τοποθετείς στον χρόνο τα βασικά ορόσημα από το 284 ως το 476 και να ξεχωρίζεις τι έκανε ο Κωνσταντίνος και τι ο Θεοδόσιος.
  3. Να συγκρίνεις δύο πηγές για το «όραμα» του Κωνσταντίνου και να σταθμίζεις την αξιοπιστία τους.
  4. Να εξηγείς με περισσότερες από μία αιτίες γιατί το ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας άντεξε ενώ το δυτικό διαλύθηκε.

Ένα κράτος που δεν λεγόταν «Βυζάντιο»

Κανένας κάτοικος της Κωνσταντινούπολης δεν είπε ποτέ τον εαυτό του «Βυζαντινό». Οι άνθρωποι αυτοί ονόμαζαν τους εαυτούς τους Ρωμαίους και το κράτος τους Βασιλεία των Ρωμαίων. Για εκείνους δεν είχε γεννηθεί καμία νέα αυτοκρατορία: συνέχιζε απλώς η Ρωμαϊκή, με άλλη πρωτεύουσα.

Ο όρος «Βυζαντινή Αυτοκρατορία» διαδόθηκε πολύ αργότερα, από Δυτικούς λογίους του 16ου αιώνα και μετά, και πήρε το όνομά του από το Βυζάντιο, την παλιά αποικία των Μεγαρέων στον Βόσπορο. Τον χρησιμοποιούμε κι εμείς γιατί είναι βολικός — αρκεί να θυμόμαστε ότι είναι δικός μας, όχι δικός τους.

Πότε λοιπόν «αρχίζει» το Βυζάντιο; Δεν υπάρχει μία χρονιά. Οι ιστορικοί προτείνουν το 324 ή το 330 (η νέα πρωτεύουσα), το 395 (ο οριστικός χωρισμός Ανατολής και Δύσης), ή και τον 7ο αιώνα, όταν το κράτος άλλαξε βαθιά και τα ελληνικά έγιναν και η γλώσσα της διοίκησης. Κάθε επιλογή τονίζει μια διαφορετική αλλαγή.

Η κρίση του 3ου αιώνα

Για να καταλάβεις τον Κωνσταντίνο, ξεκίνα πενήντα χρόνια πριν από αυτόν. Ανάμεσα στο 235 και στο 284 η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πέρασε τη χειρότερη κρίση της:

  • Στρατιωτικοί αυτοκράτορες. Οι λεγεώνες ανακήρυσσαν τον στρατηγό τους αυτοκράτορα, και ο επόμενος στρατηγός τον ανέτρεπε. Μέσα σε μισό αιώνα άλλαξαν πάνω από είκοσι αυτοκράτορες.
  • Δύο μέτωπα ταυτόχρονα. Στον Ρήνο και στον Δούναβη πίεζαν γερμανικά φύλα, όπως οι Γότθοι· στην Ανατολή οι Πέρσες Σασανίδες, που το 260 αιχμαλώτισαν τον αυτοκράτορα Βαλεριανό.
  • Οικονομία σε κρίση. Για να πληρώσουν τον στρατό, οι αυτοκράτορες έβαζαν όλο και λιγότερο ασήμι στα νομίσματα· οι τιμές ανέβαιναν και το εμπόριο έπεφτε.

Η απάντηση ήρθε από τον Διοκλητιανό (284–305). Θεώρησε ότι ένας άνθρωπος δεν αρκεί για τόσο μεγάλο κράτος και μοίρασε την εξουσία σε τέσσερις (την τετραρχία): δύο ανώτερους αυτοκράτορες, τους Αυγούστους, και δύο βοηθούς τους, τους Καίσαρες — δύο στην Ανατολή, δύο στη Δύση. Μεγάλωσε τον στρατό, πύκνωσε τη διοίκηση και οργάνωσε νέο φορολογικό σύστημα. Η τετραρχία όμως στηριζόταν στο κύρος του ίδιου· μόλις αποσύρθηκε το 305, οι διάδοχοι άρχισαν να πολεμούν μεταξύ τους.

