Η γέννηση του Βυζαντίου
Ο Μέγας Κωνσταντίνος, η νέα πρωτεύουσα, και γιατί η Ανατολή άντεξε όταν έπεσε η Δύση.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Β΄ Γυμνασίου, §1.1.1, 1.1.2
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς η κρίση του 3ου αιώνα οδήγησε στις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού και του Κωνσταντίνου.
- Να τοποθετείς στον χρόνο τα βασικά ορόσημα από το 284 ως το 476 και να ξεχωρίζεις τι έκανε ο Κωνσταντίνος και τι ο Θεοδόσιος.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές για το «όραμα» του Κωνσταντίνου και να σταθμίζεις την αξιοπιστία τους.
- Να εξηγείς με περισσότερες από μία αιτίες γιατί το ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας άντεξε ενώ το δυτικό διαλύθηκε.
Ένα κράτος που δεν λεγόταν «Βυζάντιο»
Κανένας κάτοικος της Κωνσταντινούπολης δεν είπε ποτέ τον εαυτό του «Βυζαντινό». Οι άνθρωποι αυτοί ονόμαζαν τους εαυτούς τους Ρωμαίους και το κράτος τους Βασιλεία των Ρωμαίων. Για εκείνους δεν είχε γεννηθεί καμία νέα αυτοκρατορία: συνέχιζε απλώς η Ρωμαϊκή, με άλλη πρωτεύουσα.
Ο όρος «Βυζαντινή Αυτοκρατορία» διαδόθηκε πολύ αργότερα, από Δυτικούς λογίους του 16ου αιώνα και μετά, και πήρε το όνομά του από το Βυζάντιο, την παλιά αποικία των Μεγαρέων στον Βόσπορο. Τον χρησιμοποιούμε κι εμείς γιατί είναι βολικός — αρκεί να θυμόμαστε ότι είναι δικός μας, όχι δικός τους.
Πότε λοιπόν «αρχίζει» το Βυζάντιο; Δεν υπάρχει μία χρονιά. Οι ιστορικοί προτείνουν το 324 ή το 330 (η νέα πρωτεύουσα), το 395 (ο οριστικός χωρισμός Ανατολής και Δύσης), ή και τον 7ο αιώνα, όταν το κράτος άλλαξε βαθιά και τα ελληνικά έγιναν και η γλώσσα της διοίκησης. Κάθε επιλογή τονίζει μια διαφορετική αλλαγή.
Η κρίση του 3ου αιώνα
Για να καταλάβεις τον Κωνσταντίνο, ξεκίνα πενήντα χρόνια πριν από αυτόν. Ανάμεσα στο 235 και στο 284 η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πέρασε τη χειρότερη κρίση της:
- Στρατιωτικοί αυτοκράτορες. Οι λεγεώνες ανακήρυσσαν τον στρατηγό τους αυτοκράτορα, και ο επόμενος στρατηγός τον ανέτρεπε. Μέσα σε μισό αιώνα άλλαξαν πάνω από είκοσι αυτοκράτορες.
- Δύο μέτωπα ταυτόχρονα. Στον Ρήνο και στον Δούναβη πίεζαν γερμανικά φύλα, όπως οι Γότθοι· στην Ανατολή οι Πέρσες Σασανίδες, που το 260 αιχμαλώτισαν τον αυτοκράτορα Βαλεριανό.
- Οικονομία σε κρίση. Για να πληρώσουν τον στρατό, οι αυτοκράτορες έβαζαν όλο και λιγότερο ασήμι στα νομίσματα· οι τιμές ανέβαιναν και το εμπόριο έπεφτε.
Η απάντηση ήρθε από τον Διοκλητιανό (284–305). Θεώρησε ότι ένας άνθρωπος δεν αρκεί για τόσο μεγάλο κράτος και μοίρασε την εξουσία σε τέσσερις (την τετραρχία): δύο ανώτερους αυτοκράτορες, τους Αυγούστους, και δύο βοηθούς τους, τους Καίσαρες — δύο στην Ανατολή, δύο στη Δύση. Μεγάλωσε τον στρατό, πύκνωσε τη διοίκηση και οργάνωσε νέο φορολογικό σύστημα. Η τετραρχία όμως στηριζόταν στο κύρος του ίδιου· μόλις αποσύρθηκε το 305, οι διάδοχοι άρχισαν να πολεμούν μεταξύ τους.

Ο Κωνσταντίνος: δύο αποφάσεις που άλλαξαν την ιστορία
Από αυτούς τους εμφυλίους βγήκε νικητής ο Κωνσταντίνος. Ο στρατός τον ανακήρυξε αυτοκράτορα το 306, στη Βρετανία. Το 312 νίκησε τον αντίπαλό του Μαξέντιο στη Μουλβία γέφυρα, έξω από τη Ρώμη, και έγινε κύριος της Δύσης. Το 324 νίκησε τον Λικίνιο, τον αυτοκράτορα της Ανατολής, και έμεινε μόνος κυρίαρχος.

Πρώτη απόφαση: η στάση απέναντι στον χριστιανισμό. Το 313 ο Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος συμφώνησαν στα Μεδιόλανα (το σημερινό Μιλάνο) ότι κάθε υπήκοος μπορεί να λατρεύει ελεύθερα όποιον θεό θέλει. Οι διωγμοί των χριστιανών σταμάτησαν και οι εκκλησίες πήραν πίσω τις περιουσίες τους. Ο Κωνσταντίνος στήριξε ανοιχτά την Εκκλησία, χτίζοντας ναούς και δίνοντας προνόμια στον κλήρο, και το 325 συγκάλεσε στη Νίκαια την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο για να λυθεί η διαμάχη με τον Άρειο. Ο ίδιος βαφτίστηκε λίγο πριν πεθάνει, το 337.
Δεύτερη απόφαση: η νέα πρωτεύουσα. Το 324 διάλεξε το Βυζάντιο και άρχισε να το ξαναχτίζει ως Νέα Ρώμη, με ανάκτορο, ιππόδρομο, φόρουμ και σύγκλητο. Τα εγκαίνια έγιναν στις 11 Μαΐου 330. Η πόλη ονομάστηκε Κωνσταντινούπολη και έμεινε πρωτεύουσα για πάνω από χίλια χρόνια.
| Γιατί εκεί | Τι κέρδιζε ο αυτοκράτορας |
|---|---|
| Πάνω στον Βόσπορο, ανάμεσα σε Ευρώπη και Ασία | κοντά και στα δύο επικίνδυνα σύνορα: Δούναβη και Περσία |
| Θάλασσα από τρεις πλευρές (Κεράτιος, Βόσπορος, Προποντίδα) | αμύνεται με τείχος μόνο από τη στεριά |
| Στον δρόμο του εμπορίου Εύξεινου Πόντου – Αιγαίου | τελωνεία, πλούτος, σιτάρι από την Αίγυπτο με πλοίο |
| Στη μέση των πλουσιότερων επαρχιών | η Ρώμη είχε πια μείνει μακριά από ό,τι μετρούσε |
Μία αυτοκρατορία, δύο μισά
Ο Θεοδόσιος πέθανε το 395 και άφησε την αυτοκρατορία στους δύο γιους του: τον Αρκάδιο στην Ανατολή και τον Ονώριο στη Δύση. Τυπικά το κράτος έμενε ένα, με δύο αυτοκράτορες. Στην πράξη οι δύο αυλές δεν ξαναενώθηκαν ποτέ.
Τα δύο μισά είχαν πολύ διαφορετική τύχη. Στη Δύση, Γερμανοί αρχηγοί ίδρυσαν δικά τους βασίλεια μέσα στα ρωμαϊκά εδάφη. Το 410 οι Βησιγότθοι του Αλάριχου λεηλάτησαν τη Ρώμη, και το 476 ο Γερμανός στρατηγός Οδόακρος καθαίρεσε τον νεαρό αυτοκράτορα Ρωμύλο Αυγουστύλο και έστειλε τα αυτοκρατορικά σύμβολα στην Κωνσταντινούπολη: η Δύση δεν χρειαζόταν πια δικό της αυτοκράτορα. Η Ανατολή, αντίθετα, άντεξε ακόμα χίλια χρόνια.
Γιατί άντεξε η Ανατολή;
Αυτή είναι από τις πιο συζητημένες ερωτήσεις της ιστορίας, και καμία σοβαρή απάντηση δεν έχει μία μόνο αιτία. Οι ιστορικοί συνδυάζουν συνήθως τις εξής:
- Πλούτος. Η Ανατολή είχε περισσότερες και μεγαλύτερες πόλεις, πιο πυκνό πληθυσμό και την Αίγυπτο, τον σιτοβολώνα της αυτοκρατορίας. Περισσότεροι φόροι σήμαιναν πληρωμένο στρατό.