Γλυπτό από σκούρα κόκκινη πέτρα στη γωνία ενός κτιρίου: τέσσερις σχεδόν όμοιοι άνδρες με στρατιωτικά ρούχα και κάλυμμα στο κεφάλι, αγκαλιασμένοι ανά δύο, με το χέρι στη λαβή του σπαθιού.
Οι Τετράρχες, γλυπτό από πορφυρίτη, την κόκκινη πέτρα που προοριζόταν για τους αυτοκράτορες. Οι τέσσερις μοιάζουν σχεδόν ίδιοι και αγκαλιάζονται ανά δύο, ένας Αύγουστος με τον Καίσαρά του: έτσι ήθελε να φαίνεται η τετραρχία, μία εξουσία μοιρασμένη σε τέσσερις. Σήμερα το γλυπτό είναι χτισμένο στη γωνία του Αγίου Μάρκου στη Βενετία· το μετέφεραν εκεί από την Κωνσταντινούπολη μετά την άλωση του 1204.Φωτογραφία: Nino Barbieri · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Ο Κωνσταντίνος: δύο αποφάσεις που άλλαξαν την ιστορία

Από αυτούς τους εμφυλίους βγήκε νικητής ο Κωνσταντίνος. Ο στρατός τον ανακήρυξε αυτοκράτορα το 306, στη Βρετανία. Το 312 νίκησε τον αντίπαλό του Μαξέντιο στη Μουλβία γέφυρα, έξω από τη Ρώμη, και έγινε κύριος της Δύσης. Το 324 νίκησε τον Λικίνιο, τον αυτοκράτορα της Ανατολής, και έμεινε μόνος κυρίαρχος.

Σε μια αυλή, ένα γιγάντιο μαρμάρινο κεφάλι πάνω σε ψηλό βάθρο, και γύρω του άλλα κομμάτια από το ίδιο άγαλμα: ένα χέρι με υψωμένο δάχτυλο, ένα γόνατο, ένα πόδι.
Ό,τι σώζεται από ένα κολοσσικό άγαλμα του Κωνσταντίνου, στην αυλή των Καπιτωλίνων Μουσείων της Ρώμης: το κεφάλι, ένα χέρι, ένα γόνατο, ένα πόδι. Το άγαλμα, καθισμένο σε θρόνο και ψηλό περίπου δώδεκα μέτρα, στεκόταν μέσα στη μεγάλη βασιλική που είχε αρχίσει να χτίζει ο Μαξέντιος. Ο νικητής της Μουλβίας γέφυρας την τελείωσε και έβαλε μέσα τη δική του μορφή.Φωτογραφία: Wilfredor · CC0 · Wikimedia Commons

Πρώτη απόφαση: η στάση απέναντι στον χριστιανισμό. Το 313 ο Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος συμφώνησαν στα Μεδιόλανα (το σημερινό Μιλάνο) ότι κάθε υπήκοος μπορεί να λατρεύει ελεύθερα όποιον θεό θέλει. Οι διωγμοί των χριστιανών σταμάτησαν και οι εκκλησίες πήραν πίσω τις περιουσίες τους. Ο Κωνσταντίνος στήριξε ανοιχτά την Εκκλησία, χτίζοντας ναούς και δίνοντας προνόμια στον κλήρο, και το 325 συγκάλεσε στη Νίκαια την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο για να λυθεί η διαμάχη με τον Άρειο. Ο ίδιος βαφτίστηκε λίγο πριν πεθάνει, το 337.

Δεύτερη απόφαση: η νέα πρωτεύουσα. Το 324 διάλεξε το Βυζάντιο και άρχισε να το ξαναχτίζει ως Νέα Ρώμη, με ανάκτορο, ιππόδρομο, φόρουμ και σύγκλητο. Τα εγκαίνια έγιναν στις 11 Μαΐου 330. Η πόλη ονομάστηκε Κωνσταντινούπολη και έμεινε πρωτεύουσα για πάνω από χίλια χρόνια.

Γιατί εκείΤι κέρδιζε ο αυτοκράτορας
Πάνω στον Βόσπορο, ανάμεσα σε Ευρώπη και Ασίακοντά και στα δύο επικίνδυνα σύνορα: Δούναβη και Περσία
Θάλασσα από τρεις πλευρές (Κεράτιος, Βόσπορος, Προποντίδα)αμύνεται με τείχος μόνο από τη στεριά
Στον δρόμο του εμπορίου Εύξεινου Πόντου – Αιγαίουτελωνεία, πλούτος, σιτάρι από την Αίγυπτο με πλοίο
Στη μέση των πλουσιότερων επαρχιώνη Ρώμη είχε πια μείνει μακριά από ό,τι μετρούσε

Μία αυτοκρατορία, δύο μισά

Ο Θεοδόσιος πέθανε το 395 και άφησε την αυτοκρατορία στους δύο γιους του: τον Αρκάδιο στην Ανατολή και τον Ονώριο στη Δύση. Τυπικά το κράτος έμενε ένα, με δύο αυτοκράτορες. Στην πράξη οι δύο αυλές δεν ξαναενώθηκαν ποτέ.

Τα δύο μισά είχαν πολύ διαφορετική τύχη. Στη Δύση, Γερμανοί αρχηγοί ίδρυσαν δικά τους βασίλεια μέσα στα ρωμαϊκά εδάφη. Το 410 οι Βησιγότθοι του Αλάριχου λεηλάτησαν τη Ρώμη, και το 476 ο Γερμανός στρατηγός Οδόακρος καθαίρεσε τον νεαρό αυτοκράτορα Ρωμύλο Αυγουστύλο και έστειλε τα αυτοκρατορικά σύμβολα στην Κωνσταντινούπολη: η Δύση δεν χρειαζόταν πια δικό της αυτοκράτορα. Η Ανατολή, αντίθετα, άντεξε ακόμα χίλια χρόνια.

Από την κρίση στο 476

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Κοίτα τις αποστάσεις. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Ο Διοκλητιανός στον θρόνο · 284Γίνεται αυτοκράτορας· λίγα χρόνια μετά μοιράζει την εξουσία σε τέσσερις, την τετραρχία.

Γιατί άντεξε η Ανατολή;

Αυτή είναι από τις πιο συζητημένες ερωτήσεις της ιστορίας, και καμία σοβαρή απάντηση δεν έχει μία μόνο αιτία. Οι ιστορικοί συνδυάζουν συνήθως τις εξής:

  • Πλούτος. Η Ανατολή είχε περισσότερες και μεγαλύτερες πόλεις, πιο πυκνό πληθυσμό και την Αίγυπτο, τον σιτοβολώνα της αυτοκρατορίας. Περισσότεροι φόροι σήμαιναν πληρωμένο στρατό.
  • Γεωγραφία. Τα φύλα που περνούσαν τον Δούναβη έβρισκαν μπροστά τους τον Βόσπορο και τα τείχη της Πόλης· ήταν ευκολότερο να στραφούν δυτικά. Τα τείχη του Θεοδοσίου Β΄ (413) έκαναν την Κωνσταντινούπολη σχεδόν απόρθητη από τη στεριά για αιώνες.
  • Χρυσός και διπλωματία. Οι αυτοκράτορες της Ανατολής πλήρωναν συχνά τους εισβολείς για να φύγουν — και μπορούσαν να το κάνουν, γιατί είχαν τα χρήματα.
  • Έλεγχος του στρατού. Στη Δύση οι Γερμανοί στρατηγοί έγιναν οι πραγματικοί κυβερνήτες. Στην Ανατολή η αυλή κατάφερε, όχι χωρίς αίμα, να κρατήσει τους στρατηγούς κάτω από τον αυτοκράτορα.

Ανατολή ή Δύση;

Κάθε φράση περιγράφει το ένα από τα δύο μισά της αυτοκρατορίας τον 5ο αιώνα. Πού ταιριάζει;

Πού ταιριάζει;

Τα τείχη του Θεοδοσίου Β΄

0 από 6

Δουλεύοντας με πηγές

Παράδειγμα 1

Δύο πηγές για τη μάχη του 312: τι είδε ο Κωνσταντίνος;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα βιβλίο γράφει: «Η Ανατολή επιβίωσε χάρη στα τείχη της Κωνσταντινούπολης.» Είναι αρκετή εξήγηση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Πώς προσπάθησε ο Διοκλητιανός να βγάλει την αυτοκρατορία από την κρίση του 3ου αιώνα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Με ποιο όνομα αποκαλούσαν τον εαυτό τους οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας που σήμερα λέμε «Βυζαντινή»;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς πώς η κρίση του 3ου αιώνα οδήγησε στις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού και του Κωνσταντίνου.
  • Να τοποθετείς στον χρόνο τα βασικά ορόσημα από το 284 ως το 476 και να ξεχωρίζεις τι έκανε ο Κωνσταντίνος και τι ο Θεοδόσιος.
  • Να συγκρίνεις δύο πηγές για το «όραμα» του Κωνσταντίνου και να σταθμίζεις την αξιοπιστία τους.
  • Να εξηγείς με περισσότερες από μία αιτίες γιατί το ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας άντεξε ενώ το δυτικό διαλύθηκε.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;