- Γεωγραφία. Τα φύλα που περνούσαν τον Δούναβη έβρισκαν μπροστά τους τον Βόσπορο και τα τείχη της Πόλης· ήταν ευκολότερο να στραφούν δυτικά. Τα τείχη του Θεοδοσίου Β΄ (413) έκαναν την Κωνσταντινούπολη σχεδόν απόρθητη από τη στεριά για αιώνες.
- Χρυσός και διπλωματία. Οι αυτοκράτορες της Ανατολής πλήρωναν συχνά τους εισβολείς για να φύγουν — και μπορούσαν να το κάνουν, γιατί είχαν τα χρήματα.
- Έλεγχος του στρατού. Στη Δύση οι Γερμανοί στρατηγοί έγιναν οι πραγματικοί κυβερνήτες. Στην Ανατολή η αυλή κατάφερε, όχι χωρίς αίμα, να κρατήσει τους στρατηγούς κάτω από τον αυτοκράτορα.
Δουλεύοντας με πηγές
Παράδειγμα 1
Δύο πηγές για τη μάχη του 312: τι είδε ο Κωνσταντίνος;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πηγή Α — Λακτάντιος, χριστιανός λόγιος, γράφει περίπου το 315, λίγα χρόνια μετά τη μάχη. Σε ελεύθερη απόδοση: ο Κωνσταντίνος ειδοποιήθηκε στον ύπνο του να χαράξει το ουράνιο σημείο του Θεού στις ασπίδες των στρατιωτών του, και το έκανε.
Πηγή Β — Ευσέβιος Καισαρείας, επίσκοπος, στον «Βίο του Κωνσταντίνου», που γράφτηκε μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα (337). Λέει ότι ο ίδιος ο Κωνσταντίνος του διηγήθηκε, με όρκο, πως είδε στον ουρανό, πάνω από τον ήλιο, έναν φωτεινό σταυρό με την επιγραφή «τούτῳ νίκα» — δηλαδή «με αυτό να νικάς».
Σε τι συμφωνούν: και οι δύο λένε ότι ο Κωνσταντίνος απέδωσε τη νίκη του στον Θεό των χριστιανών και ότι έβαλε χριστιανικό σύμβολο στον στρατό του. Αυτό είναι το πιο ασφαλές συμπέρασμα.
Σε τι διαφέρουν: όνειρο ή όραμα στον ουρανό μπροστά σε όλο τον στρατό; Ο Λακτάντιος γράφει νωρίτερα· ο Ευσέβιος γράφει πολύ αργότερα, σε ένα έργο που θέλει να εγκωμιάσει τον αυτοκράτορα, και στηρίζεται στη μνήμη του ίδιου του Κωνσταντίνου χρόνια μετά.
Συμπέρασμα: καμία πηγή δεν είναι «ψεύτικη», αλλά καμία δεν είναι ουδέτερη. Ο ιστορικός κρατά ό,τι επιβεβαιώνουν και οι δύο και σημειώνει τη διαφορά, αντί να διαλέξει την ιστορία που του αρέσει περισσότερο.
Παράδειγμα 2
Ένα βιβλίο γράφει: «Η Ανατολή επιβίωσε χάρη στα τείχη της Κωνσταντινούπολης.» Είναι αρκετή εξήγηση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα τείχη προστάτευαν μία πόλη. Δεν εμπόδιζαν τους εισβολείς να λεηλατούν τα Βαλκάνια — και το έκαναν, συχνά.
Αυτό που κράτησε όρθιο το κράτος ήταν ότι οι επαρχίες του (Μικρά Ασία, Συρία, Αίγυπτος) έμεναν ανέπαφες και πλήρωναν φόρους, άρα υπήρχαν χρήματα για στρατό και για εξαγορές.
Άρα τα τείχη είναι μία αιτία, όχι η εξήγηση. Μια καλή απάντηση τα συνδυάζει με τον πλούτο, τη γεωγραφία και τον έλεγχο του στρατού.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με ποιο όνομα αποκαλούσαν τον εαυτό τους οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας που σήμερα λέμε «Βυζαντινή»;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς η κρίση του 3ου αιώνα οδήγησε στις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού και του Κωνσταντίνου.
- Να τοποθετείς στον χρόνο τα βασικά ορόσημα από το 284 ως το 476 και να ξεχωρίζεις τι έκανε ο Κωνσταντίνος και τι ο Θεοδόσιος.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές για το «όραμα» του Κωνσταντίνου και να σταθμίζεις την αξιοπιστία τους.
- Να εξηγείς με περισσότερες από μία αιτίες γιατί το ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας άντεξε ενώ το δυτικό διαλύθηκε.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.